K L I N I S C H E B L I K
M B O - V E R P L E E G K U N D I G E · N I V E A U 4
Voorbehouden handelingen en zelfstandigheid
Een infuus inbrengen, een injectie geven: dat mag niet iedereen. Wanneer mag jij het wel? Met opdracht, met toezicht, of zelfstandig? En wat als je het nog niet goed kunt?
Les 7 · Voert verpleegtechnische handelingen uit
K L I N I S C H E B L I K
M B O - V E R P L E E G K U N D I G E · N I V E A U 4
Voorbehouden handelingen en zelfstandigheid
Een infuus inbrengen, een injectie geven: dat mag niet iedereen. Wanneer mag jij het wel? Met opdracht, met toezicht, of zelfstandig? En wat als je het nog niet goed kunt?
Les 7 · Voert verpleegtechnische handelingen uit
Over deze les: les 7 van de serie Klinische blik, beroepslessen voor de opleiding Mbo-Verpleegkundige (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat voorbehouden handelingen zijn, het verschil tussen bevoegd en bekwaam, onder welke voorwaarden ze in opdracht werken en voor welke handelingen de verpleegkundige functioneel zelfstandig is. Basis: Wet BIG, artikel 35, 36 en 38, en het Besluit functionele zelfstandigheid, artikel 2, beide op wetten.overheid.nl, en bijlage 1 van de body of knowledge.
Koppeling: kwalificatiedossier Verzorging en verpleging (crebo 23453, geldig vanaf 1 augustus 2026), kwalificatie Mbo-Verpleegkundige (crebo 27145). Basisdeel B1-K1 Biedt zorg, ondersteuning en begeleiding, werkproces B1-K1-W4 Voert verpleegtechnische handelingen uit. Leerresultaat uit de body of knowledge van de MBO Raad, aanvulling Mbo-VP: onderbouwt de risico's van verpleegtechnische handelingen, inclusief de voorbehouden handelingen. Bij kerntaak B1-K2 noemt de body of knowledge brede en specialistische kennis van de eigen bekwaamheid en bevoegdheid in relatie tot de Wet BIG.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 7
Na deze les:
1
Je kan inschatten of je bekwaam bent voor een voorbehouden handeling en eerlijk zeggen als dat niet zo is.
2
Je kan uitleggen onder welke voorwaarden je een voorbehouden handeling in opdracht uitvoert.
3
Je kan beredeneren voor welke handelingen je als verpleegkundige functioneel zelfstandig bent.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 7
Een arts vraagt je een blaaskatheter in te brengen. Je hebt dat alleen op school geoefend. Wat doe je?
Ik doe het, de arts geeft de opdracht
Ik doe het als een collega meekijkt
Ik zeg eerlijk dat ik nog niet bekwaam ben
Ik weet het niet
Startvraag: laat studenten kiezen zonder uitleg vooraf. Vraag een paar studenten waarom ze hun keuze maakten. Een opdracht van de arts is niet genoeg: je moet ook zelf redelijkerwijs mogen aannemen dat je bekwaam bent. Of meekijken door een collega volstaat, hangt af van de afspraken in je organisatie en of die collega zelf bekwaam is. Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.
K E R N B E G R I P
LES 7
K E R N B E G R I P
Voorbehouden handeling
Een handeling die zo riskant is dat de Wet BIG regelt wie die mag uitvoeren. Voorbeelden zijn injecties, katheterisaties en puncties. Buiten een noodsituatie mag niet iedereen die uitvoeren.
Kernbegrip: Wet BIG staat voor Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg. Wet BIG, artikel 36 noemt de categorieën voorbehouden handelingen, onder meer heelkundige handelingen, endoscopieën, katheterisaties, injecties, puncties, narcose, cardioversie, defibrillatie en het voorschrijven van UR-geneesmiddelen. Het verbod in Wet BIG, artikel 35 geldt voor handelingen buiten noodzaak. In een noodsituatie, zoals een hartstilstand, mag iedereen naar beste kunnen helpen. Dat staat ook op de site van de Rijksoverheid.
B E V O E G D O F B E K W A A M
LES 7
Mogen en kunnen
Bevoegd
De wet geeft je het recht
Geregeld in de Wet BIG
Hangt af van je beroep
Je mag het
Bekwaam
Je hebt de kennis en vaardigheid
Je oefent en houdt het bij
Hangt af van jou
Je kunt het
Uitleg: in les 1 maakten studenten al kennis met bevoegd en bekwaam. Herhaal dat kort en leg hier de nadruk op voorbehouden handelingen. Bevoegd zijn en bekwaam zijn horen bij elkaar. Een handeling uitvoeren mag alleen als je allebei bent. Bevoegdheid krijg je via de wet en je beroep. Bekwaamheid moet je zelf opbouwen en op peil houden, ook na je diploma. De Veilige principes in de medicatieketen zeggen het ook: zorg zelf dat je bekwaamheid op peil blijft. Wie een handeling lang niet heeft gedaan, kan bevoegd zijn maar niet meer bekwaam. Vraag studenten: hoe weet je of je bekwaam bent? Voorbeeldantwoord: je hebt de handeling geleerd en geoefend, je kent de risico's en complicaties, en je hebt die recent onder begeleiding goed uitgevoerd.
V R A A G
LES 7
Verpleegkundige Nina heeft al twee jaar geen infuus ingebracht. Wat geldt voor haar?
Ze is niet bevoegd en niet bekwaam
Ze is bevoegd, maar misschien niet meer bekwaam
Ze is bekwaam, maar niet meer bevoegd
Ze is bevoegd en daarom ook bekwaam
Antwoord: B. Haar bevoegdheid verandert niet: ze is verpleegkundige en een infuus inbrengen hoort bij haar beroep. Maar bekwaamheid slijt als je een handeling niet doet. Nina moet eerlijk beoordelen of ze het nog goed kan. Zo niet, dan frist ze haar vaardigheid op volgens de afspraken in haar organisatie, bijvoorbeeld met scholing en een keer onder begeleiding. Antwoord D is de valkuil: bevoegd betekent niet automatisch bekwaam.
W E R K E N I N O P D R A C H T
LES 7
Drie voorwaarden
Je mag een voorbehouden handeling in opdracht uitvoeren als:
een zelfstandig bevoegde, zoals de arts, je de opdracht geeft
je redelijkerwijs mag aannemen dat je bekwaam bent
je de aanwijzingen van de opdrachtgever volgt
De opdrachtgever geeft zo nodig aanwijzingen en zorgt dat toezicht en ingrijpen mogelijk zijn.
Uitleg: deze voorwaarden staan in Wet BIG, artikel 35 voor de opdrachtnemer en Wet BIG, artikel 38 voor de opdrachtgever. De opdrachtgever moet ook redelijkerwijs mogen aannemen dat jij bekwaam bent. Zelfstandig bevoegd zijn bijvoorbeeld de arts, de tandarts en de verloskundige, elk binnen het eigen gebied. In de praktijk heet de opdracht vaak een uitvoeringsverzoek: daarin staat duidelijk welke handeling, bij wie, hoe en wanneer. De Veilige principes in de medicatieketen zeggen dat je bij voorbehouden handelingen werkt op basis van een uitvoeringsverzoek van de arts. Een opdracht per telefoon kan, als de arts voldoende toezicht kan houden en op tijd kan ingrijpen.
F U N C T I O N E E L Z E L F S T A N D I G
LES 7
Opdracht, maar geen toezicht
Voor een aantal handelingen is de verpleegkundige functioneel zelfstandig. Je hebt een opdracht nodig, maar de arts hoeft geen toezicht te houden of te kunnen ingrijpen. Het gaat om:
een injectie: subcutaan, intramusculair of intraveneus
een blaaskatheter bij volwassenen
een maagsonde of infuus inbrengen
een venapunctie en een hielprik bij neonaten
Uitleg: deze lijst staat in het Besluit functionele zelfstandigheid, artikel 2. Daar staat dat deze handelingen tot de deskundigheid van de verpleegkundige horen als ze die verricht zonder toezicht door en tussenkomst van de opdrachtgever. Er blijft dus altijd een opdracht nodig, en je moet bekwaam zijn. Let op de woorden: de blaaskatheterisatie geldt bij volwassenen. Bij een kind ben je niet functioneel zelfstandig en gelden de gewone voorwaarden voor werken in opdracht. Subcutaan betekent onder de huid, intramusculair in de spier, intraveneus in een ader. Een venapunctie is bloed afnemen uit een ader.
V R A A G
LES 7
Een arts geeft verpleegkundige Stijn opdracht een infuus in te brengen. Stijn is bekwaam. Moet de arts in de buurt blijven?
Ja, de arts moet altijd toezicht houden
Ja, tenzij een collega met Stijn meekijkt
Nee, hiervoor is Stijn functioneel zelfstandig
Nee, een infuus is geen voorbehouden handeling
Antwoord: C. Een infuus inbrengen staat in het Besluit functionele zelfstandigheid. Stijn heeft wel een opdracht nodig, maar de arts hoeft geen toezicht te houden of te kunnen ingrijpen. Voorwaarde blijft dat Stijn bekwaam is. Antwoord D klopt niet: een infuus inbrengen is wel een voorbehouden handeling.
W A T D E M B O - V P E X T R A D O E T
LES 7
Voorbehouden handelingen in je opleiding
Verzorgende IG en Mbo-VP
Subcutaan en intramusculair injecteren
Subcutane canule inbrengen
Insulinepen hanteren
Blaaskatheter inbrengen
Alleen Mbo-VP
Intraveneus injecteren en venapunctie
Perifeer infuus inbrengen
Neusmaagsonde inbrengen
Suprapubische katheter verwisselen
Uitleg: dit overzicht komt uit bijlage 1 van de body of knowledge bij het kwalificatiedossier. Bij de Mbo-VP hoort ook de hielprik bij neonaten. De blaaskatheterisatie geldt daar zowel bij vrouwen als bij mannen. Een perifeer infuus zit in een ader in de arm of hand, niet in een grote ader bij het hart. Een suprapubische katheter loopt via de buikwand naar de blaas. Leg ook het verschil in positie uit: de verpleegkundige staat in het BIG-register, Wet BIG, artikel 3. De verzorgende IG staat daar niet in en is nooit functioneel zelfstandig: zij werkt altijd in opdracht.
V R A A G
LES 7
Welke voorbehouden handeling leer jij als Mbo-VP wel en een verzorgende IG niet?
Een neusmaagsonde inbrengen
Een insulinepen hanteren
Intramusculair injecteren
Een subcutane canule inbrengen
Antwoord: A. Volgens bijlage 1 van de body of knowledge is het inbrengen van een neusmaagsonde alleen voor de Mbo-VP. De andere drie handelingen leren de verzorgende IG en de Mbo-VP allebei. Voor een maagsonde inbrengen is de verpleegkundige bovendien functioneel zelfstandig.
C A S U S
LES 7
A V O N D D I E N S T R E V A L I D A T I E
R A M S A R O E P
Neusmaagsonde inbrengen, opdracht arts in dossier
S C H O U T E N
Suprapubische katheter verwisselen, nooit gedaan
P I J N
Arts roept op de gang: geef kamer 4 iets intraveneus
K I N D
Blaaskatheter inbrengen bij een jongen van 8 jaar
Mag jij dit?
Je bent verpleegkundige in de avonddienst. Kies per verzoek: zelfstandig, alleen met toezicht van de arts, of eerst iets regelen.
Casus: een revalidatiecentrum met een afdeling voor volwassenen en een voor kinderen. Voorbeeldantwoorden. Meneer Ramsaroep: een maagsonde inbrengen valt onder functionele zelfstandigheid en de opdracht staat in het dossier. Ben je bekwaam, dan mag je dit zelfstandig. Mevrouw Schouten: je bent bevoegd, maar niet bekwaam. Je doet het niet en regelt een collega die wel bekwaam is, of je leert het onder begeleiding als je organisatie dat zo heeft afgesproken. Kamer 4: een intraveneuze injectie mag je functioneel zelfstandig geven, maar deze opdracht is onvolledig. Vraag de arts om een duidelijk uitvoeringsverzoek: welk middel, welke dosis, welke wijze, welk tijdstip, voor wie. De jongen van 8: de functionele zelfstandigheid geldt voor blaaskatheterisatie bij volwassenen. Bij een kind werk je in opdracht met toezicht en mogelijkheid tot ingrijpen van de arts, en alleen als je bekwaam bent.
Hulp voor wie vastloopt: stel bij elk verzoek drie vragen: staat de handeling op de lijst van functionele zelfstandigheid, is er een duidelijke opdracht, en ben ik bekwaam?
V R A A G
LES 7
Een bezoeker zakt in de hal in elkaar. Een vrijwilliger sluit de AED aan. Defibrilleren is een voorbehouden handeling. Mag dat?
Nee, alleen een arts mag defibrilleren
Alleen als er een verpleegkundige bij is
Alleen met een opdracht van een arts
Ja, in een noodsituatie mag iedereen helpen
Antwoord: D. Het verbod in de Wet BIG geldt buiten noodzaak. Bij een hartstilstand mag iedereen naar beste kunnen helpen, ook met een AED. Volgende les leer je hoe je handelt in zo'n acute situatie.
O P D R A C H T
LES 7
Eerlijk nee zeggen
1
Een van jullie speelt de arts en vraagt om een handeling.
2
De verpleegkundige is niet bekwaam en zegt dat rustig en eerlijk.
3
Stel samen een oplossing voor die veilig is voor de zorgvrager.
4
Wissel van rol met een andere handeling.
minute
second
in tweetallen
Opdracht: ongeveer 6 minuten, in tweetallen. Geef als voorbeelden de handelingen van de monitordia. Voorbeeldantwoord: 'Ik heb nog nooit een suprapubische katheter verwisseld. Ik ben daar niet bekwaam in. Mijn collega Nina kan het wel. Zal ik haar vragen, en mag ik meekijken om het te leren?' Een goede weigering noemt de reden, biedt een veilige oplossing en wordt vastgelegd volgens afspraak. Bespreek klassikaal: waarom is nee zeggen soms lastig, bijvoorbeeld tegen een arts of in een drukke dienst?
Hulp voor wie vastloopt: gebruik de volgorde reden, oplossing, afspraak.
Extra voor snelle studenten: speel ook een arts die aandringt. Hoe blijf je rustig bij je standpunt?
S T E L L I N G
LES 7
Als de arts mij een opdracht geeft, is alleen de arts verantwoordelijk.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Opdrachtgever en opdrachtnemer hebben elk een eigen verantwoordelijkheid. De arts moet mogen aannemen dat jij bekwaam bent en geeft zo nodig aanwijzingen. Jij moet zelf redelijkerwijs mogen aannemen dat je bekwaam bent, en je volgt de aanwijzingen. Als verpleegkundige val je onder het tuchtrecht van de Wet BIG. Sluit af met de startvraag: met alleen een oefening op school ben je meestal nog niet bekwaam. Dan zeg je dat eerlijk en zoek je een veilige oplossing.
T E R U G B L I K
LES 7
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Inschatten of je bekwaam bent voor een voorbehouden handeling en eerlijk zeggen als dat niet zo is
Uitleggen onder welke voorwaarden je een voorbehouden handeling in opdracht uitvoert
Beredeneren voor welke handelingen je als verpleegkundige functioneel zelfstandig bent
Geen, alle drie lukken me
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Acute situaties en de ABCDE-methode
Een zorgvrager wordt plotseling benauwd en suf. Volgende les leer je met de ABCDE-methode snel en in de goede volgorde te beoordelen en te handelen, tot en met reanimatie.
Je kan een acuut zieke zorgvrager systematisch beoordelen met de ABCDE-methode.
Je kan beredeneren welk probleem je als eerste aanpakt en wanneer je hulp inschakelt.
Volgende les: les 8 van de serie, werkproces B1-K1-W5 Handelt in onvoorziene en/of acute situaties.
Image credit: LessonUp