L E S 7
De thuisreis
Tekst 7B
Dionysos en Ariadne
Ariadne zit alleen en verdrietig op het strand van Naxos. Wie komt haar daar halen?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 7
De thuisreis
Tekst 7B
Dionysos en Ariadne
Ariadne zit alleen en verdrietig op het strand van Naxos. Wie komt haar daar halen?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 7 De thuisreis, tekst 7B Dionysos en Ariadne. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Titian, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
Tekst 7B Dionysos en Ariadne
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen wie Dionysos is en hoe het verhaal van Ariadne afloopt.
2
Je kunt de vormen van het persoonlijk voornaamwoord herkennen.
3
Je kunt zinnen met ἐμός en σός vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een geschenk aan de hemel
Dionysos trouwt met Ariadne en geeft haar een geschenk. Dat geschenk kun je nu nog als sterrenbeeld aan de hemel zien. Wat is het?
Een zilveren schip
Een wijnbeker
Een lier
Een gouden kroon
Startvraag: Dionysos geeft Ariadne een kroon (krans), die hij later aan de hemel zet: het sterrenbeeld Noorderkroon (Corona Borealis). De afleiders zijn ook sterrenbeelden: het schip Argo, de Beker (Crater) en de Lier (Lyra, van Orpheus). Op de foto: de schaal van Exekias (München) met Dionysos in een schip. Doorvraag: waarom zetten de Grieken verhalen aan de hemel? Image credit: Exekias, publiek domein, Wikimedia Commons
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
Dionysos, god van de wijn
Dionysos is een zoon van Zeus en de sterfelijke Semele. Hij is de god van de wijn, van het feest en van het theater.
Hij trekt rond met een luidruchtige stoet: saters, half mens en half dier, en maenaden, vrouwen die in vervoering voor hem dansen.
Titiaan schilderde hoe Dionysos op Naxos van zijn wagen springt, recht op Ariadne af.
Achtergrond: Titiaan, Bacchus en Ariadne (1520-1523, National Gallery, Londen). Links aan de hemel zie je al de krans van sterren: de Noorderkroon uit de tekst. Bacchus is de Romeinse naam van Dionysos. In Athene werden op het feest van Dionysos de tragedies en komedies opgevoerd. Doorvraag: welke dieren trekken de wagen van Dionysos op het schilderij? Image credit: Titian, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
Tekst 7B Woorden
Grieks
betekenis
ἐμός, ἐμή, ἐμόν
mijn
σός, σή, σόν
jouw
ἡμεῖς
wij
ὑμεῖς
jullie
ἡ γυνή
vrouw
Grieks
betekenis
ὁ ἀνήρ
man
ὁ οὐρανός
hemel
ὁ στέφανος
krans, kroon
τί;
wat? waarom?
μή
niet (bij een bevel)
Leerwoorden tekst 7B. ἡ γυνή en ὁ ἀνήρ horen bij een groep die pas in les 9 aan bod komt; de accusativus is τὴν γυναῖκα en τὸν ἄνδρα. τί met accent is altijd vragend. μή gebruik je bij een verbod: μὴ δάκρυε, huil niet. Image credit: LessonUp
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
Tekst 7B Dionysos en Ariadne (1)
Ariadne is wakker geworden. Theseus is weg. Dan komt er een andere boot aan.
1
Ὁ Διόνυσος εἰς τὴν Νάξον ἥκει.
Πολλοὶ σάτυροι καὶ μαινάδες χορεύουσιν.
Ὁ θεὸς τὴν Ἀριάδνην ἐπὶ τῇ ἀκτῇ βλέπει.
«Τί δακρύεις, ὦ κόρη;» λέγει.
5
Ἡ δὲ λέγει· «Ὁ Θησεὺς ἐμὲ λείπει·
ἐγὼ οὖν μόνη εἰμί.»
ὁ σάτυρος sater
αἱ μαινάδες maenaden
χορεύουσιν dansen
ἐπὶ τῇ ἀκτῇ op het strand
ὦ κόρη meisje (vocativus)
ἐμέ mij (met nadruk)
Vertaling regel 1-6: Dionysos komt aan op Naxos. Veel saters en maenaden dansen. De god ziet Ariadne op het strand. 'Waarom huil je, meisje?' zegt hij. En zij zegt: 'Theseus laat mij achter; ik ben dus alleen.'
Tip: ἐμέ is de lange vorm van με. Ariadne gebruikt hem voor nadruk: mij, na alles wat ik voor hem deed. Bron: Apollodoros, Epitome 1, 9; Hesiodos, Theogonie 947-949 (Ariadne wordt de vrouw van Dionysos). Image credit: LessonUp
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
Tekst 7B Dionysos en Ariadne (2)
Ὁ δὲ θεὸς λέγει· «Μὴ δάκρυε.
Ἐγὼ γάρ σε φιλῶ.
Σὺ ἐμὴ γυνὴ εἶ, ἐγὼ δὲ σὸς ἀνήρ.
10
Ἄγω σε εἰς τὸν Ὄλυμπον.»
Ὁ Διόνυσος τῇ Ἀριάδνῃ στέφανον δίδωσιν.
Ὁ στέφανος καλὸς καὶ λαμπρός.
Νῦν ὁ στέφανος ἐν τῷ οὐρανῷ λάμπει,
καὶ ἡμεῖς τὸν στέφανον βλέπομεν.
δάκρυε huil!
ὁ Ὄλυμπος Olympus
τῇ Ἀριάδνῃ aan Ariadne
λαμπρός stralend
λάμπει straalt
Vertaling regel 7-14: Maar de god zegt: 'Huil niet. Want ik hou van je. Jij bent mijn vrouw, en ik jouw man. Ik breng je naar de Olympus.' Dionysos geeft Ariadne een krans. De krans (is) mooi en stralend. Nu straalt de krans aan de hemel, en wij zien de krans.
Tip: in regel 9 ontbreekt in de tweede helft εἰμί (ik ben jouw man). Regel 12 is predicatief (6C). Ovidius (Fasti 3; Metamorfosen 8, 176-182) vertelt hoe Dionysos de krans aan de hemel zet. Je kunt de Noorderkroon in het voorjaar en de zomer 's avonds zien, naast Bootes. Image credit: LessonUp
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
K E N N I S
1
Wie bedoelt Ariadne met ἐμέ in regel 5?
zichzelf
Theseus
Dionysos
de maenaden
Antwoord A: ἐμέ is de accusativus van ἐγώ: mij. Ariadne praat over zichzelf. Wie Theseus kiest, neemt het onderwerp van de zin; wie Dionysos kiest, denkt aan de persoon tegen wie ze praat. Doorvraag: waarom kiest Ariadne hier de lange vorm ἐμέ en niet με?
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
H E T P E R S O O N L I J K V O O R N A A M W O O R D
ik
jij
wij
jullie
nom.
ἐγώ
σύ
ἡμεῖς
ὑμεῖς
acc.
ἐμέ, με
σέ, σε
ἡμᾶς
ὑμᾶς
gen.
ἐμοῦ, μου
σοῦ, σου
ἡμῶν
ὑμῶν
dat.
ἐμοί, μοι
σοί, σοι
ἡμῖν
ὑμῖν
O N T H O U D
In de nominativus staat ἐγώ of σύ er alleen voor nadruk: de persoonsvorm zegt al wie het doet.
Grammatica: laat leerlingen de lange en korte vormen vergelijken: de korte vormen (με, μου, μοι, σε, σου, σοι) zijn enclitisch en hebben dus geen eigen accent. Voor 'hij, zij, het' gebruikt het Grieks in de andere naamvallen vormen van αὐτός; dat komt in tekst 7C. Doorvraag: zoek in de tekst alle persoonlijke voornaamwoorden en zeg in welke naamval ze staan. Image credit: LessonUp
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
Van wie is het?
Het bezittelijk voornaamwoord zegt van wie iets is. Het gaat als een bijvoeglijk naamwoord.
Mijn en jouw
ἐμός, ἐμή, ἐμόν: mijn. σός, σή, σόν: jouw. Ze gaan als καλός: ὁ ἐμὸς στέφανος, mijn kroon.
Ons en jullie
ἡμέτερος, ἡμετέρα, ἡμέτερον: ons, onze. ὑμέτερος: jullie. ἡ ἡμετέρα νῆσος, ons eiland.
Nadruk
De korte vormen με, μοι, σε, σοι hebben geen eigen accent. Wil je nadruk, dan kies je ἐμέ, ἐμοί, σέ, σοί.
Grammatica: wijs op het verschil tussen ἐμέ (persoonlijk: mij) en ἐμός (bezittelijk: mijn). Met lidwoord staat het bezittelijk voornaamwoord attributief: ὁ ἐμὸς ἀνήρ. In regel 9 staat het zonder lidwoord: σὺ ἐμὴ γυνὴ εἶ, jij bent mijn vrouw. Doorvraag: hoe zeg je 'jouw krans'? (ὁ σὸς στέφανος) Image credit: LessonUp
Kies het goede voornaamwoord (de vertaling staat erachter).
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
K E N N I S
2
«Ὁ Θησεὺς ἐμὲ λείπει», λέγει ἡ Ἀριάδνη. (mij)
«Σὺ ἐμὴ γυνὴ εἶ», λέγει ὁ Διόνυσος. (jij)
«Ἡμεῖς τὸν στέφανον βλέπομεν.» (wij)
Antwoord: ἐμέ, σύ, ἡμεῖς. Wie σέ kiest bij 'mij', verwart ik en jij. Wie ὑμεῖς kiest bij 'wij', verwart de eerste en tweede persoon meervoud; die lijken erg op elkaar (ἡ- tegenover ὑ-). Het accent op ἐμέ en σύ wordt gravis omdat er een woord volgt.
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke zin betekent: Dionysos houdt van mij?
Ὁ Διόνυσός σε φιλεῖ.
Ὁ Διόνυσος ἡμᾶς φιλεῖ.
Ὁ Διόνυσός με φιλεῖ.
Ὁ Διόνυσός μοι φιλεῖ.
Antwoord C: με is de accusativus van ἐγώ (mij), het lijdend voorwerp van φιλεῖ. A betekent 'houdt van jou', B 'houdt van ons'. D gebruikt de dativus μοι (aan mij), die past niet bij φιλεῖ. Let op het extra accent op Διόνυσός: dat komt door het enclitische woord erna.
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
«Καλὸς ὁ ἐμὸς στέφανος», λέγει ἡ Ἀριάδνη.
Vertaling: 'Mijn krans is mooi', zegt Ariadne. Καλός staat buiten het blok ὁ ἐμὸς στέφανος, dus predicatief: vul 'is' in. Wie 'mijn mooie krans' vertaalt, ziet niet dat καλός vóór het lidwoord staat.
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ Θησεὺς ἐμὲ λείπει, σὺ δέ με φιλεῖς· σὺ οὖν ἐμὸς ἀνὴρ εἶ.
Vertaling: Theseus laat mij achter, maar jij houdt van mij: jij bent dus mijn man. ἐμέ en με betekenen allebei 'mij'; ἐμός is 'mijn'. Extra: laat Dionysos antwoorden met dezelfde zin vanuit zijn kant (σὺ οὖν ἐμὴ γυνὴ εἶ).
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Deze woorden uit de tekst vind je terug in het Nederlands.
ὁ ἀνήρ, τὸν ἄνδρα
man
androïde, Andreas
ὁ οὐρανός
hemel
Uranus
ὁ στέφανος
krans, kroon
Stefan, Stephanie
Grieks in het Nederlands: een androïde is een robot in de vorm van een mens (man). De naam Andreas komt van ἀνδρεῖος, dapper (6B). Uranus is de planeet die genoemd is naar Ouranos, de hemel en de oudste god. Stefan en Stephanie betekenen 'krans': een overwinnaar kreeg een krans. Doorvraag: weet je nog een naam die uit het Grieks komt? Image credit: LessonUp
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
T O E P A S S I N G
6
Ariadne wordt de vrouw van een god. Is dit een goed einde van haar verhaal? Leg uit.
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: ze wordt onsterfelijk en eindigt aan de hemel; maar ze heeft zelf weinig te kiezen, eerst laat Theseus haar achter en dan neemt een god haar mee; vergelijk met de keuzes die ze in 6B zelf maakte. Doorvraag: wie heeft in dit verhaal eigenlijk de macht?
L E S 7 · D E T H U I S R E I S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Dionysos en Ariadne vertellen
Persoonlijk voornaamwoord herkennen
Zinnen met ἐμός en σός vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 7C
Het einde van Aigeus
Theseus vaart naar huis, maar hij vergeet iets. Dat heeft grote gevolgen voor zijn vader.
G R A M M A T I C A
Gebruikswijzen van αὐτός; Accusativus van tijdsduur
Vooruitblik: 7C Het einde van Aigeus. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Nicholas Hartmann, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp