OVERHEID · BELASTINGEN
Belastingen en begroting
Examenstof economie vmbo
OVERHEID · BELASTINGEN
Belastingen en begroting
Examenstof economie vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: EC/K/6.2, EC/V/1.1. Image credit: Rijksoverheid / Wikimedia Commons, CC0
OVERHEID · BELASTINGEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan soorten belastingen herkennen en uitleggen hoe een begrotingstekort de staatsschuld groter maakt.
This item has no instructions
Waar betaal jij belasting over, ook als je dat niet merkt?
Alleen GL/TL. Verwacht: btw, benzine, sigaretten, je loon, bijbaan, huis, auto, boete. Groepeer: wat zit in de prijs (indirect), wat gaat van je loon (direct), wat betaalt de gemeente. Dat is de opbouw van de les. Dit onderwerp is alleen voor GL/TL: soorten belastingen, de miljoenennota, tekort en staatsschuld.
OVERHEID · BELASTINGEN
De plenaire zaal van de Tweede Kamer in Den Haag, 2018
Waar haalt de overheid geld vandaan?
De overheid betaalt wegen, scholen, politie en zorg. Dat zijn collectieve voorzieningen.
Het geld komt uit belastingen, uit premies voor sociale verzekeringen en uit niet-belastingmiddelen.
Collectieve lasten: belastingen, premies en niet-belastingmiddelen samen.
Het parlement (Tweede en Eerste Kamer) beslist welke belastingen er zijn.
Alleen GL/TL. Syllabus EC/K/6.2 en EC/V/1.1. Dit is de landkaart van de les: eerst de ontvangsten (belastingen, premies en niet-belastingmiddelen), dan de uitgaven, dan tekort en schuld. De premies voor sociale verzekeringen horen bij de les over overheid en sociale zekerheid; hier gaat het om de belastingen. Veelgemaakte fout: denken dat de overheid alleen uit belastingen betaalt. Image credit: Husky / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
OVERHEID · BELASTINGEN
Directe belastingen
Een directe belasting betaal je zelf rechtstreeks aan de overheid, over je inkomen of winst.
Loonheffing: je werkgever houdt die in op je loon en draagt hem af. Daarin zitten loonbelasting en premies volksverzekeringen.
Op je loonstrook staan bruto loon, loonheffing en netto loon. Bruto 2.000 euro, loonheffing 400 euro: netto 2.000 - 400 = 1.600 euro.
Inkomstenbelasting: een ondernemer of zelfstandige betaalt die zelf over zijn winst.
Vennootschapsbelasting: een nv of bv betaalt die over de nettowinst.
Alleen GL/TL. Controle: 2.000 - 400 = 1.600 (verzonnen bedragen; op een echte loonstrook kunnen ook andere inhoudingen staan, zoals pensioenpremie). EC/K/6.2 (loon- en inkomstenbelasting, loonheffing) en EC/V/1.1 (vennootschapsbelasting). De werkgever houdt de loonheffing in en draagt hem af aan de Belastingdienst. Veelgemaakte fout: denken dat je netto loon gelijk is aan je bruto loon.
OVERHEID · BELASTINGEN
Tankstation met benzinepompen in Oudwoude, 1981
Indirecte belastingen: btw en accijns
Een indirecte belasting zit in de prijs van wat je koopt, zoals btw en accijns.
Btw is een consumentenbelasting: de leverancier draagt hem af. Rekenen: zie de les kosten, omzet en winst.
Accijns zit in de prijs van benzine, alcohol en tabak. Het maakt ze duurder, dus je koopt er minder van.
Voorbeeld: fles drank 10 euro, waarvan 3 euro accijns. Aandeel: 3 : 10 x 100% = 30%.
Alleen GL/TL. Controle: 3 : 10 = 0,3 dus 30% (verzonnen bedragen). EC/K/6.2 en EC/V/1.1: btw wordt geheven over de toegevoegde waarde en de tarieven verschillen per EU-land, waardoor mensen soms over de grens kopen; die tarieven worden in een examenvraag gegeven. Voor het rekenen met btw: zie de les Kosten, omzet en winst (x 1,21 voor inclusief, delen door 1,21 voor exclusief). Accijns beinvloedt gedrag: een hogere prijs betekent meestal minder vraag. Veelgemaakte fout: het aandeel accijns uitrekenen over de prijs exclusief accijns in plaats van over de consumentenprijs. Image credit: Onbekend / Wikimedia Commons, CC0
Welke ontvangst van de overheid is een directe belasting?
Btw
Accijns
Loonheffing
Een boete
Loonheffing wordt rechtstreeks over je loon geheven. Btw en accijns zitten in de prijs (indirect). Een boete is geen belasting maar een niet-belastingmiddel. Verwachte fout: btw kiezen omdat het ook een belasting is.
Vul in
Btw is een consumentenbelasting die de leverancier afdraagt aan de overheid.
Btw zit in de prijs die de consument betaalt en de leverancier draagt hem af. Verwachte fout: denken dat de klant zelf btw afdraagt.
OVERHEID · BELASTINGEN
Auto's op een parkeerplaats in 1977
Motorrijtuigenbelasting
De motorrijtuigenbelasting (MRB) betaal je als houder van een auto, ook als je er weinig mee rijdt.
Dat is een houderschapsbelasting: je betaalt omdat je de houder van het voertuig bent.
Het bedrag zoek je in een tabel. Het hangt onder meer af van het gewicht en de brandstof van de auto.
Profijtbeginsel: wie gebruikmaakt van wegen, betaalt mee. Zo is de MRB een inkomstenbron voor de overheid.
Alleen GL/TL. EC/K/6.2: tabellen lezen voor benzine, diesel, lpg en elektrisch. In een examenvraag staat de tabel erbij. Het profijtbeginsel: wie profiteert van een voorziening, betaalt daaraan mee; de MRB wordt als voorbeeld genoemd omdat autobezitters de wegen gebruiken. Veelgemaakte fout: denken dat je MRB per gereden kilometer betaalt. Image credit: Rob Bogaerts (Anefo) / Wikimedia Commons, CC0
OVERHEID · BELASTINGEN
Rijtjeshuizen aan de Hogerbeetsstraat in Hoorn, 2023
Belastingen van de gemeente
Gemeenten mogen zelf een aantal belastingen heffen en de tarieven zelf vaststellen.
Ozb (onroerendezaakbelasting): over huis of grond. De gemeente rekent met de WOZ-waarde van het pand.
Ozb = WOZ-waarde x tarief. WOZ 250.000 euro, tarief 0,2%: 250.000 x 0,002 = 500 euro per jaar.
Ook rioolrecht en afvalstoffenheffing. Voor een paspoort betaal je leges.
Alleen GL/TL. Controle: 0,2% = 0,002 en 250.000 x 0,002 = 500 (verzonnen WOZ-waarde en tarief). De WOZ-waarde is de waarde die de gemeente aan een pand geeft. Elke gemeente heeft een eigen tarief, daarom verschilt de ozb per gemeente. Leges zijn een vergoeding voor een dienst van de gemeente, zoals een paspoort. EC/K/6.2 en EC/V/1.1 (aanslag, tarief, heffing). Veelgemaakte fout: het tarief als bedrag in euro lezen in plaats van als percentage van de WOZ-waarde. Image credit: Dqfn13 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
OVERHEID · BELASTINGEN
Niet-belastingmiddelen
Niet alle ontvangsten van de overheid zijn belasting. Die heten niet-belastingmiddelen.
Aardgasbaten: opbrengsten uit de verkoop van aardgas.
Boetes, bijvoorbeeld voor te hard rijden, en milieuheffingen.
Opbrengsten uit deelnemingen: de overheid is aandeelhouder van bedrijven, zoals De Nederlandsche Bank, en krijgt dividend.
Alleen GL/TL. EC/V/1.1: voorbeelden uit de syllabus zijn aardgasbaten, boetes, milieuheffingen en opbrengsten uit deelnemingen. Een deelneming is een aandelenbelang; de opbrengst is het dividend. Veelgemaakte fout: een boete een belasting noemen: je betaalt hem niet omdat je iets bezit of verdient, maar omdat je een regel overtreedt.
Wat zegt het profijtbeginsel?
Iedereen betaalt evenveel belasting
De overheid mag winst maken op belasting
Wie van een voorziening profiteert, betaalt eraan mee
Wie meer verdient, betaalt een hoger percentage
Goed: wie gebruikmaakt van bijvoorbeeld wegen, betaalt mee (MRB). Het derde antwoord hoort bij de inkomstenbelasting. Verwachte fout: het profijtbeginsel verwarren met gelijke betaling voor iedereen.
Vul in
De gemeente stelt het tarief van de ozb zelf vast en rekent met de WOZ-waarde van de woning.
Ozb is een gemeentelijke belasting op basis van de WOZ-waarde. Verwachte fout: leges invullen; leges zijn een vergoeding voor een dienst, geen belasting op bezit.
OVERHEID · BELASTINGEN
Minister Ruding met het koffertje van de miljoenennota, Prinsjesdag 1987
Prinsjesdag en de uitgaven
Op Prinsjesdag, de derde dinsdag van september, biedt de regering de miljoenennota aan het parlement aan.
In de miljoenennota staan de plannen: wat de overheid volgend jaar wil ontvangen en uitgeven.
Elk departement heeft eigen taken: Onderwijs (scholen), Defensie (leger), Justitie en Veiligheid (politie).
In een overzicht uit de miljoenennota zie je welk departement het meeste uitgeeft.
Alleen GL/TL. EC/K/6.2: globaal inzicht in de taken van de departementen en de rangorde van de uitgaven, af te lezen uit overzichten. Op de foto staat het koffertje waarin de minister van Financiën de miljoenennota naar de Tweede Kamer brengt; op het koffertje staat de datum. Het parlement bespreekt en controleert de plannen. De namen van departementen kunnen veranderen; in een examenvraag staat de naam in het overzicht. Veelgemaakte fout: denken dat de Prinsjesdag-plannen al wet zijn: eerst bespreekt het parlement ze. Image credit: Rob Croes (Anefo) / Wikimedia Commons, CC0
OVERHEID · BELASTINGEN
Tekort, overschot en staatsschuld
Een begrotingstekort: de overheid geeft meer uit dan ze ontvangt. Bij een begrotingsoverschot is het andersom.
Bij een tekort leent de overheid geld. De staatsschuld is alles wat de overheid nog moet terugbetalen.
Nieuwe staatsschuld = oude staatsschuld + begrotingstekort.
Voorbeeld: schuld 200 miljard euro, tekort 10 miljard euro. Nieuwe schuld: 200 + 10 = 210 miljard euro.
Bij een overschot kan de overheid schuld aflossen: dan wordt de staatsschuld kleiner.
Alleen GL/TL. Controle: 200 + 10 = 210 (verzonnen bedragen). EC/V/1.1: de ontwikkeling van de staatsschuld in relatie tot het tekort of overschot. Een tekort is een bedrag per jaar, de schuld is het totaal over alle jaren. Veelgemaakte fout: tekort en schuld door elkaar halen.
OVERHEID · BELASTINGEN
Staatsschuldquote, rente en maatregelen
De staatsschuldquote is de staatsschuld als percentage van het nationaal inkomen: het totale inkomen van een land.
Staatsschuldquote = staatsschuld : nationaal inkomen x 100%.
Voorbeeld: schuld 200 miljard euro, nationaal inkomen 800 miljard euro. 200 : 800 x 100% = 25%.
Over de schuld betaalt de overheid rente en een deel moet ze aflossen. Dat drukt op de uitgaven: er blijft minder over.
Een tekort verkleinen kan door te bezuinigen of belastingen te verhogen. Europese afspraken (EMU) letten mee.
Alleen GL/TL. Controle: 200 : 800 = 0,25 dus 25% (verzonnen bedragen). EC/V/1.1: druk van rente en aflossing op de uitgaven en maatregelen om tekort en schuld te verminderen, mede in het kader van afspraken in de EMU (de Europese muntunie). Parate kennis van het stabiliteitspact wordt niet verondersteld: in een casus kan naar maatregelen gevraagd worden. Veelgemaakte fout: de quote berekenen met de schuld als noemer.
Wat is een begrotingstekort?
De overheid geeft meer uit dan ze ontvangt
De overheid ontvangt meer dan ze uitgeeft
De overheid heeft geen belastinginkomsten
De belastingen zijn te hoog
Tekort: uitgaven hoger dan ontvangsten. Verwachte fout: tekort en overschot omdraaien.
Zet op volgorde: van tekort tot schuld
Eerst het tekort, dan lenen, dan een grotere staatsschuld en daarna meer druk van rente en aflossing. Verwachte fout: de schuld voor het lenen zetten.
Wat vond je het lastigst in deze les?
Directe en indirecte belastingen
Motorrijtuigenbelasting en gemeente
Departementen en miljoenennota
Tekort, schuld en schuldquote
Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.
Welke belasting betaal jij zelf al?
Goed: btw (bij elke aankoop), accijns (in snacks, frisdrank of benzine via je ouders), loonheffing bij een bijbaan. Verwachte fout: zeggen dat je geen belasting betaalt.
OVERHEID · BELASTINGEN
Begrippen (1/2)
directe en indirecte belasting: Rechtstreeks over inkomen of winst, of verstopt in de prijs.
loonheffing en loonstrook: Wat de werkgever inhoudt, en het overzicht met bruto en netto loon.
inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting: Over de winst van een ondernemer, en over de nettowinst van een nv of bv.
btw en accijns: Consumentenbelasting, en belasting op bijvoorbeeld benzine, alcohol en tabak.
houderschapsbelasting en profijtbeginsel: Motorrijtuigenbelasting als houder, en betalen voor wat je gebruikt.
This item has no instructions
OVERHEID · BELASTINGEN
Begrippen (2/2)
ozb, WOZ en leges: Gemeentelijke belasting, de waarde van het pand, en betalen voor een dienst.
niet-belastingmiddelen en collectieve lasten: Ontvangsten zoals boetes en aardgasbaten, en alles wat je aan de overheid betaalt.
miljoenennota en departement: De plannen van de regering, en een onderdeel van de regering met eigen taken.
begrotingstekort en begrotingsoverschot: Meer uitgeven dan ontvangen, of juist minder.
staatsschuld en staatsschuldquote: Alles wat de overheid nog moet terugbetalen, en dat als percentage van het nationaal inkomen.
This item has no instructions