§6.2 Voedingsstoffen (Nova 3 havo)

• New lesson editor
• Scheikunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 3

Introduction

Leerlingen leren de voedingsstoffen kennen, rekenen de energie in voedsel uit met de energie per gram en tonen zetmeel en vet aan met eenvoudige proeven. Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 6 Voeding en verzorging, paragraaf 6.2. Met startvraag, theorie, opdrachten Kennis en Toepassing, een verdieping en de checklist leerdoelen.

6

Voeding en verzorging

Paragraaf 6.2

Voedingsstoffen

Een appel en een zak chips wegen evenveel, maar leveren heel verschillend veel energie. Hoe komt dat?

Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie

Foto: FranHogan (CC BY-SA 4.0)

Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 6 Voeding en verzorging, paragraaf 6.2 Voedingsstoffen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: FranHogan, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

6.2  Voedingsstoffen

Leerdoelen

6.2.1

Je kunt de voedingsstoffen noemen en zeggen waar het lichaam ze voor gebruikt.

6.2.2

Je kunt de energie in voedsel berekenen met de energie per gram.

6.2.3

Je kunt zetmeel en vet aantonen met een eenvoudige proef.

Practica en vaardigheden

P R A C T I C U M

Voedingsstoffen aantonen

V A A R D I G H E I D

Rekenen met energie per gram

De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

Foto: Miomir Magdevski (CC BY-SA 4.0)

Startvraag

Energie per gram

Je eet gram voor gram. Welke voedingsstof levert per gram de meeste energie?

A

Koolhydraten

B

Eiwitten

C

Vetten

D

Vitamines

Laat eerst stemmen. Vet levert per gram ruim twee keer zoveel energie als koolhydraten of eiwit: 37 kJ per gram tegenover 17 kJ. Vitamines leveren geen energie. Daarom bevatten vette producten zoals chips, boter en noten zoveel energie. Image credit: Miomir Magdevski, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

Wat zit er in je eten?

Foto: Karen and Brad Emerson (CC BY 2.0)

Voeding bestaat uit voedingsstoffen:

• koolhydraten (suikers en zetmeel): energie

• vetten: energie en reserve

• eiwitten: bouwstoffen voor spieren en cellen

• water, vitamines, mineralen en vezels: leveren geen energie, maar je lichaam heeft ze nodig

Vitamines en mineralen heeft het lichaam in kleine hoeveelheden nodig. Vezels worden niet verteerd, maar zijn goed voor de darmen. Een gezond voedingspatroon bevat alle groepen. Kleine nuance: eiwitten zijn vooral bouwstoffen, maar leveren ook energie. Image credit: Karen and Brad Emerson, Wikimedia Commons (CC BY 2.0) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

Opdrachten Kennis

1

Welke voedingsstof is vooral een bouwstof voor spieren?

A

Koolhydraten

B

Eiwitten

C

Vetten

D

Vezels

Eiwitten zijn de bouwstoffen van spieren en veel andere onderdelen van het lichaam. Koolhydraten en vetten zijn vooral brandstoffen.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

De energie in voedsel berekenen

energie = massa x energie per gram

E = m x e

grootheid

symbool

eenheid

energie

E

kJ

massa

m

g

energie per gram

e

kJ/g

Energie per gram:

• koolhydraten: 17 kJ

• eiwitten: 17 kJ

• vetten: 37 kJ

Dit zijn de waarden van het Voedingscentrum, afgerond. Binas heeft vergelijkbare waarden. Zeg erbij: reken per voedingsstof en tel de uitkomsten op. Water, vitamines en mineralen leveren geen energie. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

Voorbeeldopdracht 1

Een koekje van 25 g bevat 15 g koolhydraten, 5 g vet en 2 g eiwit. Bereken de energie van het koekje in kJ.

gegeven

koolhydraten 15 g, vet 5 g, eiwit 2 g

gevraagd

energie in kJ

uitwerking

koolhydraten: 15 x 17 = 255 kJ

vet: 5 x 37 = 185 kJ

eiwit: 2 x 17 = 34 kJ

totaal: 255 + 185 + 34 = 474

antwoord

Het koekje levert 474 kJ.

Controle: 255 + 185 + 34 = 474. Een koekje van 25 g levert dus bijna 19 kJ per gram, veel meer dan een appel. Dat komt door het vet en de suiker. Laat leerlingen de vier stappen ook bij de volgende opdracht opschrijven. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

Opdrachten Toepassing

2

Een boterham bevat 20 g koolhydraten, 4 g eiwit en 2 g vet. Bereken de energie in kJ.

Koolhydraten: 20 x 17 = 340 kJ. Eiwit: 4 x 17 = 68 kJ. Vet: 2 x 37 = 74 kJ. Totaal: 340 + 68 + 74 = 482 kJ. Wie 442 vindt, rekent het vet met 17 kJ per gram. Wie 26 vindt, telt de grammen op in plaats van te vermenigvuldigen.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

Practicum

Zetmeel en vet aantonen

Doel: Met jood zetmeel aantonen en met een vlekkenproef vet aantonen.

Je hebt nodig

• jodiumoplossing in druppelflesje

• stukjes aardappel, brood en appel

• filtreerpapier

• een beetje olie en water

• bril en handschoenen

Zo doe je het

1. Doe een druppel jodiumoplossing op elk stukje voedsel.

2. Noteer welke kleur het voedsel krijgt.

3. Doe op het filtreerpapier een druppel water en een druppel olie.

4. Laat het papier even drogen en houd het tegen het licht.

5. Noteer welke vlek blijft en welke verdwijnt.

Bril en handschoenen, jood vlekt en is giftig bij inslikken: niet van de proefstukjes eten. Alleen onder toezicht van de docent. Verwachting: aardappel en brood kleuren blauwzwart (zetmeel), appel blijft bruin of geel (weinig zetmeel). De vetvlek blijft doorschijnend, de waterdruppel droogt op. Image credit: LessonUp

Vul de zinnen aan.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

Opdrachten Kennis

3

Jodiumoplossing kleurt zetmeel blauwzwart.

Een vetvlek op papier blijft doorschijnend.

Eiwitten zijn bouwstoffen voor spieren.

zetmeel

doorschijnend

Eiwitten

suiker

wit

vitamines

Zetmeel, doorschijnend, eiwitten. Wie suiker kiest, denkt dat jood alle koolhydraten aantoont. Jood werkt alleen op zetmeel.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

Opdrachten Toepassing

★ 4

100 g chips levert ongeveer 2200 kJ, 100 g appel ongeveer 220 kJ. Wat verklaart dat?

A

Een appel bevat meer vet dan chips

B

Chips bevat meer vitamines

C

Een appel bevat geen koolhydraten

D

Chips bevat veel vet en weinig water

Chips bestaat grotendeels uit vet en zetmeel en bevat vrijwel geen water. Een appel bestaat voor ongeveer 85 procent uit water, dat geen energie levert. Vet levert bovendien meer dan twee keer zoveel energie per gram. Combinatie van beide verklaart het verschil.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

V E R D I E P I N G

Van weinig naar veel energie

Zet de voedingsmiddelen op volgorde van de laagste naar de hoogste energie per 100 gram.

1

appel

2

kaas

3

boter

4

brood

5

komkommer

Ongeveer per 100 gram: komkommer 50 kJ, appel 220 kJ, brood 1000 kJ, jonge kaas 1500 kJ, boter 3000 kJ. De volgorde komt vooral door het watergehalte en het vetgehalte: komkommer bestaat voor ongeveer 95 procent uit water, boter voor ongeveer 80 procent uit vet.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.2

Checklist leerdoelen

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

6.2.1 Voedingsstoffen en hun taak

2

6.2.2 Energie in voedsel uitrekenen

3

6.2.3 Zetmeel en vet aantonen

4

Ik kan ze allemaal

In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.

6.2

Klik hier

voor meer kant-en-klare themalessen

Image credit: LessonUp