Randstad en stedelijke netwerken (Aardrijkskunde vwo), les 1: Uitleg
STEDELIJK · RANDSTAD
Randstad en stedelijke netwerken
Examenstof aardrijkskunde vwo
Lesson duration is: 45 minIntroduction
Items in this lesson
STEDELIJK · RANDSTAD
Randstad en stedelijke netwerken
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: E1 9b.1. Image credit: Rik Schuiling / TropCrop-TCS / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
STEDELIJK · RANDSTAD
Wat ga je kunnen?
Ik kan de Randstad vergelijken met Europese stedelijke netwerken, de deelgebieden onderscheiden en het ruimtelijk beleid evalueren.
This item has no instructions
Welke woorden denk je bij de Randstad?
Verwachte woorden: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Schiphol, haven, files, Groene Hart, woningnood, Vinex, Zoetermeer. Groepeer op het bord in drie hoeken: positie in Europa (blok 1), Noordvleugel, Zuidvleugel en Groene Hart (blok 2) en beleid (blok 3). Dat zijn de drie blokken van deze les.
Gate op Amsterdam Airport Schiphol, 2014
STEDELIJK · RANDSTAD
De Randstad als stedelijk netwerk
Een stedelijk netwerk is een groep steden die door stromen van mensen, geld en informatie verbonden zijn.
De Randstad: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht liggen als ring rond het Groene Hart.
Metropoolvorming: steden en gemeenten groeien functioneel samen tot één stedelijk gebied.
Mainports als Schiphol en de haven van Rotterdam zijn knooppunten van wereldwijde vervoersstromen.
Belangrijk: de Randstad is polycentrisch, geen enkele stad is dominant. De steden vullen elkaar aan (Amsterdam diensten, Rotterdam haven, Den Haag overheid, Utrecht centrale ligging en spoor). Veelgemaakte fout: de Randstad zien als één grote stad. Mainport is uitgebreider behandeld in het onderwerp over wereldsteden. Image credit: qwesy qwesy / Wikimedia Commons, CC BY 3.0
STEDELIJK · RANDSTAD
Grootstedelijke functies
Voorzieningenniveau: het aantal en de variatie aan voorzieningen in een stad, zoals zorg, onderwijs en cultuur.
Drempelwaarde: het minimale aantal klanten of inwoners dat nodig is om een voorziening rendabel te houden.
Reikwijdte: de maximale afstand die mensen over hebben om naar een voorziening te reizen.
Verzorgingsgebied: het gebied waaruit een voorziening haar bezoekers of klanten trekt.
Grootstedelijke functies (universiteit, topmuseum, concertzaal) hebben een hoge drempelwaarde en grote reikwijdte.
Redeneer in drie stappen: hoge drempelwaarde, dus alleen in een grote stad rendabel; grote reikwijdte, dus mensen reizen er ver voor; dus een groot verzorgingsgebied. Een bakker heeft het omgekeerde: lage drempelwaarde, kleine reikwijdte. Veelgemaakte fout: reikwijdte en verzorgingsgebied door elkaar halen. De reikwijdte is een afstand die mensen willen afleggen, het verzorgingsgebied is het gebied dat daaruit volgt.
Steenkoolmijn Zollverein in Essen (Ruhrgebied), 2022
STEDELIJK · RANDSTAD
Concurrentie met Europa
De Randstad concurreert met Londen, Parijs en het Rijn-Ruhrgebied om bedrijven, instellingen en bewoners.
Een goed vestigingsklimaat is een troef: mainports, kennisinstellingen en bereikbaarheid.
Het Ruhrgebied is net als de Randstad polycentrisch, met steden als Essen en Dortmund.
Londen en Parijs hebben één dominant centrum. Zollverein is een oude mijn, nu cultureel centrum.
Vergelijken in ruimte: Randstad en Ruhrgebied zijn netwerken van meerdere steden, Londen en Parijs zijn monocentrisch. Het ruimtelijk beleid voor de Randstad is erop gericht om internationaal te kunnen concurreren met andere grootstedelijke gebieden in Europa. Zollverein in Essen is een voormalige steenkoolmijn, nu museum en cultureel centrum en Werelderfgoed: een voorbeeld van vernieuwing op een oud industrieterrein. Veelgemaakte fout: de Randstad een metropool noemen zonder te zeggen dat het een netwerk is. Image credit: Anil Öztas / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Vul in
Een universiteit heeft een hoge drempelwaarde en een grote reikwijdte, daarom is haar verzorgingsgebied groot.
Verwachte fout: reikwijdte en verzorgingsgebied verwisselen.
Kantoorgebouwen van de Zuidas in Amsterdam, 2021
STEDELIJK · RANDSTAD
De Noordvleugel
Noordvleugel: Amsterdam, Schiphol, Haarlem, Almere en Utrecht als zuidoostelijke kern.
Economie: zakelijke en financiële diensten, media, ICT en luchtvaart rond Schiphol.
De Zuidas is het zakencentrum bij het station, met kantoren en hoofdkantoren.
Utrecht: centrale ligging, spoorknooppunt, universiteit en veel kantoren.
Noordvleugel: Amsterdam en omgeving met Schiphol; Utrecht wordt vaak als aparte kern of bij de Noordvleugel gerekend, noem het zoals de opdracht doet. Ruimtegebruik: veel kantoren en hoogbouw, schaarse ruimte en hoge grondprijzen. Veelgemaakte fout: Utrecht bij de Zuidvleugel plaatsen. De Zuidas is vernieuwing rond een stationsgebied, dat komt in blok 3 terug. Image credit: Choinowski / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Het Vredespaleis in Den Haag, 2024
STEDELIJK · RANDSTAD
De Zuidvleugel
Zuidvleugel: Rotterdam, Den Haag, Leiden, Delft en Dordrecht, met de haven van Rotterdam.
Rotterdam: haven, industrie, energie en logistiek, in de Europoort en op de Maasvlakte.
Den Haag: zetel van regering en parlement en stad van internationaal recht (Vredespaleis).
Ruimtegebruik: grootschalige havenindustrie en glastuinbouw in het Westland.
Zuidvleugel: economie meer gericht op haven, industrie, overheid en glastuinbouw; Noordvleugel meer op zakelijke dienstverlening. Binnen de Zuidvleugel verschillen de steden ook: Rotterdam havenstad, Den Haag overheidsstad. Het Vredespaleis herbergt het Internationaal Gerechtshof. Veelgemaakte fout: Den Haag als hoofdstad aanduiden: de hoofdstad is Amsterdam, de regering zit in Den Haag. Image credit: Michielverbeek / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Weiland en vaart bij Haastrecht in het Groene Hart, 2016
STEDELIJK · RANDSTAD
Het Groene Hart
Het Groene Hart is het open weidegebied midden in de Randstad, tussen Noord- en Zuidvleugel.
Het is veenweide met polders, vaarten, landbouw en recreatie voor de stedelingen.
De ruimte is onder druk door woningbouw, wegen en bedrijven: concurrentie om ruimte.
Beleid wil het open karakter beschermen en bouwen bij de steden concentreren.
Het Groene Hart toont dat stad en landelijk gebied sterk verbonden zijn: groei van de steden vergroot de druk op het open gebied. Meerdere actoren (gemeenten, provincies, boeren, bedrijven, natuurorganisaties, burgers) hebben belangen. Veelgemaakte fout: het Groene Hart zien als natuurgebied: het is vooral cultuurlandschap met landbouw. Image credit: Frans Berkelaar / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Welke economische kracht is typisch voor de Zuidvleugel?
Haven en industrie rond Rotterdam
Financiële diensten rond de Zuidas
Luchtvaart rond Schiphol
Veenweide en melkveehouderij in het Groene Hart
Verwachte fout: financiële diensten kiezen, dat hoort bij de Noordvleugel.
Vul in
Rond het Groene Hart liggen de Noordvleugel met Amsterdam en de Zuidvleugel met Rotterdam.
Verwachte fout: Noord en Zuid verwisselen.
Plattegrond van Zoetermeer, groeikern bij Den Haag, 2014
STEDELIJK · RANDSTAD
Tot 1990: spreiding
Het ruimtelijk beleid was tot ongeveer 1990 gericht op spreiding van wonen en werken.
Vanaf de Tweede Nota (1966) groeide de bevolking in groeikernen buiten de grote steden, zoals Zoetermeer en Purmerend.
Doel: de grote steden ontlasten en bewoners opvangen in nieuwe kernen op afstand.
Gevolg: veel verkeer tussen groeikern en stad en meer bebouwing in het landelijk gebied.
Spreiding betekent bewoners en werk over meer plekken verdelen. Groeikernen waren nieuwe woonkernen buiten de grote steden. De Tweede Nota (1966) koos voor gebundelde deconcentratie; de groeikernen werden officieel aangewezen in de Verstedelijkingsnota van de Derde Nota (1976). Veelgemaakte fout: groeikernen en Vinex-wijken door elkaar halen: groeikernen liggen op afstand van de grote stad, Vinex-wijken aan de rand van bestaande steden. Image credit: Janwillemvanaalst / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Het Vinex-gebied IJburg in Amsterdam, 2014
STEDELIJK · RANDSTAD
Na 1990: concentratie (Vinex)
Na ongeveer 1990 koos het beleid voor concentratie: bouwen bij en aan de rand van bestaande steden.
Vinex: de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra, met Vinex-wijken zoals IJburg bij Amsterdam.
Doel: een compacte stad, korte reisafstanden en een open Groene Hart.
Zo kan de Randstad internationaal concurreren: sterke steden en goed bereikbare mainports.
Concentratie is het omgekeerde van spreiding. Let op de kritische evaluatie: voordelen zijn minder landschapsverlies en kortere afstanden, nadelen zijn eenzijdig woningaanbod en nog steeds veel forensenverkeer. Voor een waarderende vraag: oordeel, norm (compacte stad) en voorbehoud. Image credit: Mark Ahsmann / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
STEDELIJK · RANDSTAD
Ruimtelijke ordening nu
De ruimtelijke ordening rust op visies en plannen: de Nationale Omgevingsvisie (2020), provinciale en gemeentelijke visies en bestemmingsplannen.
De Omgevingswet (2024) bundelt regels voor ruimte, milieu en bouwen. Structuurvisies geven richting.
Overheid, bedrijfsleven en burgers moeten samenwerken: veel actoren, tegengestelde belangen.
Keten: meer inwoners, meer vraag naar woningen en bedrijfsruimte, meer druk op de ruimte, keuzes in beleid.
Sinds de Omgevingswet (1 januari 2024) vervangt het omgevingsplan van de gemeente de bestemmingsplannen; de syllabus noemt nog bestemmingsplannen en structuurvisies, dus beide termen kunnen in het examen staan. Schaalniveaus: nationaal (Nationale Omgevingsvisie), provinciaal (provinciale omgevingsvisie), gemeentelijk (omgevingsplan en bestemmingsplan). Veelgemaakte fout: denken dat alleen de rijksoverheid beslist. Gebruik de keten voor volgordevragen en het verband tussen stad en landelijk gebied.
STEDELIJK · RANDSTAD
Vernieuwing in de stad
De kenniseconomie draait om kennis, onderzoek en hoogopgeleiden; zij en de creatieve economie zitten vooral in steden.
De belevingseconomie (horeca, cultuur, evenementen) wordt steeds belangrijker.
Vernieuwing vindt vooral plaats rond stationsgebieden, zoals de Zuidas, en op oude haven- en industrieterreinen.
Sociaaleconomische problemen zijn in steden zichtbaarder dan in landelijk gebied.
Voorbeelden van oude haven- en industrieterreinen: oude havengebieden van steden en Zollverein in het Ruhrgebied. Verband met concurrentie: een aantrekkelijke stad trekt kenniswerkers en bedrijven. Veelgemaakte fout: kenniseconomie en creatieve economie als landelijk verschijnsel zien.
Video: Wat is een Vinex-wijk? (Clipphanger, NTR, Schooltv). Korte animatie over Vinex-wijken, nieuwbouwwijken met een missie. Kijkvraag: welke missie hebben Vinex-wijken, en hoe past dat bij concentratie in plaats van spreiding?
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
Volgorde: spreiding, concentratie, visie, wet. Verwachte fout: Omgevingsvisie en Omgevingswet verwisselen.
Welk onderdeel vond je het lastigst?
Grootstedelijke functies en begrippen
Noordvleugel, Zuidvleugel en Groene Hart
Spreiding en concentratie
Vergelijken met Europese netwerken
Gebruik de uitkomst om te kiezen welk blok je klassikaal herhaalt.
Is concentratie beter dan spreiding voor de Randstad? Beargumenteer.
Goed antwoord geeft een standpunt, minstens twee argumenten (landschap, reisafstand, concurrentiepositie) en een voorbehoud, bijvoorbeeld de druk op woningprijzen.
STEDELIJK · RANDSTAD
Begrippen (1/2)
stedelijk netwerk: Steden die door stromen van mensen, geld en informatie met elkaar verbonden zijn.
metropoolvorming: Steden en gemeenten groeien functioneel samen tot één stedelijk gebied.
grootstedelijke functies: Voorzieningen met hoge drempelwaarde en grote reikwijdte, zoals een universiteit.
drempelwaarde: Minimaal aantal klanten dat nodig is om een voorziening rendabel te houden.
reikwijdte: Maximale afstand die mensen over hebben om naar een voorziening te reizen.
This item has no instructions
STEDELIJK · RANDSTAD
Begrippen (2/2)
verzorgingsgebied: Gebied waaruit een voorziening haar klanten trekt.
Groene Hart: Open weidegebied midden in de Randstad, tussen Noord- en Zuidvleugel.
groeikernen: Nieuwe woonkernen buiten de grote steden, onderdeel van het spreidingsbeleid.
Vinex: Vierde Nota Extra: bouwen aan de rand van bestaande steden (concentratie).
kenniseconomie: Economie waarin kennis, onderzoek en hoogopgeleiden centraal staan.
This item has no instructions
