Overheid en schuld (Economie havo), les 1: Uitleg

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Overheid en schuld

Examenstof economie havo

1 / 23
next
Slide 1: Slide
New lesson editorEconomieMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

This lesson contains 23 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Uitleg van overheidssaldo, tekort en overheidsschuld, uitgestelde belastingheffing, de vier soorten overheidsuitgaven, belastingen, sociale premies en niet-belastingontvangsten en het stabiliteitspact, met rekenvoorbeelden.

Items in this lesson

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Overheid en schuld

Examenstof economie havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: E2. Image credit: Rijksoverheid / Wikimedia Commons, CC0

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe een overheidstekort de overheidsschuld verhoogt, uitgaven en ontvangsten indelen en quotes berekenen.

This item has no instructions

Waar geeft de overheid geld aan uit, en hoe komt ze aan geld?

Verwacht: scholen, wegen, uitkeringen, politie, belasting, btw. Groepeer in een woordweb in uitgaven en ontvangsten; die twee kanten werken we deze les uit en we koppelen ze aan de overheidsschuld.

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Het ministerie van Financiën aan het Korte Voorhout, Den Haag, 2020

De begroting: ontvangsten en uitgaven

  • De overheid heeft ontvangsten (geld dat binnenkomt) en uitgaven (geld dat naar buiten gaat).

  • Beide zijn grootheden over een periode, meestal een jaar. Ze staan in de begroting.

  • Het overheidssaldo is het verschil: overheidssaldo = ontvangsten - uitgaven.

  • Noordland, jaar 1: ontvangsten 300 en uitgaven 330 miljard euro, dus saldo = 300 - 330 = -30.

Controle: 300 - 330 = -30. Een negatief saldo is een tekort, een positief saldo een overschot. Veelgemaakte fout: het saldo omdraaien (uitgaven min ontvangsten) en dan een tekort een plusteken geven. Noordland is een verzonnen land met ronde getallen. Image credit: Steven Lek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Ontvangsten, uitgaven, saldo en schuld van Noordland over vier jaar

Tekort en overheidsschuld

  • Is het saldo negatief, dan heeft de overheid een overheidstekort. Dat geld leent ze.

  • De overheidsschuld is het totaal van wat de overheid nog moet terugbetalen: een grootheid op een moment.

  • Schuld eind = schuld begin + tekort. Jaar 1: 400 + 30 = 430 miljard euro.

  • Bij een overschot (jaar 3: saldo +30) daalt de schuld: 430 - 30 = 400.

Controle jaar 2: saldo 0, schuld blijft 430. Jaar 4: tekort 30, schuld 400 + 30 = 430. Een tekort is een stroom over een jaar, de schuld een voorraad op een moment. Veelgemaakte fout: tekort en schuld door elkaar halen. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Oorzaken en uitgestelde belastingheffing

  • De schuld stijgt door tekorten. Een tekort ontstaat bijvoorbeeld door hoge uitgaven of door lagere ontvangsten.

  • In een recessie krijgt de overheid minder belasting binnen en betaalt ze meer uitkeringen: het tekort loopt op.

  • Een tekort is een vorm van uitgestelde belastingheffing: de rekening komt later, via belasting of lagere uitgaven.

  • Over de schuld betaalt de overheid ook rente. Die rente drukt op de uitgaven van latere jaren.

Wie nu profiteert van uitgaven zonder belasting, betaalt later alsnog of volgende generaties betalen. Veelgemaakte fout: denken dat een schuld nooit hoeft te worden terugbetaald of gedekt.

TODO: Implement SchoolTV player

Video: Wat is een staatsschuld? (Clipphanger, NTR, Schooltv). Korte clip van Schooltv. Kijkvraag vooraf: waarom ontstaat er een staatsschuld en waarvoor gebruikt de overheid belasting? Bespreek na afloop het verband met tekort en schuld uit blok 1.

Wat geldt voor de overheidsschuld?

A

Het is een grootheid over een periode

B

Het is gelijk aan het saldo van één jaar

C

Het is een grootheid op een bepaald moment

D

Het is gelijk aan de uitgaven van één jaar

De schuld is het totaal op een moment, zoals aan het einde van een jaar. Ontvangsten, uitgaven en saldo gaan over een periode. Verwachte fout: de schuld als jaarbedrag zien.

Zet op volgorde: de eindschuld berekenen

1

Een negatief saldo is het overheidstekort

2

Het resultaat is de schuld aan het eind van het jaar

3

Tel het tekort op bij de schuld aan het begin

4

Bereken het saldo: ontvangsten min uitgaven

Eerst saldo, dan tekort, dan optellen bij de beginschuld. Verwachte fout: het tekort van de schuld aftrekken.

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Uitgaven en ontvangsten van Noordland in jaar 1

Vier soorten uitgaven

  • Overheidssubsidies: bijdragen aan bedrijven of huishoudens om gedrag of prijzen te beïnvloeden.

  • Overheidsconsumptie: de overheid betaalt de eigen werking, zoals lonen van leraren en agenten.

  • Overdrachtsuitgaven: geld zonder tegenprestatie, zoals uitkeringen en AOW.

  • Overheidsinvesteringen: wegen, bruggen en gebouwen die jaren meegaan. Noordland: 20, 110, 150 en 50.

Controle: 20 + 110 + 150 + 50 = 330 miljard euro, gelijk aan de uitgaven in jaar 1. De bedragen zijn verzonnen en rond. Veelgemaakte fout: de lonen van leraren een overdracht noemen; dat is overheidsconsumptie. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Zonnepanelen op een dak in Nederland

Subsidies en overheidsconsumptie

  • Een subsidie maakt zonnepanelen goedkoper. Meer huishoudens kopen ze en de sector groeit.

  • Overheidsconsumptie levert onderwijs, zorg en veiligheid, en zorgt voor werk en een goed opgeleide bevolking.

  • Beide uitgaven vergroten de vraag in de economie en kunnen de economische ontwikkeling steunen.

Een subsidie kan ook marktverstorend werken, maar het examen vraagt vooral naar de betekenis voor de economische ontwikkeling: meer vraag, meer werkgelegenheid, betere arbeidsproductiviteit door onderwijs. Veelgemaakte fout: subsidie en overdrachtsuitgave verwarren. Image credit: Steven Lek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Werkzaamheden aan de weg bij de A2 in Maastricht, 2013

Overdrachten en overheidsinvesteringen

  • Uitkeringen en AOW geven mensen een inkomen. Zij besteden het, dus de vraag blijft op peil.

  • Overheidsinvesteringen, zoals een nieuwe weg, verhogen later de productie: vervoer wordt sneller en goedkoper.

  • Investeren kost nu geld, maar levert jarenlang op. Daarom lenen overheden er vaak voor.

Veelgemaakte fout: denken dat overheidsinvesteringen hetzelfde zijn als overheidsconsumptie. Bij investeringen blijft het resultaat jaren bestaan, bij consumptie wordt het in dat jaar verbruikt. Image credit: Mark Ahsmann / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

De overheid betaalt de lonen van agenten. Welke soort uitgave is dat?

A

Overheidsconsumptie

B

Overdrachtsuitgaven

C

Overheidsinvesteringen

D

Overheidssubsidies

Lonen van ambtenaren horen bij overheidsconsumptie. Verwachte fout: overdrachtsuitgaven kiezen, omdat er geld naar mensen gaat.

Vul in

Een uitkering is een van de overdrachtsuitgaven: geld zonder tegenprestatie. De aanleg van een weg valt onder de overheidsinvesteringen van de overheid.

overdrachtsuitgaven
overheidsinvesteringen
overheidsconsumptie
sociale premies

Een uitkering is een overdracht, een weg een investering.

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

De plenaire zaal van de Tweede Kamer, Den Haag

Directe en indirecte belasting

  • De directe belasting gaat over inkomen en winst, zoals de loonbelasting. Je betaalt rechtstreeks.

  • De indirecte belasting zit in wat je koopt, zoals btw en accijns. De verkoper draagt het af.

  • Belasting levert de overheid geld, maar verlaagt de koopkracht en kan werken minder aantrekkelijk maken.

De Tweede Kamer stemt in met de belastingwetten. Veelgemaakte fout: de btw een directe belasting noemen omdat je haar zelf betaalt; het onderscheid is dat de belasting op uitgaven wordt geheven. Image credit: Husky / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Een vliegtuig aan de gate op Schiphol

Sociale premies en niet-belastingontvangsten

  • Sociale premies betaal je voor sociale zekerheid, zoals de AOW. Ze maken werk voor bedrijven duurder.

  • Niet-belastingontvangsten zijn bijvoorbeeld dividend uit staatsdeelnemingen, waarin de Staat aandeelhouder is.

  • Zo hoeft de overheid minder belasting te heffen om uitgaven te betalen.

Een staatsdeelneming is een bedrijf waarin de Staat aandelen heeft. Dividend is een deel van de winst en een niet-belastingontvangst. Veelgemaakte fout: dividend een belasting noemen. Image credit: Alf van Beem / Wikimedia Commons, publiek domein

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Bbp, tekort en staatsschuld van drie eurolanden

Stabiliteitspact en quotes

  • Het stabiliteitspact (EMU-landen): tekort hoogstens 3% en schuld hoogstens 60% van het bbp.

  • Tekortquote = tekort / bbp x 100%. Schuldquote = schuld / bbp x 100%.

  • Land A: 25 / 1.000 x 100% = 2,5% en 550 / 1.000 x 100% = 55%. Beide binnen de grens.

  • Land B: tekortquote 4% en schuldquote 65%: beide boven de grens.

Controle: 32 / 800 = 0,04 en 520 / 800 = 0,65. De quotes gebruiken het bbp, zodat grote en kleine landen vergelijkbaar zijn. Veelgemaakte fout: de bedragen zelf met 3 en 60 vergelijken in plaats van de quotes. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0

Welke ontvangst van de overheid is een indirecte belasting?

A

De loonbelasting over een salaris

B

De winstbelasting van een bedrijf

C

De premie voor de AOW

D

De btw op een broek

Btw zit in de prijs van wat je koopt. De andere voorbeelden zijn directe belasting of een sociale premie.

Land C (zie tabel): bbp 500 en tekort 10. Wat is de tekortquote?

A

0,2%

B

2%

C

20%

D

50%

10 / 500 x 100% = 2%. Verwachte fouten: de komma verkeerd zetten (0,2% of 20%) of de schuld nemen.

Wat vond je het lastigst in deze les?

1

Saldo, tekort en schuld

2

De vier soorten uitgaven

3

De soorten ontvangsten

4

Quotes en het stabiliteitspact

Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.

Wat is uitgestelde belastingheffing?

Goed antwoord: een tekort dat nu wordt geleend en later moet worden terugbetaald uit belasting of door lagere uitgaven. Verwachte fout: zeggen dat de belasting wordt afgeschaft.

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Begrippen (1/2)

  • overheidsschuld: Wat de overheid nog moet terugbetalen: een grootheid op een moment.

  • overheidssaldo en tekort: Ontvangsten min uitgaven. Een negatief saldo is het overheidstekort.

  • uitgestelde belastingheffing: Een tekort: de belasting komt later.

  • overheidssubsidies: Bijdragen aan bedrijven of huishoudens om gedrag of prijzen te beïnvloeden.

  • overheidsconsumptie: Uitgaven aan de eigen werking, zoals lonen van leraren.

This item has no instructions

OVERHEID · SCHULD EN BEGROTING

Begrippen (2/2)

  • overdrachtsuitgaven: Geld zonder tegenprestatie, zoals uitkeringen en AOW.

  • overheidsinvesteringen: Uitgaven aan wegen, bruggen en gebouwen die lang meegaan.

  • directe en indirecte belasting: Directe: op inkomen en winst. Indirecte: op uitgaven, zoals btw.

  • sociale premies en niet-belastingontvangsten: Premies voor sociale zekerheid, en bijvoorbeeld dividend uit staatsdeelnemingen.

  • stabiliteitspact: Tekort hoogstens 3% en schuld hoogstens 60% van het bbp.

This item has no instructions