G R O E I M E T E R
G E S P E C I A L I S E E R D P E D A G O G I S C H M E D E W E R K E R · N I V E A U 4
Spelen en een activiteitenprogramma
Kinderen leren het meest als ze spelen. Hoe zorg jij voor een ruimte en een programma die passen bij de kinderen in jouw groep?
Les 6 · Stelt een activiteitenprogramma op
G R O E I M E T E R
G E S P E C I A L I S E E R D P E D A G O G I S C H M E D E W E R K E R · N I V E A U 4
Spelen en een activiteitenprogramma
Kinderen leren het meest als ze spelen. Hoe zorg jij voor een ruimte en een programma die passen bij de kinderen in jouw groep?
Les 6 · Stelt een activiteitenprogramma op
Over deze les: les 6 van de serie Groeimeter, beroepslessen voor de opleiding Gespecialiseerd pedagogisch medewerker (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat kinderen door spel leren, hoe ze een speelomgeving inrichten die veilig en uitdagend is, hoe ze een activiteit voorbereiden en hoe ze samen met kinderen een activiteitenprogramma opstellen.
Koppeling: kwalificatiedossier Pedagogisch Werk (crebo 23285, gewijzigd 2021), kwalificatie Gespecialiseerd pedagogisch medewerker (crebo 25697). Werkproces B1-K1-W3 Bereidt de uitvoering van activiteiten voor. Resultaat: de activiteiten zijn voorbereid en sluiten aan bij de ontwikkeling van het kind of de groep. Werkproces B1-K1-W4 Creëert een verantwoorde en stimulerende speel-/leeromgeving. Resultaat: de ruimte en materialen zijn geschikt voor het realiseren van de ontwikkelings- of leerdoelen. Werkproces P2-K1-W2 Stelt een (gespecialiseerd) activiteitenprogramma op. Resultaat: een activiteitenprogramma dat aansluit bij de wensen en mogelijk specifieke ontwikkelingsbehoeften van de kinderen en dat uitvoerbaar is binnen de organisatie en de groep. Gedrag: stimuleert kinderen effectief tot het leveren van input voor het activiteitenprogramma; maakt een aantrekkelijke en logische planning van activiteiten.
Bronnen: Nederlands Jeugdinstituut, pagina's over spel bij peuters, kinderen van 6 tot 12 jaar en jongeren; Verdrag inzake de rechten van het kind, artikel 12 en 31; Rijksoverheid over het veiligheids- en gezondheidsbeleid in de kinderopvang.
Foto: Aaron Burden (StockSnap), CC0 Image credit: Aaron Burden (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 6
Na deze les:
1
Je kan uitleggen wat kinderen door spel leren en hoe je een speelomgeving inricht die veilig en uitdagend is.
2
Je kan een activiteit voorbereiden die past bij de ontwikkeling van een kind of een groep.
3
Je kan samen met kinderen een activiteitenprogramma opstellen dat past bij hun wensen en behoeften.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 6
Waar speelde jij vroeger het liefst?
Buiten, op straat of in het park
Binnen met blokken of lego
Met verkleedkleren en fantasie
Met een spel, een bal of een team
Startvraag: er is geen goed of fout. Vraag een paar studenten wat ze toen deden en wat ze daarvan leerden zonder het te merken. Zo komt vanzelf op tafel dat spel een manier van leren is. Kom er bij de stelling aan het eind op terug.
S P E L E N D L E R E N
LES 6
Wat leert een kind door te spelen?
Peuters leren beter bewegen, omgaan met gevoelens en nadenken. In fantasiespel oefenen ze rollen en omgangsvormen.
Schoolkinderen leren op hun beurt wachten, rekening houden met anderen en problemen oplossen.
Jongeren vinden in sport en spel ontspanning, plezier en uitdaging.
Spelen is ook een recht van elk kind.
Uitleg: deze punten komen van de pagina's van het Nederlands Jeugdinstituut over spel bij peuters, bij kinderen van 6 tot 12 jaar en bij jongeren. Het NJi noemt ook dat peuters vaak eerst alleen of naast elkaar spelen: ze kijken naar elkaars spel en doen iets vergelijkbaars. Samen spelen moeten ze nog leren. Het recht op spel staat in artikel 31 van het Verdrag inzake de rechten van het kind: het recht op rust en vrije tijd, op spel en recreatie die passen bij de leeftijd, en op deelname aan cultuur en kunst. Vraag studenten welk spel ze op hun stage het meest zien.
Foto: Kristin Hardwick (StockSnap), CC0 Image credit: Kristin Hardwick (StockSnap), CC0
J O U W R O L
LES 6
Het kind speelt, jij helpt
Kind aan zet
Het kind kiest en leidt het spel
Jij bent dichtbij
Spelen is belangrijker dan het resultaat
Jij helpt verder
Je benoemt wat je ziet
Je biedt nieuw materiaal aan
Je helpt kinderen samen te spelen
Uitleg: het NJi geeft deze adviezen voor de rol van de volwassene bij spel. Je hoeft niet steeds mee te spelen: vaak is het genoeg als je iets zegt of even komt kijken. Laat het kind zoveel mogelijk zelf doen en geef het invloed op het spel. Vertel hardop wat er gebeurt, zodat het kind begrijpt hoe het spel werkt. Het spelen is belangrijker dan het eindresultaat. In les 2 heb je de interactievaardigheden geleerd: welke herken je hier? Respect voor autonomie (links), praten en uitleggen, ontwikkelingsstimulering en begeleiden van interacties (rechts).
Extra voor snelle studenten: bedenk bij elk punt rechts een zin die je tegen een peuter in de bouwhoek zegt.
V R A A G
LES 6
Twee peuters spelen in de huishoek dat ze bij de dokter zijn. Wat oefenen ze volgens de uitleg vooral?
Hun fijne motoriek met kleine knopen
Rollen en hoe je met elkaar omgaat
Op hun beurt wachten bij een spel
Hun kracht en hun evenwicht
Antwoord: B. In fantasiespel spelen peuters na wat ze om zich heen zien. Zo oefenen ze rollen en omgangsvormen, en leren ze de wereld beter begrijpen. Op je beurt wachten noemt het NJi vooral bij schoolkinderen die samen spelletjes doen. Motoriek, kracht en evenwicht oefenen kinderen bij dit spel misschien ook een beetje, maar dat is niet waar fantasiespel om draait.
K E R N B E G R I P
LES 6
Risicovol spelen
Spel waarbij een kind zelf ontdekt waar zijn grenzen liggen, zoals klimmen, klauteren of hard fietsen. Het kind leert inschatten wat wel en niet lukt. Daardoor groeien zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen.
Kernbegrip: het NJi noemt risicovol spelen goed voor de lichamelijke en sociale ontwikkeling: een kind vergroot er zijn zelfvertrouwen mee en leert doorzetten. Blijf in de buurt en grijp in bij echt gevaar. Het kwalificatiedossier zegt bij werkproces B1-K1-W4 dat de speelomgeving kinderen laat oefenen, ontdekken en ondervinden wat wel en niet lukt. De Rijksoverheid beschrijft het doel van het veiligheids- en gezondheidsbeleid in de kinderopvang zo: kinderen beschermen tegen grote risico's en ze leren omgaan met kleine risico's. Dat beleid komt in les 11 uitgebreid aan bod.
S P E E L - L E E R O M G E V I N G
LES 6
Een ruimte die uitnodigt
Je richt de ruimte in en kiest de materialen. Je kijkt of ze:
passen bij de ontwikkelings- of leerdoelen,
uitdagen om te spelen en te leren,
veilig en schoon zijn,
geborgenheid bieden.
Is iets onveilig of past het niet bij de doelen, dan pas je het aan.
Uitleg: deze vier punten komen uit werkproces B1-K1-W4 van het kwalificatiedossier. Het dossier vraagt ook dat je duurzame materialen kiest. Geef voorbeelden: een leeshoek met kussens biedt geborgenheid, een bouwhoek met blokken van verschillende grootte daagt uit, een open kast laat kinderen zelf kiezen. Denk ook aan buiten: een speelplaats met losse materialen zoals kratten, planken en takken nodigt uit tot eigen spel.
W A T D E N K J I J ?
LES 6
Kijk naar de ruimte van je stagegroep. Wat zou jij veranderen zodat kinderen meer uitgedaagd worden?
Open vraag, voorbeeldantwoord: materialen op kindhoogte zetten zodat kinderen zelf kiezen; een hoek inrichten rond het thema van de groep; losse materialen toevoegen zoals dozen, doeken en kratten; een rustige hoek maken voor kinderen die even weg willen; spullen wisselen als ze niet meer gebruikt worden. Laat studenten bij hun antwoord zeggen welk van de vier punten van de vorige dia het versterkt. Vraag ook: wat zou je zeker niet veranderen, en waarom?
K E R N B E G R I P
LES 6
Activiteitenprogramma
Een samenhangende planning van activiteiten voor een groep of een kind. Het programma sluit aan bij de wensen en ontwikkelingsbehoeften van de kinderen. En het is uit te voeren binnen de organisatie en de groep.
Kernbegrip: de omschrijving volgt het resultaat van werkproces P2-K1-W2 in het kwalificatiedossier. Als gespecialiseerd pedagogisch medewerker stel je een programma op voor kinderen en jongeren, vaak met een specifieke ondersteuningsbehoefte. Een programma is meer dan een lijstje leuke dingen: de activiteiten passen bij elkaar en bij wat de kinderen nodig hebben. Bijvoorbeeld een weekprogramma op de bso, een themaweek in de peuteropvang of een vakantieprogramma in een leefgroep.
A C T I V I T E I T E N P R O G R A M M A
LES 6
Zo stel je een activiteitenprogramma op
1
Breng ontwikkeling, wensen en talenten van de kinderen in kaart.
2
Laat de kinderen meedenken en kiezen.
3
Zoek mogelijkheden en randvoorwaarden uit.
4
Kies passende activiteiten en stem ze op elkaar af.
5
Maak een aantrekkelijke en logische planning.
Kinderen die mee mogen beslissen, doen met meer plezier mee.
Uitleg: deze stappen volgen de omschrijving van werkproces P2-K1-W2 in het kwalificatiedossier. Stap 1: het ontwikkelingsniveau, de gewoontes, wensen, interesses en talenten. Stap 2: het dossier vraagt dat je kinderen invloed geeft door ze te laten meedenken en kiezen. Dat sluit aan bij artikel 12 van het Verdrag inzake de rechten van het kind: een kind mag zijn mening geven over zaken die het aangaan. Stap 3: randvoorwaarden zijn bijvoorbeeld tijd, ruimte, geld, vervoer, het aantal collega's en de regels van de organisatie. Bespreek hoe je kinderen laat meedenken: een ideeënbus, stemmen met plaatjes, een kinderraad op de bso.
V R A A G
LES 6
De kinderen van de bso willen in de vakantie een dag naar het bos. Er is alleen geen vervoer. Bij welke stap hoort dit?
Kinderen laten meedenken
Een planning maken
Wensen in kaart brengen
Randvoorwaarden uitzoeken
Antwoord: D. Vervoer is een randvoorwaarde: iets wat geregeld moet zijn om de activiteit te kunnen doen. Het idee zelf komt uit stap 1 en 2, maar pas bij stap 3 blijkt of het uitvoerbaar is. Bespreek wat je dan doet: een ander vervoer zoeken, een bos dichterbij kiezen, of samen met de kinderen een ander idee bedenken. Leg het altijd uit aan de kinderen, zodat ze merken dat hun wens serieus is genomen.
V O O R B E R E I D E N
LES 6
Een activiteit goed voorbereiden
Kies een activiteit die past bij de ontwikkeling van het kind of de groep.
Kies passende, duurzame materialen en leg ze klaar.
Schat in hoeveel tijd je nodig hebt.
Denk aan wat er mis kan gaan en bedenk een plan B.
Regel het ruim van tevoren.
Uitleg: deze punten komen uit werkproces B1-K1-W3 van het kwalificatiedossier. Het dossier noemt ook de domeinen waarin je activiteiten kunt kiezen, samen met collega's: exploratief sport en spel, sociaal spel, taalontwikkeling, ontluikend rekenen, creatieve, expressieve en muzikale vormgeving, leefstijl, natuur en milieu, wetenschap en techniek, en digitale geletterdheid. Voorbeeld van een plan B: het regent op de dag van de speurtocht, dus je hebt een binnenversie klaar.
C A S U S
LES 6
Buitenschoolse opvang, groep 8 tot 12 jaar
Je maakt met je collega Wesley het programma voor drie middagen in de herfstvakantie.
Zoë (11) wil vooral sporten en buiten zijn. Liam (9) vindt veranderingen lastig en heeft veel aan een vaste dagindeling. Er zijn twaalf kinderen en twee medewerkers. Het budget is klein.
Jullie programma
Maak in tweetallen een programma voor drie middagen. Hoe laten jullie de kinderen meedenken? Wat doen jullie voor Liam?
Opdracht: ongeveer 8 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: de kinderen kiezen vooraf uit een paar ideeën, bijvoorbeeld door te stemmen met plaatjes. Elke middag heeft dezelfde vaste opbouw: binnenkomen, fruit, activiteit, vrij spel. Een middag sport en spel buiten, een middag knutselen met natuurmateriaal, een middag een speurtocht in de buurt. Voor Liam: het programma met plaatjes ophangen, veranderingen vooraf vertellen, een rustige plek waar hij even heen kan. Zoë kan een rol krijgen bij het sportspel, bijvoorbeeld als scheidsrechter of helper. Let op de randvoorwaarden: met een klein budget kies je materiaal dat er al is of uit de natuur komt.
Hulp voor wie vastloopt: loop de vijf stappen van de groeimeter langs.
Extra voor snelle studenten: bedenk een plan B voor de middag buiten als het regent.
S T E L L I N G
LES 6
Hoe veiliger de speelruimte, hoe beter voor het kind.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Grote risico's haal je weg, maar een ruimte zonder enig risico daagt kinderen niet uit. Bij risicovol spelen leren kinderen hun grenzen kennen en groeien zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen. Het gaat dus om een goede balans tussen veilig en uitdagend. Sluit af met de startvraag: wat leerden de studenten vroeger zelf van hun favoriete spel?
T E R U G B L I K
LES 6
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Spel en omgeving
Activiteit voorbereiden
Programma opstellen
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Het ontwikkelplan maken en uitvoeren
Sommige kinderen hebben meer nodig dan een goed programma. Volgende les leer je hoe je een ontwikkelplan maakt, doelen SMART formuleert en het plan in de groep uitvoert.
Je kan uitleggen wat een ontwikkelplan is en welke informatie je ervoor verzamelt.
Je kan een ontwikkelingsdoel SMART formuleren.
Volgende les: les 7 van de serie, werkprocessen P2-K1-W3 Maakt een ontwikkelplan en P2-K1-W4 Voert het ontwikkelplan uit.
Image credit: LessonUp