TIJDVAK 7 · 1700-1800
Pruiken en revoluties
Examenstof geschiedenis havo
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Pruiken en revoluties
Examenstof geschiedenis havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 27-30, context Britse rijk 1585-1900. Image credit: John Trumbull / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 7 uitleggen en herkennen in een onbekend voorbeeld.
This item has no instructions
Welke woorden en beelden horen bij de 18e eeuw?
Verwacht: pruiken, Verlichting, Voltaire, Franse Revolutie, Bastille, slavernij, koning, Verenigde Staten. Gebruik de woorden als ophaak: eerst denken en vorsten, dan slavernij, dan de revoluties.
Voltaire, schilderij van Nicolas de Largillière, 1718
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Eeuw van de Verlichting
In de 18e eeuw vertrouwden denkers op de rede: met verstand kun je de samenleving verbeteren
Dat rationeel optimisme heet de Verlichting, met denkers als Voltaire, Locke en Rousseau
Daarvoor: tijd van regenten en vorsten. Daarna: tijd van burgers en stoommachines
KA 27. Tijdvak 7 heet de tijd van pruiken en revoluties (1700-1800), ook wel eeuw van de Verlichting. Veelgemaakte fout: denken dat de Verlichting een politieke gebeurtenis was. Het was een manier van denken. Image credit: Nicolas de Largillière / Wikimedia Commons, CC0
Voorlezing in de salon van Madame Geoffrin, Parijs, 1755 (schilderij van Lemonnier)
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Verlicht denken overal
Godsdienst: kritiek op onverdraagzaamheid, geloof is een eigen keuze
Politiek: macht verdelen (trias politica) en het volk als bron van gezag (volkssoevereiniteit)
Economie: meer vrijheid voor handel en ondernemers
Sociale verhoudingen: alle mensen hebben natuurlijke rechten, ook zonder adellijke titel
KA 27: verlicht denken werd toegepast op alle terreinen: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen. De syllabus noemt trias politica, volkssoevereiniteit en natuurlijke rechten. Montesquieu werkte de trias politica uit, Rousseau de volkssoevereiniteit. Veelgemaakte fout: trias politica en volkssoevereiniteit door elkaar halen. Trias politica gaat over het verdelen van macht, volkssoevereiniteit over wie het gezag heeft. Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier / Wikimedia Commons, publiek domein
Spotprent uit 1789: de derde stand draagt geestelijkheid en adel
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Ancien régime en verlicht absolutisme
Het ancien régime: een standenmaatschappij met een absolute vorst, zoals in Frankrijk
Geestelijkheid en adel hadden voorrechten, de derde stand droeg veel belasting
Sommige vorsten voerden hervormingen door en hielden de macht: verlicht absolutisme
Voorbeelden: Frederik de Grote van Pruisen en Jozef II van Oostenrijk
KA 28. Het ancien régime bleef bestaan. Verlicht absolutisme: de vorst past verlichte ideeën toe (bijvoorbeeld meer godsdienstvrijheid onder Jozef II) maar geeft zijn macht niet op. Veelgemaakte fout: verlicht absolutisme zien als een stap naar democratie. De vorst bleef alleen beslissen. Image credit: M. P. / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat kenmerkt verlicht absolutisme?
Een vorst die de macht aan het volk geeft
Een regering gekozen door alle burgers
Een volk dat de vorst afzet en kiest
Hervormingen door een vorst die de macht houdt
Verlichte hervormingen zonder machtsverlies. Fout: de volkssoevereiniteit, dat is het tegenovergestelde.
Vul in
De derde stand betaalde in het ancien régime veel belasting, terwijl de adel voorrechten had.
Derde stand, ancien régime, adel. Fout: trias politica is een verlicht idee, geen maatschappelijke groep.
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Plantagekoloniën
Europeanen bouwden plantagekoloniën in Amerika voor producten als tabak en katoen
Op de plantages werkten slaafgemaakten; in het zuiden vormden zij een groot deel van de bevolking
Barbados en Jamaica waren winstgevender dan de dertien koloniën aan de oostkust
KA 29 en context Britse rijk. Alle Engelse koloniën gebruikten slaafgemaakten, maar in de zuidelijke plantagekoloniën was hun aandeel groter. Veelgemaakte fout: denken dat slavernij alleen in het zuiden van de latere VS bestond.
Plattegrond van het slavenschip Brookes, Britse prent uit 1789
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Trans-Atlantische slavenhandel
In de driehoekshandel voeren schepen tussen Europa, Afrika en Amerika
Afrikanen werden gedwongen overgebracht naar Amerika om als slaafgemaakten te werken
Ook de Engelse Royal African Company deed mee, want de handel was zeer winstgevend
Prenten zoals die van het schip Brookes (1789) toonden de omstandigheden aan boord
KA 29. De syllabus noemt de driehoekshandel en de Royal African Company. De prent van de Brookes werd door tegenstanders van de slavenhandel gebruikt. Veelgemaakte fout: de driehoekshandel zien als handel tussen drie Europese landen. Image credit: James Phillips / Wikimedia Commons, publiek domein
Antislavernij-medaillon van Josiah Wedgwood, ca. 1787
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Opkomst van het abolitionisme
Vanaf het einde van de 18e eeuw kwam in verlichte en religieuze kringen het abolitionisme op
Abolitionisten wilden eerst de slavenhandel en later slavernij afschaffen
In 1807 verbood Groot-Brittannië de slavenhandel in het Britse rijk
In 1833 volgde een verbod op slavernij in grote delen van het rijk
KA 29. Verlichte ideeën (gelijke natuurlijke rechten) en religieuze overtuigingen voedden het abolitionisme. Het verbod van 1807 trof de slavenhandel, dat van 1833 de slavernij zelf. Veelgemaakte fout: 1807 en 1833 verwisselen of denken dat slavernij in 1807 verdween. Image credit: Josiah Wedgwood / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat gebeurde er in 1807 in het Britse rijk?
Slavernij werd overal verboden
De Verenigde Staten werden onafhankelijk
De Bastille werd bestormd
De slavenhandel werd verboden
1807 is het verbod op de slavenhandel. Fout: slavernij zelf werd pas in 1833 in grote delen van het rijk verboden.
Leg uit hoe de Verlichting het abolitionisme kon voeden.
Goed: verlichte denkers vonden dat alle mensen natuurlijke rechten hebben, dus slavernij was onrechtvaardig. Verwachte fout: alleen zeggen dat slavernij slecht is, zonder koppeling aan natuurlijke rechten of rede.
De Onafhankelijkheidsverklaring, schilderij van John Trumbull, 1819
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Amerikaanse onafhankelijkheid
Kolonisten kenden verlichte ideeën als trias politica en volkssoevereiniteit
Ze hadden geen vertegenwoordiging in het parlement, maar betaalden wel belasting
In 1776 kwamen ze in opstand en vormden de Verenigde Staten van Amerika
De Onafhankelijkheidsverklaring noemt natuurlijke rechten, zoals vrijheid en gelijkheid
KA 30 en context Britse rijk. Lange termijn: verlichte ideeën. Politiek-bestuurlijke oorzaak: belasting betalen zonder vertegenwoordiging. Veelgemaakte fout: 1776 verwarren met 1789. De Amerikaanse Revolutie gaat vooraf aan de Franse. Image credit: John Trumbull / Wikimedia Commons, publiek domein
De bestorming van de Bastille, 14 juli 1789, schilderij van Houël
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Franse Revolutie
In Frankrijk groeide de kritiek op koning, adel en geestelijkheid
Op 14 juli 1789 bestormde een menigte de Bastille, een gevangenis in Parijs
In 1791 kreeg Frankrijk een grondwet die de macht van de koning beperkte
Amerikaanse en Franse Revolutie heten democratische revoluties: burgers eisten inspraak
KA 30. De bestorming van de Bastille is een symbool van de revolutie. Veelgemaakte fout: denken dat de Bastille het begin van de Verlichting was. De Verlichting ging eraan vooraf. Image credit: Jean-Pierre Houël / Wikimedia Commons, publiek domein
Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, 1789
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Grondwet, grondrechten, burgerschap
In augustus 1789 verscheen de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger
Grondrechten: rechten van burgers waar de overheid van af moet blijven, zoals vrije meningsuiting
Een grondwet legt vast hoe de macht is verdeeld en welke rechten burgers hebben
Staatsburgerschap: wie hoort erbij? Vrouwen en slaafgemaakten bleven vaak buiten beeld
KA 30: discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap. Veelgemaakte fout: denken dat alle mensen direct dezelfde rechten kregen. De verklaring sprak over gelijke rechten, maar in de praktijk bleven groepen buiten beeld. Image credit: Jean-Jacques-François Le Barbier / Wikimedia Commons, publiek domein
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1776, 14 juli 1789, augustus 1789, 1807.
Waarom kwamen de kolonisten in 1776 in opstand?
Ze wilden meteen de slavernij afschaffen
Belasting betalen zonder inspraak in het parlement
De koning verbood de handel met Europa
Ze wilden een eigen absolute vorst
Politiek-bestuurlijke oorzaak, gevoed door verlichte ideeën. Fout: slavernij bleef juist bestaan in de nieuwe VS.
Welk deel van tijdvak 7 vond je het lastigst?
Verlichting en ancien régime
Slavenhandel en abolitionisme
Democratische revoluties
Grondrechten en burgerschap
Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.
Leg in één zin uit wat verlicht absolutisme is.
Goed: een vorst voert verlichte hervormingen door maar houdt zijn absolute macht.
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Begrippen (1/2)
Verlichting: Stroming die vertrouwt op rede en vooruitgang, in alle delen van de samenleving
ancien régime: Oude orde met een absolute vorst en een standenmaatschappij
verlicht absolutisme: Vorst voert verlichte hervormingen door en houdt zijn macht
plantagekolonie: Kolonie voor export van gewassen, met slaafgemaakten als arbeiders
trans-Atlantische slavenhandel: Gedwongen vervoer van Afrikanen naar Amerika
This item has no instructions
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Begrippen (2/2)
abolitionisme: Beweging die slavenhandel en slavernij wilde afschaffen
democratische revolutie: Opstand waarin burgers inspraak en rechten eisen
grondwet: Tekst die de macht en de rechten van burgers vastlegt
grondrechten: Rechten van burgers waar de overheid van af moet blijven
staatsburgerschap: Het lid zijn van een staat, met rechten en plichten
This item has no instructions