Afweer, immuniteit en vaccinatie
Hoe verdedigt je lichaam zich?
Lesson duration is: 120 minItems in this lesson
Hoe verdedigt je lichaam zich?
Open met het idee dat je lichaam voortdurend in contact komt met lichaamsvreemde stoffen en ziekteverwekkers. Deze les bouwt van eerste verdedigingslijnen naar gerichte afweer en eindigt bij immuniteit en vaccinatie.
Lesdoel
Ik kan beschrijven hoe het lichaam reageert op lichaamsvreemde stoffen en ziekteverwekkers met aspecifieke en specifieke afweer, en uitleggen hoe immuniteit en vaccinatie daarbij werken.
This item has no instructions
Welke woorden koppel jij aan afweer of immuniteit?
Gebruik de inzendingen om voorkennis op te halen. Vraag kort door op woorden als bacteriën, vaccin, antistoffen, ziek, allergie of weerstand.
Lichaamsvreemd of gevaarlijk
Je lichaam komt in contact met:
lichaamsvreemde stoffen zoals pollen, stof of gifstoffen
ziekteverwekkers zoals bacteriën, virussen, schimmels en parasieten
beschadigde of afwijkende cellen
Niet alles wat lichaamsvreemd is, maakt je ziek. Het afweersysteem bepaalt of er een reactie nodig is.
Benadruk het verschil tussen 'lichaamsvreemd' en 'ziekteverwekkend'. Een pollenkorrel is meestal niet gevaarlijk, maar kan wel een afweerreactie oproepen.
Aspecifieke afweer: de eerste lijn
De aspecifieke afweer werkt snel en reageert op veel verschillende indringers.
huid en slijmvliezen vormen een barrière
slijm en trilhaartjes houden ziekteverwekkers tegen
maagzuur doodt veel micro-organismen
Leg uit dat aspecifieke afweer niet gericht is op één specifieke ziekteverwekker. Het is de algemene eerste bescherming van het lichaam.
Aspecifieke afweer in het lichaam
Als ziekteverwekkers toch binnendringen, reageert het lichaam verder met aspecifieke afweer.
witte bloedcellen kunnen indringers opnemen en afbreken
ontsteking helpt om ziekteverwekkers te bestrijden
koorts kan de groei van ziekteverwekkers remmen
Deze reacties starten snel, nog vóór de specifieke afweer op gang komt.
Gebruik de term fagocytose alleen mondeling als die al bekend is in de klas. De kern is: sommige witte bloedcellen ruimen indringers op.
Van snelle naar gerichte afweer
Aspecifieke afweer → indringer blijft aanwezig → specifieke afweer komt op gang
De specifieke afweer herkent heel gericht wat er is binnengedrongen. Daardoor kan het lichaam een nauwkeurige en sterkere reactie maken tegen die ene indringer.
Dit is het scharnierpunt van de les: leerlingen moeten zien dat aspecifieke en specifieke afweer samenwerken, niet los van elkaar staan.
Antigenen en antistoffen
Een antigeen is een kenmerk op of van een ziekteverwekker dat door het afweersysteem wordt herkend.
Een antistof of antilichaam is een eiwit dat heel specifiek bindt aan één bepaald antigeen.
Die binding helpt het lichaam om de indringer onschadelijk te maken of op te ruimen.
Gebruik consequent zowel 'antistof' als 'antilichaam', maar maak duidelijk dat het om hetzelfde begrip gaat.
Wat hoort bij aspecifieke afweer?
Antistoffen maken
Maagzuur
Eén antigeen herkennen
Immuniteit opbouwen
Toetst het onderscheid tussen algemene, snelle afweer en gerichte, specifieke afweer. De afleiders komen uit latere slides over specifieke afweer en immuniteit.
Van eerste lijn naar gerichte afweer
De aspecifieke afweer werkt snel en algemeen. Als een indringer blijft bestaan, komt de specifieke afweer op gang. Een antigeen wordt herkend, waarna passende antistoffen helpen om de indringer onschadelijk te maken.
Alle begrippen zijn kernwoorden uit slides 3 t/m 7 en hebben elk maar één logische plek in de tekst.
Specifieke afweer werkt gericht
Bij de specifieke afweer:
herkent het lichaam een bepaald antigeen
maakt het passende antistoffen
worden juist die indringers aangepakt
Deze afweer is dus nauwkeurig, maar komt langzamer op gang dan de aspecifieke afweer.
Als passend voor het niveau kun je noemen dat lymfocyten hierbij belangrijk zijn, zonder verder uit te werken als dat niet in de leerstof staat.
Immuniteit
Immuniteit betekent dat je lichaam bescherming heeft opgebouwd tegen een bepaalde ziekteverwekker of tegen de schadelijke werking ervan.
Daardoor reageert het lichaam bij een volgende besmetting sneller en effectiever. Je wordt dan niet ziek of minder ernstig ziek.
Houd het begrip praktisch: immuniteit is geen absolute onkwetsbaarheid, maar opgebouwde bescherming.
Actieve immuniteit
Bij actieve immuniteit maakt het lichaam zelf antistoffen aan.
Dat kan ontstaan:
natuurlijk actief: na het doormaken van een infectie
kunstmatig actief: na een vaccinatie
Deze vorm van immuniteit houdt vaak langer aan, omdat het lichaam zelf de afweerreactie heeft opgebouwd.
Noem dat actief verwijst naar het werk van het eigen afweersysteem, niet naar hoe ziek iemand wordt.
Passieve immuniteit
Bij passieve immuniteit krijgt iemand antistoffen van buitenaf en maakt het lichaam ze dus niet zelf.
Dat kan ontstaan:
natuurlijk passief: van moeder naar kind
kunstmatig passief: via een injectie met antistoffen
Deze bescherming werkt snel, maar is meestal tijdelijk.
Maak duidelijk dat hier geen langdurige eigen opbouw van bescherming plaatsvindt, omdat het lichaam zelf niet of nauwelijks geactiveerd wordt.
Actief en passief vergeleken
antistoffen komen van buitenaf
werkt snel
meestal tijdelijk
natuurlijk of kunstmatig
lichaam maakt zelf antistoffen
ontstaat trager
werkt vaak langer
natuurlijk of kunstmatig
Actieve immuniteit
Passieve immuniteit
Deze vergelijkingsslide helpt leerlingen de vier combinaties te ordenen. Koppel terug naar de begrippen op de vorige twee slides.
Schematische weergave immuunsysteem
This item has no instructions
Welke combinatie is kunstmatig actief?
Infectie doormaken
Van moeder krijgen
Vaccinatie
Antistoffeninjectie
De afleiders corresponderen met natuurlijk actief, natuurlijk passief en kunstmatig passief.
Actieve en passieve immuniteit
Bij actieve immuniteit maakt het lichaam zelf antistoffen. Dat ontstaat natuurlijk na een infectie en kunstmatig na vaccinatie. Bij passieve immuniteit komen antistoffen van buitenaf en is de bescherming vaak tijdelijk.
Controleert of leerlingen de vier basisbegrippen actief/passief en natuurlijk/kunstmatig kunnen koppelen aan voorbeelden.
Allergie
Een allergie is een afweerreactie op een stof die meestal onschadelijk is, zoals pollen, huisstofmijt of pinda.
Het afweersysteem reageert dan alsof die stof gevaarlijk is.
Benadruk dat een allergische reactie niet betekent dat iemand geïnfecteerd is. Het gaat om een overdreven reactie op een vaak onschuldige stof.
Anafylactische reactie of shock
Een anafylactische reactie is een zeer heftige allergische reactie.
Mogelijke gevolgen zijn:
zwelling van keel of tong
benauwdheid
sterke daling van de bloeddruk
Een anafylactische shock is levensgevaarlijk en vraagt direct medisch handelen.
Noem dat dit een spoedgeval is. Houd het veilig en feitelijk; geef geen uitgebreide medische instructie, alleen de ernst benoemen.
Auto-immuniteit
Bij auto-immuniteit valt het afweersysteem lichaamseigen cellen of weefsels aan.
Normaal maakt het afweersysteem onderscheid tussen lichaamseigen en lichaamsvreemd. Bij auto-immuniteit gaat dat onderscheid fout.
Vermijd te veel ziektevoorbeelden als die niet nodig zijn voor dit niveau. Het kernidee is de verkeerde herkenning van eigen weefsel.
Wanneer weerstand afneemt
Een verminderde weerstand betekent dat het lichaam minder goed ziekteverwekkers kan bestrijden.
Voorbeelden van factoren:
weinig slaap
ongezonde voeding
stress
ziekte
bepaalde medicijnen
hoge leeftijd of zeer jonge leeftijd
Maak eventueel onderscheid tussen tijdelijke verlaging van weerstand en langdurige kwetsbaarheid.
Wat beschrijft auto-immuniteit het best?
Reactie op pollen
Afweer tegen eigen weefsel
Bescherming na vaccin
Snelle afweer door huid
Hiermee onderscheid je auto-immuniteit van allergie, vaccinatie en aspecifieke afweer.
Waardoor kan weerstand afnemen?
Stress
Weinig slaap
Ziekte
Ongezonde voeding
Bepaalde medicijnen
This item has no instructions
Vaccinatie
Bij vaccinatie krijgt het lichaam stoffen toegediend die het afweersysteem voorbereiden op een echte besmetting.
Daardoor kan het lichaam later sneller en gerichter reageren.
Blijf op hoofdlijnen: vaccinatie laat het afweersysteem oefenen zonder dat je de ziekte volledig hoeft door te maken.
Vaccinatie en actieve immuniteit
Vaccinatie zorgt voor kunstmatig actieve immuniteit.
vaccinatie → afweersysteem maakt zelf antistoffen → bescherming tegen latere besmetting
Het lichaam bouwt dus zelf immuniteit op, maar met hulp van een vaccin.
Verbind dit expliciet aan de eerdere indeling actief/passief en natuurlijk/kunstmatig.
Het doel van het Rijksvaccinatieprogramma
Het Rijksvaccinatieprogramma heeft als doel om mensen, vooral kinderen, te beschermen tegen ernstige infectieziekten.
Door veel mensen te vaccineren:
worden minder mensen ziek
verspreiden ziekteverwekkers zich minder snel
worden kwetsbare mensen beter beschermd
Laat leerlingen dit doel in gewone taal begrijpen: beschermen van individuen én van de samenleving.
Samenvatting van de afweer
aspecifieke afweer: snelle, algemene bescherming
specifieke afweer: gerichte reactie met antistoffen
immuniteit: opgebouwde bescherming
vaccinatie: kunstmatig actieve immuniteit
weerstand kan afnemen door verschillende factoren
Gebruik deze slide om de hele lesboog nog één keer compact samen te trekken.
Wat is het doel van het Rijksvaccinatieprogramma?
Meer allergieën voorkomen
Iedereen direct genezen
Ernstige infecties beperken
Auto-immuniteit stoppen
Laat na het stemmen toelichten dat het gaat om bescherming van individuen én van kwetsbare groepen doordat verspreiding afneemt.
Vaccinatie samengevat
Bij vaccinatie krijgt het lichaam stoffen toegediend die het afweersysteem voorbereiden. Daardoor ontstaat kunstmatig actieve immuniteit, omdat het lichaam zelf antistoffen maakt. Zo kan het later sneller reageren op een echte besmetting.
Verbindt slides 16 t/m 19: vaccinatie, actieve immuniteit, antistoffen en latere bescherming.
Begrippenlijst
antigeen - kenmerk op of van een indringer dat door het afweersysteem wordt herkend
antistof / antilichaam - eiwit dat specifiek bindt aan een bepaald antigeen
immuniteit - bescherming die het lichaam heeft opgebouwd tegen een ziekteverwekker
allergie - afweerreactie op een meestal onschuldige stof
anafylactische reactie / shock - zeer heftige allergische reactie die levensgevaarlijk kan zijn
auto-immuniteit - afweerreactie tegen lichaamseigen cellen of weefsels
vaccinatie - toediening die het afweersysteem voorbereidt op een latere besmetting
This item has no instructions
Begrippenlijst
aspecifieke afweer - snelle, algemene afweer tegen veel verschillende indringers
specifieke afweer - gerichte afweer tegen een bepaald antigeen
actieve immuniteit - immuniteit waarbij het lichaam zelf antistoffen maakt
passieve immuniteit - immuniteit door antistoffen van buitenaf
natuurlijk - ontstaan zonder medische ingreep
kunstmatig - ontstaan met medische ingreep, zoals vaccinatie of injectie met antistoffen
verminderde weerstand - situatie waarin het lichaam minder goed ziekteverwekkers kan bestrijden
This item has no instructions
