G R O E I M E T E R
G E S P E C I A L I S E E R D P E D A G O G I S C H M E D E W E R K E R · N I V E A U 4
Gedrag begrijpen en begeleiden
Een kind dat lastig doet, vertelt je iets. Hoe ontdek jij wat het nodig heeft, en hoe help je het met een positieve aanpak?
Les 8 · Begeleidt het gedrag van kinderen
G R O E I M E T E R
G E S P E C I A L I S E E R D P E D A G O G I S C H M E D E W E R K E R · N I V E A U 4
Gedrag begrijpen en begeleiden
Een kind dat lastig doet, vertelt je iets. Hoe ontdek jij wat het nodig heeft, en hoe help je het met een positieve aanpak?
Les 8 · Begeleidt het gedrag van kinderen
Over deze les: les 8 van de serie Groeimeter, beroepslessen voor de opleiding Gespecialiseerd pedagogisch medewerker (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren gedrag te zien als een signaal, gedrag te beschrijven zonder oordeel, uit te zoeken wat erachter zit, en met een positieve aanpak gewenst gedrag te stimuleren.
Let op: deze les gaat over gedragsproblemen. Sommige studenten herkennen situaties uit hun eigen jeugd of gezin. Houd de casussen op afstand en praat over het gedrag, niet over een kind of student als probleem. Zorgen over de veiligheid van een kind thuis horen bij de meldcode: die komt in les 10 aan bod.
Koppeling: kwalificatiedossier Pedagogisch Werk (crebo 23285, gewijzigd 2021), kwalificatie Gespecialiseerd pedagogisch medewerker (crebo 25697). Werkproces B1-K1-W1 Zorgt voor een veilig pedagogisch klimaat. Gedrag: onderneemt tijdig doeltreffende actie bij signalen van opvallend gedrag; toont overwicht bij het handhaven van heldere afspraken en regels. Werkproces P2-K1-W4 Voert het ontwikkelplan uit. Omschrijving: begeleidt het kind of de groep bij het omgaan met eigen of andermans specifieke beperkingen of gedragsproblemen. Gedrag: weegt vragen of problemen af vanuit diverse gezichtspunten; signaleert en onderzoekt tijdig zorgwekkend gedrag.
Bronnen: Nederlands Jeugdinstituut, 'De oorzaak van gedragsproblemen achterhalen' en 'Gedragsproblemen in de klas'.
Foto: Aaron Burden (StockSnap), CC0 Image credit: Aaron Burden (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 8
Na deze les:
1
Je kan uitleggen waarom gedrag een signaal is en wat erachter kan zitten.
2
Je kan gedrag beschrijven zonder oordeel en samen met anderen zoeken naar wat een kind nodig heeft.
3
Je kan met een positieve aanpak gewenst gedrag stimuleren.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 8
Een kind gooit voor de derde keer met speelgoed. Wat is je eerste gedachte?
Dit moet nu stoppen
Wat is er met dit kind aan de hand?
Het wil gewoon aandacht
Ik weet het niet
Startvraag: er is geen goed of fout. Alle vier de gedachten zijn heel gewoon. Bespreek dat 'dit moet stoppen' vaak nodig is voor de veiligheid, en dat 'wat is er aan de hand?' helpt om het gedrag te begrijpen. Bij 'het wil aandacht': klopt, maar waarom op deze manier? Kom er bij de stelling op terug.
K E R N B E G R I P
LES 8
Gedrag als signaal
Gedrag is vaak een manier van een kind om iets duidelijk te maken. Achter lastig gedrag zit een behoefte of een gevoel. Jouw taak is uitzoeken wat het kind nodig heeft.
Kernbegrip: het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft hoe lastig gedrag voor een kind een manier kan worden om gehoord en gezien te worden, bijvoorbeeld als het op gewone vragen geen reactie krijgt. Het NJi zegt ook: om opvallend gedrag te begrijpen, is het belangrijk te onderzoeken wat erachter zit. Dat betekent niet dat al het gedrag mag: je stelt grenzen en je zoekt uit wat het kind nodig heeft.
W A T Z I T E R A C H T E R ?
LES 8
Gedrag heeft meer dan één oorzaak
Het kind: bijvoorbeeld een taalachterstand, of moeite met plannen en zichzelf sturen.
De opvoeding: bijvoorbeeld een onveilige band met een opvoeder.
De omgeving: hoe anderen op het kind reageren.
Je stelt geen diagnose. Je beschrijft wat je ziet en bespreekt het.
Uitleg: het NJi zegt dat gedragsproblemen niet één oorzaak hebben. Risicofactoren en beschermende factoren bij het kind, de ouders en de omgeving werken op elkaar in. Bij het kind noemt het NJi onder meer een moeilijk temperament, een lichte verstandelijke beperking, een taalachterstand en een achterstand in de executieve functies: vaardigheden als plannen en jezelf sturen. Bij de omgeving: als volwassenen toegeven aan eisend gedrag, leert een kind dat het werkt. En als andere kinderen een kind afwijzen, kan het minder sociale vaardigheden oefenen. Wijs erop dat de pedagogisch medewerker geen diagnose stelt: dat doen deskundigen.
V R A A G
LES 8
Amal (5) roept steeds door de kring heen. Als ze haar vinger opsteekt, ziet niemand het. Wat past bij 'gedrag als signaal'?
Ze wil gezien en gehoord worden
Ze is ongehoorzaam van aard
Ze heeft een taalachterstand
Ze vindt de kring saai
Antwoord: A. Als haar gewone manier van vragen geen reactie krijgt, wordt roepen voor Amal een manier om gehoord en gezien te worden. Dat beschrijft het NJi. 'Ongehoorzaam van aard' is een oordeel over het kind, geen verklaring van het gedrag. Een taalachterstand of verveling kan meespelen, maar daar geeft de situatie geen aanwijzing voor. Bespreek wat de medewerker kan doen: Amal zien als ze haar vinger opsteekt.
B E S C H R I J V E N
LES 8
Oordelen of beschrijven?
Oordeel
Teun is agressief
Amal is brutaal
Hij doet het expres
Beschrijving
Teun duwt twee keer een kind bij de bouwhoek
Amal roept vijf keer tijdens de kring
Hij gooit de blokken als de toren valt
Uitleg: een oordeel zegt iets over het kind, een beschrijving zegt wat je ziet: wie, wat, wanneer, hoe vaak. Een oordeel plakt een etiket op een kind en maakt het lastig om samen met collega's en ouders naar oplossingen te zoeken. Hoe je methodisch observeert en vastlegt, heb je in les 3 geleerd.
Extra voor snelle studenten: maak van 'Hij is altijd zo druk' een beschrijving.
G E D R A G B E G E L E I D E N
LES 8
Zo zoek je uit wat een kind nodig heeft
1
Beschrijf het gedrag zonder oordeel.
2
Let op wanneer, waar en bij wie het gebeurt.
3
Let ook op wanneer het niet gebeurt.
4
Zoek met collega's en ouders naar de behoefte.
5
Kies een aanpak en evalueer na een afgesproken tijd.
Wat goed gaat, vertelt je vaak net zoveel als wat misgaat.
Uitleg: deze stappen zijn een praktische uitwerking, geen vaste methode. Stap 3 komt van het NJi: kijk ook wanneer de problemen niet optreden, want dat laat zien wat het kind helpt. Stap 4: het NJi raadt aan om ouders te vragen wat zij zien, en om thuis en de opvang of school te vergelijken. Stap 5: als een kind meer nodig heeft, kan de aanpak een ontwikkelplan worden, zoals in les 7.
V R A A G
LES 8
Teun (7) gooit op de bso vaak met spullen. Een collega merkt dat Teun op woensdag, als er weinig kinderen zijn, rustig speelt. Bij welke stap hoort deze informatie vooral?
Gedrag beschrijven zonder oordeel
Letten op wanneer het niet gebeurt
Een aanpak kiezen en evalueren
Het bespreken met de ouders
Antwoord: B. Je collega ziet wanneer het gedrag niet voorkomt. Dat geeft een aanwijzing: misschien wordt het Teun te druk in een grote groep. Daarmee kun je verder zoeken naar wat hij nodig heeft, bijvoorbeeld een rustige plek of een kleiner groepje. De andere stappen zijn ook belangrijk, maar deze informatie hoort bij stap 3.
P O S I T I E V E A A N P A K
LES 8
Aandacht voor wat goed gaat
Maak regels duidelijk en zeg wat wel mag.
Leer gewenst gedrag aan en laat het kind oefenen.
Geef aandacht en een compliment als het lukt.
Geef niet toe aan eisend gedrag.
Zorg voor een voorspelbare dag en een warme band.
Uitleg: het NJi noemt duidelijke regels en grenzen, het aanleren van gewenst gedrag en het belonen van positief gedrag van kinderen en groepen als een aanpak die gedragsproblemen voorkomt. Het NJi noemt ook voorspelbaarheid, een warme band met de opvoeders en een positieve groepssfeer. En: toegeven aan eisend gedrag maakt het gedrag sterker, want het kind leert dat het werkt. Een compliment werkt het best als het precies zegt wat goed ging: 'Wat fijn dat je de schep aan Amal gaf' in plaats van 'Goed zo'.
C A S U S
LES 8
Buitenschoolse opvang, groep 6 tot 9 jaar
Teun (7) komt elke middag druk binnen. Zodra alle kinderen aan tafel zitten, begint hij met spullen te gooien. Je collega stuurt hem dan naar de gang.
Op woensdag, als er maar zes kinderen zijn, speelt Teun rustig in de bouwhoek. Zijn vader zegt dat Teun thuis na school eerst even alleen op zijn kamer zit.
Wat doe jij?
Bespreek in tweetallen: wat zou Teun nodig hebben? Bedenk een positieve aanpak met twee concrete acties.
Opdracht: ongeveer 6 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: Teun heeft waarschijnlijk behoefte aan rust na school; een grote, drukke groep aan tafel is veel voor hem. Dat is een vermoeden, geen conclusie: je bespreekt het met collega's en zijn vader. Acties: Teun bij binnenkomst eerst tien minuten een rustige plek geven, zoals de bouwhoek of een leeshoek; vooraf vertellen wat er gaat gebeuren; een compliment geven als hij rustig aan tafel komt; afspreken met het team dat iedereen hetzelfde reageert. Bespreek ook: wat leert Teun als hij steeds naar de gang moet? Misschien dat gooien zorgt dat hij uit de drukte weg mag.
Hulp voor wie vastloopt: kijk naar het verschil tussen woensdag en de andere dagen.
Extra voor snelle studenten: hoe vertel je de aanpak aan de vader van Teun?
S A M E N W E R K E N
LES 8
Samen één aanpak
Je staat er niet alleen voor. Bespreek opvallend gedrag op tijd met collega's en ouders. Vergelijk hoe het kind thuis is en in de groep. Spreek samen één aanpak af, zodat het kind overal hetzelfde merkt.
Uitleg: het NJi raadt aan om vroeg met ouders te praten als een kind lastig gedrag laat zien, het gedrag thuis en in de groep te vergelijken en samen één aanpak af te spreken. Het kwalificatiedossier vraagt dat je opvallend gedrag bespreekt met collega's en ouders, en tijdig actie onderneemt. Heb je zorgen over de veiligheid van een kind thuis, dan bespreek je dat met de aandachtsfunctionaris. Daarvoor geldt de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling: die komt in les 10 aan bod. Hoe je een lastig gesprek met ouders voert, leer je in les 9.
Z E G W A T W E L M A G
LES 8
Maak deze zinnen positief: 'Niet rennen in de gang!' en 'Niet met zand gooien!'
Open vraag, voorbeeldantwoord: 'In de gang lopen we.' en 'Het zand blijft in de bak. Je mag er een taart van bakken.' Leg uit waarom dit werkt: het kind hoort meteen wat het wel kan doen. Bij 'niet rennen' hoort een kind vooral het woord rennen. Laat studenten nog een paar zinnen positief maken die ze op hun stage vaak horen.
S T E L L I N G
LES 8
Een kind dat steeds lastig doet, moet je vooral negeren.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Niet toegeven aan eisend gedrag is iets anders dan het kind negeren. Bij gevaar of pijn grijp je altijd in. Wie alleen negeert, mist het signaal achter het gedrag. Een positieve aanpak geeft juist veel aandacht: aan wat goed gaat, en aan wat het kind nodig heeft. Sluit af met de startvraag: wat is nu je eerste gedachte bij het kind dat met speelgoed gooit?
T E R U G B L I K
LES 8
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Gedrag als signaal
Gedrag onderzoeken
Positieve aanpak
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
In gesprek met ouders
Ouders kennen hun kind het best. Volgende les leer je hoe je een overdracht en een oudergesprek voert, ook als je iets lastigs moet vertellen.
Je kan een overdracht en een oudergesprek helder en met een duidelijke structuur voeren.
Je kan een lastige boodschap tactvol en zonder oordeel aan ouders vertellen.
Volgende les: les 9 van de serie, werkprocessen P2-K1-W1 Communiceert met de ouders/vervangende opvoeders en deelt haar kennis en inzichten en B1-K1-W5 Werkt samen met andere betrokkenen in de omgeving van het kind.
Image credit: LessonUp