Z I J A A N Z I J
H E L P E N D E Z O R G E N W E L Z I J N · N I V E A U 2
Zelfredzaamheid: samen doen
Helpen is niet hetzelfde als het overnemen. Een cliënt wil zoveel mogelijk zelf blijven doen. Hoe help je zo dat dat lukt?
Les 3 · Zelf- en samenredzaamheid bevorderen
Z I J A A N Z I J
H E L P E N D E Z O R G E N W E L Z I J N · N I V E A U 2
Zelfredzaamheid: samen doen
Helpen is niet hetzelfde als het overnemen. Een cliënt wil zoveel mogelijk zelf blijven doen. Hoe help je zo dat dat lukt?
Les 3 · Zelf- en samenredzaamheid bevorderen
Over deze les: les 3 van de serie Zij aan zij, beroepslessen voor de opleiding Helpende Zorg en Welzijn (mbo niveau 2), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat zelfredzaamheid, samenredzaamheid en eigen regie betekenen, hoe ze ondersteunen zonder over te nemen en welke rol naasten, mantelzorgers en hulpmiddelen spelen.
Koppeling: kwalificatiedossier Dienstverlening, profiel Helpende Zorg en Welzijn (crebo 25960, geldig vanaf 1 augustus 2024). Typering: de helpende heeft 'aandacht voor de zelf- en samenredzaamheid van de cliënt en diens naastbetrokkenen'. Kerntaak P2-K1: de helpende 'kan methodes inzetten om de zelf- en samenredzaamheid van cliënten te bevorderen'. Werkproces P2-K1-W1 Ondersteunt bij wonen: de helpende 'stimuleert de cliënt om taken zelf uit te voeren'. Werkproces P2-K1-W3 Ondersteunt bij persoonlijke zorg en ADL: uitgangspunt is 'dat de cliënt zoveel mogelijk zelf doet en hiertoe gestimuleerd wordt'.
Foto: Lifecirclehealthservices, CC BY-SA 4.0 Image credit: Lifecirclehealthservices, CC BY-SA 4.0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 3
Na deze les:
1
Je kan uitleggen wat zelfredzaamheid, samenredzaamheid en eigen regie zijn.
2
Je kan een cliënt ondersteunen zonder het over te nemen.
3
Je kan noemen welke naasten en hulpmiddelen een cliënt helpen.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 3
Je oma krijgt haar jas moeilijk dicht. Wat doe jij?
Ik knoop hem snel voor haar dicht
Ik wacht rustig tot het haar lukt
Ik help alleen met de lastige knoop
Ik vraag eerst wat ze wil
Startvraag: er is geen goed of fout. Vraag een paar studenten waarom ze hun keuze maakten. Snel helpen voelt aardig. Maar wat gebeurt er als je dat elke dag doet? Daarover gaat deze les.
K E R N B E G R I P
LES 3
Zelfredzaamheid
Wat een cliënt zelf kan in het dagelijks leven: zich wassen, aankleden, koken of de post doen. Ook als het langzaam gaat of met een hulpmiddel.
Kernbegrip: zelfredzaamheid gaat niet over alles of niets. Iemand kan zich zelf wassen maar de sokken niet aantrekken. In het zorgplan staat wat een cliënt zelf kan (les 2). Het kwalificatiedossier zegt bij persoonlijke zorg: uitgangspunt is dat de cliënt zoveel mogelijk zelf doet en daartoe wordt gestimuleerd.
S A M E N D O E N
LES 3
Overnemen of ondersteunen?
Overnemen
Jij doet het, dat gaat sneller
De cliënt kijkt toe
Hij oefent het niet meer
Hij voelt zich afhankelijk
Ondersteunen
De cliënt doet wat hij kan
Jij helpt bij wat niet lukt
Je geeft hem de tijd
Hij houdt vertrouwen in zichzelf
Uitleg: wat je niet meer doet, wordt moeilijker. Daarom is overnemen niet altijd vriendelijk, ook al bedoel je het goed. Ondersteunen kost vaak meer tijd. Bespreek: wat doe je als je haast hebt? Je kunt bijvoorbeeld samen met je leidinggevende kijken of er meer tijd nodig is.
V R A A G
LES 3
Mevrouw Çelik opent zelf haar post, maar het gaat langzaam. Jij hebt haast. Wat doe je?
Ik open de post zelf, dat gaat sneller
Ik laat de post liggen tot volgende keer
Ik vraag haar buurvrouw om het te doen
Ik laat haar openen en doe intussen iets
Antwoord: D. Mevrouw Çelik kan het zelf, dus jij neemt het niet over. Je gebruikt de tijd voor iets anders, zoals het bed opmaken. Zo blijft ze zelfredzaam. Heb je echt te weinig tijd? Bespreek dat met je leidinggevende.
K E R N B E G R I P
LES 3
Eigen regie
De cliënt beslist zelf over zijn eigen leven, ook als jij het anders zou doen. Jij helpt hem om zijn eigen keuzes te maken.
Kernbegrip: eigen regie betekent niet dat alles mag. Is een keuze onveilig, dan bespreek je dat met de cliënt en meld je het aan de verzorgende. Maar kleine keuzes zijn van de cliënt: welke kleren, wanneer douchen, welk beleg. Vraag daarom vaak: 'Hoe wilt u het?' en 'Wat wilt u zelf doen?'
S A M E N D O E N
LES 3
Help zonder over te nemen
1
Eén van jullie trekt een jas aan met één hand.
2
De ander helpt, maar neemt niets over.
3
Vraag eerst: wat wil je zelf doen?
4
Wissel en bespreek: wat voelde prettig?
m
s
in tweetallen
Opdracht: laat studenten de hand die ze niet gebruiken in hun zak of op hun rug houden. Bespreek daarna: hoe voelde het als de ander het toch overnam? Wat zei de helper dat goed werkte? Voorbeelden van goede zinnen: 'Zal ik de mouw vasthouden?' en 'Laat maar weten als u hulp wilt.'
Hulp voor wie vastloopt: bedenk vooraf welk stukje het lastigst is, en help alleen daarbij.
Extra voor snelle studenten: doe hetzelfde met een rits of een knoop.
K E R N B E G R I P
LES 3
Samenredzaamheid
Wat een cliënt samen met de mensen om zich heen kan. Dat zijn zijn naasten: familie, vrienden, buren. Een naaste die vrijwillig en vaak langdurig voor hem zorgt, is een mantelzorger.
Kernbegrip: in het kwalificatiedossier heten naasten 'naastbetrokkenen'. De Rijksoverheid omschrijft mantelzorg zo: je zorgt vrijwillig voor iemand uit je omgeving met wie je een band hebt, meestal langdurig en onbetaald. Een vrijwilliger via een organisatie is geen mantelzorger. Vraag: wie in de klas zorgt thuis weleens voor iemand? Wees hier voorzichtig mee: sommige studenten zijn zelf jonge mantelzorger.
S A M E N D O E N
LES 3
Samenwerken met naasten
In het zorgplan staat wat naasten doen.
Vraag naasten wat zij willen en kunnen.
Vertel wat jij doet, zodat jullie elkaar aanvullen.
Let op: zorgen kan zwaar zijn. Ziet een mantelzorger er moe uit? Meld het.
Uitleg: de helpende ondersteunt volgens het kwalificatiedossier ook de naastbetrokkenen. Een mantelzorger die het te zwaar heeft, kan zelf hulp krijgen. Jij hoeft dat niet te regelen. Jij meldt wat je ziet aan de verzorgende of je leidinggevende. Hoe je een gesprek met naasten voert, leer je in les 10.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0
V R A A G
LES 3
Wie van deze mensen is een mantelzorger?
Ilse, die al jaren voor haar vader zorgt
De helpende die elke ochtend komt
De verpleegkundige van de thuiszorg
Een vrijwilliger van de dagbesteding
Antwoord: A. Ilse zorgt vrijwillig en langdurig voor iemand met wie ze een band heeft: haar vader. De helpende en de verpleegkundige zijn betaalde zorgverleners. Een vrijwilliger via een organisatie heet geen mantelzorger.
H U L P M I D D E L E N
LES 3
Welke hulpmiddelen zijn er?
In huis
Rollator
Douchestoel
Beugel naast het toilet
Grijptang
In het dagelijks leven
Kousenaantrekker
Telefoon met grote toetsen
Dagplanning met plaatjes
Wekker of app als geheugensteun
Uitleg: een hulpmiddel helpt de cliënt om iets zelf te blijven doen. Welk hulpmiddel iemand gebruikt, staat in het zorgplan. Vaak geeft een ergotherapeut daar advies over. Jij gebruikt een hulpmiddel zoals is afgesproken en alleen als je weet hoe het werkt. Een dagplanning met plaatjes (pictogrammen) zie je vaak in de gehandicaptenzorg.
O P D R A C H T
LES 3
Naomi (24), begeleid wonen
Naomi heeft een verstandelijke beperking. Ze werkt drie dagen per week bij de dagbesteding. Haar moeder brengt haar altijd met de auto. Naomi zegt: "Ik wil zelf met de bus." Haar moeder zegt: "Dat is veel te spannend, ik breng je gewoon."
Zelf, samen of hulpmiddel?
Bespreek met je buur: hoe help je Naomi om zelf te gaan? Wat kan haar moeder doen? Welk hulpmiddel past?
Opdracht: ongeveer 5 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: Naomi wil het zelf, dat is haar eigen regie. Je neemt haar wens serieus en bespreekt die met haar persoonlijk begeleider, zodat het een doel in haar plan kan worden. Daarna kun je eerst een paar keer samen met de bus gaan. Haar moeder kan helpen oefenen of de eerste keren aan de halte staan: dat is samenredzaamheid. Een hulpmiddel: een kaartje of app met plaatjes van de route.
Hulp voor wie vastloopt: gebruik de drie begrippen van vandaag. Wat kan Naomi zelf, wat samen, en wat beslist ze zelf?
S T E L L I N G
LES 3
Zelfredzaam zijn betekent dat een cliënt alles zelf moet doen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Oneens: het gaat om wat een cliënt zelf kan en wil. Hulp van jou, van naasten of van een hulpmiddel hoort erbij. Een cliënt die met een douchestoel zelf doucht, is zelfredzaam. Een cliënt die liever geholpen wordt bij iets, mag dat ook zeggen: dat is eigen regie.
T E R U G B L I K
LES 3
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Zelf, samen, eigen regie
Niet overnemen
Naasten en hulpmiddelen
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Ondersteunen bij wonen
Schoonmaken, de was, boodschappen: dat doe je samen met de cliënt, in zijn huis en op zijn manier. Volgende les leer je ook hoe je let op veiligheid in huis.
Je kan samen met een cliënt afspraken maken over taken in huis.
Je kan risico's op vallen in huis herkennen.
Volgende les: les 4 van de serie, werkproces P2-K1-W1 Ondersteunt bij wonen.
Image credit: LessonUp