BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Wonen, werken en ruimte
Examenstof aardrijkskunde vmbo: wonen, werken en ruimte in Nederland en Duitsland
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Wonen, werken en ruimte
Examenstof aardrijkskunde vmbo: wonen, werken en ruimte in Nederland en Duitsland
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: AK/K/8 eindterm 17.4, 17.5, 17.6. Image credit: OpenStreetMap contributors / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Wat ga je kunnen?
Ik kan beschrijven en verklaren hoe wonen, werken en voorzieningen in Nederland zijn veranderd, en dat vergelijken met Duitsland (KB en GL/TL).
This item has no instructions
Waar denk je aan bij wonen, werken en ruimte in Nederland?
Verwachte woorden: huis, flat, nieuwbouw, file, trein, dorp, stad, weiland, snelweg, school, winkel, Randstad, druk. Sorteer samen: wat gaat over wonen, wat over werken, wat over verkeer en wat over voorzieningen? Daarmee heb je de vier thema's van de les.
Open polderlandschap bij Moordrecht, Zuid-Holland
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Ruimte is schaars in Nederland
In Nederland is ruimte nodig voor wonen, werken, voorzieningen, recreatie, verkeer en natuur.
Het landelijk gebied heeft veel weiland en weinig huizen. Het stedelijk gebied is bebouwd en druk.
Een gemeente legt in een bestemmingsplan vast wat er op een stuk grond mag.
Zo kan een weiland de bestemming wonen krijgen, maar bouwen mag dan nog niet overal.
Alle leerwegen. Het bestemmingsplan bepaalt de functie van grond, bijvoorbeeld wonen, bedrijven, groen of verkeer. Verwachte fout: denken dat een bestemmingsplan een kaart van alle bestaande gebouwen is. Het gaat over wat er mag, niet over wat er staat. Sinds de Omgevingswet (2024) heet het officieel omgevingsplan; de syllabus gebruikt nog het begrip bestemmingsplan. Image credit: Moody / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Winkelplein in de nieuwe wijk Leidsche Rijn, Utrecht, 2020
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Nieuwe wijken sinds 1945
Sinds 1945 zijn steden en dorpen sterk gegroeid. Er kwamen nieuwe wijken, wegen en bedrijventerreinen.
Leidsche Rijn bij Utrecht is zo'n nieuwe wijk, gebouwd op voormalig weiland.
In een nieuwe wijk komen woningen, scholen, winkels en groen bij elkaar.
Bij herinrichting krijgt een bestaand gebied een nieuwe indeling, bijvoorbeeld een oud fabrieksterrein dat woonwijk wordt.
Alle leerwegen. Laat leerlingen op de foto zoeken naar voorzieningen (terras, bibliotheek, winkels) en naar woonvormen (appartementen). Verwachte fout: herinrichting en nieuwbouw door elkaar halen. Bij herinrichting gaat het om een gebied dat er al is. Image credit: Nanda Sluijsmans / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Kaart van de Randstad met plaatsnamen en landschap
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
De Randstad en het Groene Hart
De Randstad is het drukke gebied rond Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht.
In het midden ligt het Groene Hart: een open gebied met weilanden en weinig bebouwing.
Veel mensen willen in de Randstad wonen en werken. Daardoor is de druk op de ruimte groot.
Dat levert spanning op: bouwen voor mensen of open ruimte en natuur bewaren?
Alle leerwegen. Kaartbeeld: Amsterdam, Den Haag, Groene Hart, Randstad, Rotterdam en Utrecht moeten leerlingen op de kaart kunnen aanwijzen. Laat ze op de kaart de vier steden en het groene midden aanwijzen. Verwachte fout: denken dat het Groene Hart een stad is of dat de Randstad een provincie is. Image credit: OpenStreetMap contributors / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Video: GeoClips: Meer steden, minder groen (NTR, Schooltv). Korte clip van ruim 2,5 minuten over steden die aan elkaar groeien en nieuwbouwwijken bij dorpen. Kijkvraag: wat gebeurt er met dorpen en natuur als steden blijven groeien?
Wie bepaalt wat er op een stuk grond mag worden gebouwd?
De gemeente, in het bestemmingsplan
De boer die het land bewerkt
De bewoners van de buurt, per stem
De provincie, in een verkeersplan
Goed: de gemeente legt de bestemming vast in het bestemmingsplan. Verwachte fout: denken dat de eigenaar zelf mag bepalen wat hij bouwt.
Vul in
De Randstad ligt rond Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. In het midden ligt het Groene Hart, een open gebied.
Goed: Randstad en Groene Hart. Verwachte fout: de Veluwe kiezen omdat dat ook een groen gebied is, maar die ligt in Gelderland.
Dagelijkse file op de A4 bij Rijpwetering
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Wonen hier, werken daar: forensisme
Een forens woont in een andere plaats dan waar hij werkt. Dat heet forensisme.
Veel mensen wonen in een dorp of nieuwe wijk en werken in een grote stad.
Ze reizen met auto, trein of fiets. In de spits zit het druk op weg en spoor.
Bij te veel auto's ontstaat congestie (KB en GL/TL): files.
Forensisme geldt voor alle leerwegen. Congestie is alleen voor KB en GL/TL. Verwachte fout: forensisme verwarren met verhuizen. Een forens verhuist niet, hij reist elke dag heen en terug. Image credit: Caseman / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Groeiregio en krimpregio
In een groeiregio komen meer mensen wonen dan er weggaan. Denk aan de Randstad.
In een krimpregio neemt het aantal inwoners af, bijvoorbeeld in delen van Zuid-Limburg, Groningen en Zeeland.
Door krimp worden er minder winkels en scholen gebruikt en sluiten ze soms.
Leefbaarheid is hoe prettig het is om ergens te wonen, met voorzieningen dichtbij.
Alle leerwegen. Laat leerlingen een voorbeeld uit de eigen omgeving noemen. Verwachte fout: denken dat krimp alleen over vergrijzing gaat. Ook vertrek van jongeren speelt mee. Groei en krimp kunnen naast elkaar bestaan, bijvoorbeeld een drukke stad en een leeglopend dorp op korte afstand.
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Voorzieningen en hun bereik
Een voorziening is bijvoorbeeld een school, huisarts, supermarkt of ziekenhuis.
Het verzorgingsgebied is het gebied waar de klanten of bezoekers vandaan komen.
De reikwijdte (KB en GL/TL) is de afstand die mensen er maximaal voor willen reizen.
Voor een bakker reizen mensen niet ver, voor een ziekenhuis wel.
Verzorgingsgebied voor alle leerwegen, reikwijdte alleen KB en GL/TL. Verwachte fout: verzorgingsgebied en reikwijdte omdraaien. Een handige geheugensteun: verzorgingsgebied is een gebied op de kaart, reikwijdte is een afstand.
Zet op volgorde: hoe ontstaat een file door forensisme?
Dit is de keten van forensisme naar congestie. Verwachte fout: de file als oorzaak zien in plaats van als gevolg. Congestie is alleen voor KB en GL/TL; BB leest de keten tot en met het reizen.
Een dorp verliest inwoners en de supermarkt sluit. Wat is dit dorp?
Een dorp in een groeiregio
Een dorp met een groot verzorgingsgebied
Een dorp met veel forensisme
Een dorp in een krimpregio
Goed: dalende inwonertallen en sluitende voorzieningen horen bij krimp. Verwachte fout: forensisme kiezen, omdat mensen vertrekken. Forensisme gaat over dagelijks reizen, niet over verhuizen.
Kaart van het Ruhrgebied met de grote steden
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Randstad en Ruhrgebied (KB, GL/TL)
Het Ruhrgebied in Duitsland is een gebied met veel grote steden, zoals Dortmund, Essen en Duisburg.
De steden groeiden aan elkaar vast: een agglomeratie of stedelijke zone.
De Randstad is ook zo'n gebied, maar daar ligt het Groene Hart tussen de steden.
In beide gebieden is het druk, met veel verkeer, bedrijven en voorzieningen.
Alleen KB en GL/TL. BB-leerlingen slaan dit blok over of lezen mee. Eindterm 17.5: woonkwaliteit, infrastructuur, bereikbaarheid en voorzieningen in stedelijke gebieden van Nederland en Duitsland vergelijken. Laat leerlingen op de kaart zien dat de steden vlak naast elkaar liggen. Verwachte fout: het Ruhrgebied zien als één stad. Het zijn meerdere steden die aan elkaar zijn gegroeid. Image credit: Threedots (Daniel Ullrich) / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Luchtfoto van de voormalige kolenmijn Zollverein in Essen
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Van kolenmijn naar cultuur (KB, GL/TL)
Het Ruhrgebied groeide door kolenmijnen en staalfabrieken. Daar werkten veel mensen.
Later sloten de mijnen en verdween veel industriewerk.
Zollverein in Essen is nu een plek met musea, evenementen en bedrijven.
Zo'n herinrichting geeft nieuw werk en een nieuwe functie aan oude gebouwen.
Alleen KB en GL/TL. Eindterm 17.4 (veranderingen sinds 1945) en 17.6 (voor- en nadelen). Vraag: noem een voordeel en een nadeel van herinrichting. Voordeel: nieuw werk, behoud van erfgoed, aantrekkelijk gebied. Nadeel: kosten, minder industriewerk dan vroeger. Verwachte fout: alleen voordelen noemen. Image credit: Tuxyso / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Luchtfoto van de Potsdamer Platz in Berlijn, 2016
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Berlijn: een stad opnieuw ingericht (KB, GL/TL)
Berlijn is de hoofdstad van Duitsland. Na 1990 werd het centrum op veel plekken opnieuw gebouwd.
Rond de Potsdamer Platz kwamen kantoren, winkels en woningen.
Zo'n plan heeft voordelen, zoals werk en voorzieningen, en nadelen, zoals hoge huren.
Je bekijkt een plan vanuit verschillende kanten: economisch, sociaal, cultureel en milieu.
Alleen KB en GL/TL. Eindterm 17.6: voor- en nadelen vanuit verschillende dimensies. Berlijn is een topografisch punt in het kaartbeeld, net als Hamburg. De Potsdamer Platz lag dicht bij de Muur en werd na de Duitse eenwording opnieuw bebouwd. Verwachte fout: een plan alleen vanuit economie beoordelen. Image credit: Avda / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Vul in (KB, GL/TL)
In het Ruhrgebied zijn steden aan elkaar gegroeid tot een agglomeratie. In de Randstad ligt tussen de steden het Groene Hart.
Goed: Ruhrgebied, agglomeratie, Groene Hart. Verwachte fout: krimpregio kiezen, maar het Ruhrgebied is juist dichtbevolkt.
KB/GL/TL: noem één voordeel en één nadeel van herinrichting.
Goed antwoord: voordeel, bijvoorbeeld nieuw werk of een aantrekkelijkere buurt; nadeel, bijvoorbeeld hoge kosten, hogere huren of verlies van oude gebouwen. Verwachte fout: alleen een voordeel of alleen een nadeel noemen.
Wat vond je het lastigst?
Bestemmingsplan en herinrichting
Forensisme en congestie
Groeiregio en krimpregio
Verzorgingsgebied en reikwijdte
Gebruik de uitslag als start van les 2. Herhaal het begrip dat de meeste stemmen krijgt met een eigen voorbeeld.
Beschrijf een plek waar jij woont of vaak komt: wat is daar veranderd?
Laat leerlingen een voorbeeld geven uit de eigen omgeving, bijvoorbeeld een nieuwe wijk, een gesloten winkel of een nieuwe weg. Koppel het aan een begrip uit de les.
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Begrippen (1/3)
bestemmingsplan: Plan van de gemeente dat vastlegt wat er op een stuk grond mag
forensisme: Wonen in een andere plaats dan waar je werkt
groeiregio: Gebied waar het aantal inwoners toeneemt
krimpregio: Gebied waar het aantal inwoners afneemt
herinrichting: Een bestaand gebied een nieuwe indeling of functie geven
This item has no instructions
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Begrippen (2/3)
verzorgingsgebied: Gebied waar de klanten van een voorziening vandaan komen
reikwijdte (KB en GL/TL): Afstand die mensen maximaal willen reizen naar een voorziening
congestie (KB en GL/TL): Files door te veel verkeer op de weg
leefbaarheid: Hoe prettig het is om ergens te wonen
agglomeratie (KB en GL/TL): Steden en dorpen die aan elkaar zijn gegroeid
This item has no instructions
BEVOLKING EN RUIMTE · NL EN DE
Begrippen (3/3)
stedelijke zone (KB en GL/TL): Groot bebouwd gebied met meerdere steden dicht bij elkaar
This item has no instructions