L E S 6
Theseus en de Minotauros
Tekst 6B
De draad van Ariadne
Een doolhof waar niemand ooit de uitgang vindt. Hoe kom je daar levend uit?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 6
Theseus en de Minotauros
Tekst 6B
De draad van Ariadne
Een doolhof waar niemand ooit de uitgang vindt. Hoe kom je daar levend uit?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 6 Theseus en de Minotauros, tekst 6B De draad van Ariadne. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Johann Heinrich Tischbein, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6B De draad van Ariadne
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen wat de Minoïsche beschaving op Kreta bijzonder maakt.
2
Je kunt de vormen van εἰμί herkennen en vertalen.
3
Je kunt een gebiedende wijs en een vocativus herkennen en vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een uitweg uit het doolhof
Het labyrint heeft zoveel gangen dat niemand de uitgang vindt. Ariadne wil Theseus helpen. Wat geeft ze hem?
Een zwaard
Een kluwen draad
Een kaart van de gangen
Een fakkel
Startvraag: Ariadne geeft een kluwen draad; Theseus rolt die af en vindt zo de weg terug. Op vazen heeft Theseus vaak een zwaard; bij Apollodoros (Epitome 1, 9) doodt hij de Minotauros met zijn vuisten. Een kaart en een fakkel komen in de oude verhalen niet voor. Op de foto: een zilveren munt uit Knossos met het labyrint. Doorvraag: waarom heb je in een doolhof meer aan een draad dan aan een kaart? Image credit: Bautsch, CC0, Wikimedia Commons
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
De Minoïsche beschaving
Lang voor de klassieke Grieken bloeit op Kreta een rijke beschaving, van ongeveer 2000 tot 1450 voor Christus. We noemen die Minoïsch, naar koning Minos.
De Minoërs zijn goede zeevaarders en handelaren. Ze bouwen grote paleizen en beschilderen de muren met kleurige fresco's van mensen, dieren en bloemen.
Hun schrift, Lineair A, kan nog niemand lezen.
Achtergrond: de naam 'Minoïsch' komt van de Britse archeoloog Arthur Evans, die rond 1900 het paleis van Knossos opgroef. Deze fresco heet de 'Prins met de lelies'; Evans heeft hem uit kleine stukjes sterk gereconstrueerd. Doorvraag: Lineair B, het latere schrift van Kreta, is wel ontcijferd en blijkt Grieks. Wat zegt dat over wie er later op Kreta woonden? Image credit: Zde, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6B Woorden
Grieks
betekenis
εἰμί
ik ben
ὦ
o (bij het aanspreken)
ὁ ξένος
vreemdeling, gast
ἀνδρεῖος
dapper
δεινός
vreselijk, gevaarlijk
Grieks
betekenis
σοφός
wijs, slim
λαμβάνω
ik neem, ik pak
ἄγω
ik leid, ik breng
μένω
ik blijf, ik wacht
ἡ θύρα
deur
Leerwoorden tekst 6B. Bij de bijvoeglijke naamwoorden staat alleen de mannelijke vorm. Ze gaan als καλός: σοφός, σοφή, σοφόν; δεινός, δεινή, δεινόν; ἀνδρεῖος heeft een α in het vrouwelijk: ἀνδρεία. Laat leerlingen bij elk werkwoord de vorm voor 'hij' en 'wij' noemen (λαμβάνει, λαμβάνομεν). Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6B De draad van Ariadne (1)
Ariadne is verliefd op Theseus. Daidalos, de bouwer van het labyrint, heeft haar een slim idee gegeven.
1
Ἡ Ἀριάδνη πρὸς τὸν Θησέα λέγει·
«Ὦ ξένε, ἀνδρεῖος εἶ,
ὁ δὲ λαβύρινθος δεινός·
οὐδεὶς γὰρ τὴν ἔξοδον εὑρίσκει.
5
Λάμβανε οὖν τὸν μίτον
καὶ εἰς τὸν λαβύρινθον βάδιζε.»
Ὁ δὲ Θησεὺς λέγει·
«Σοφὴ εἶ, ὦ Ἀριάδνη.»
εἶ je bent
οὐδείς niemand
ἡ ἔξοδος uitgang (vrouwelijk!)
εὑρίσκει vindt
ὁ μίτος draad
λάμβανε neem!
βάδιζε ga!
Vertaling regel 1-8: Ariadne zegt tegen Theseus: 'Vreemdeling, je bent dapper, maar het labyrint (is) gevaarlijk: want niemand vindt de uitgang. Neem dus de draad en ga het labyrint in.' En Theseus zegt: 'Je bent slim, Ariadne.'
Tip: ὦ ξένε en ὦ Ἀριάδνη zijn vocativus: zo spreek je iemand aan; ὦ vertaal je meestal niet. Λάμβανε en βάδιζε zijn gebiedende wijs. In regel 3 ontbreekt ἐστίν; dat vul je zelf in. Volgens Apollodoros (Epitome 1, 8-9) krijgt Ariadne het idee van de draad van Daidalos. Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6B De draad van Ariadne (2)
Ἡ δὲ Ἀριάδνη λέγει·
10
«Ἐν τῇ Κρήτῃ οὐκ εὐδαίμων εἰμί.
Ἄγε οὖν με εἰς τὰς Ἀθήνας.»
«Ἄγω σε», λέγει ὁ Θησεύς.
Ἔπειτα πρὸς τὸν λαβύρινθον βαδίζει.
Τὸν μίτον πρὸς τὴν θύραν ἀνάπτει
15
καὶ εἰς τὸν λαβύρινθον εἰσβαίνει.
Ἡ δὲ Ἀριάδνη ἐκεῖ μένει.
ἐν τῇ Κρήτῃ op Kreta
εὐδαίμων gelukkig
ἄγε breng!
με / σε mij / jou
εἰς τὰς Ἀθήνας naar Athene
πρὸς τὴν θύραν aan de deur
ἀνάπτει maakt vast
εἰσβαίνει gaat naar binnen
Vertaling regel 9-16: Maar Ariadne zegt: 'Op Kreta ben ik niet gelukkig. Breng mij dus naar Athene.' 'Ik breng je', zegt Theseus. Daarna loopt hij naar het labyrint. Hij maakt de draad vast aan de deur en gaat het labyrint binnen. Ariadne wacht daar.
Tip: bij Apollodoros laat Ariadne Theseus eerst beloven dat hij haar meeneemt naar Athene en met haar trouwt. με en σε zijn persoonlijke voornaamwoorden; die komen in tekst 7B uitgebreid aan bod. Doorvraag: welke drie vormen van εἰμί staan in tekst 6B? (εἶ, εἶ, εἰμί) Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
K E N N I S
1
Wat betekent εἶ in deze zin?
Σοφὴ εἶ, ὦ Ἀριάδνη.
hij is
ik ben
wij zijn
jij bent
Antwoord D: εἶ is tweede persoon enkelvoud van εἰμί; Theseus spreekt Ariadne aan (ὦ Ἀριάδνη). Wie 'hij is' kiest, verwart εἶ met ἐστί(ν). Wie 'ik ben' kiest, denkt aan de spreker zelf. Doorvraag: welk woord laat zien dat Theseus tegen Ariadne praat?
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
H E T W E R K W O O R D Z I J N
Het werkwoord εἰμί (zijn) is onregelmatig, net als 'zijn' in het Nederlands.
Alle vormen behalve εἶ zijn enclitisch: ze leunen op het woord ervoor en verliezen vaak hun accent.
ἐστί(ν) en εἰσί(ν) krijgen een ν voor een klinker en aan het eind van een zin.
Vaak laat het Grieks ἐστί(ν) weg, zoals in regel 3 van de tekst.
εἰμί
vertaling
1 ev.
εἰμί
ik ben
2 ev.
εἶ
jij bent
3 ev.
ἐστί(ν)
hij, zij, het is
1 mv.
ἐσμέν
wij zijn
2 mv.
ἐστέ
jullie zijn
3 mv.
εἰσί(ν)
zij zijn
O N T H O U D
εἰμί, εἶ, ἐστί(ν), ἐσμέν, ἐστέ, εἰσί(ν): ik ben, jij bent, hij is, wij zijn, jullie zijn, zij zijn.
Grammatica: laat de klas de rij een paar keer hardop opzeggen; het ritme helpt bij het onthouden. Het accent van de enclitische vormen hoeven leerlingen nog niet zelf te kunnen zetten; herkennen is genoeg. Doorvraag: in welke regel van de tekst moet je 'is' zelf aanvullen? (regel 3) Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Bevelen en aanspreken
Ariadne geeft Theseus bevelen en spreekt hem aan. Daar heeft het Grieks eigen vormen voor.
Gebiedende wijs
Tegen één persoon: λάμβανε (neem!), βάδιζε (ga!). Tegen meer personen: λαμβάνετε, βαδίζετε. Van εἰμί is de gebiedende wijs ἴσθι (wees!).
Vocativus
Met de vocativus spreek je iemand aan, vaak na ὦ. Bij de o-groep wordt ὁ ξένος: ὦ ξένε. Vaak is de vorm gelijk aan de nominativus: ὦ Ἀριάδνη.
Grammatica: laat leerlingen in de tekst alle gebiedende wijzen (λάμβανε, βάδιζε, ἄγε) en vocativi (ὦ ξένε, ὦ Ἀριάδνη) zoeken. ὦ vertaal je niet, of met 'o' als het plechtig moet. Theseus heeft een eigen vocativus: ὦ Θησεῦ. Doorvraag: hoe spreek je een slaaf (ὁ δοῦλος) aan? (ὦ δοῦλε) Image credit: LessonUp
Vul de goede vorm van εἰμί in.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
K E N N I S
2
Ἐγὼ οὐκ εὐδαίμων εἰμί.
Σὺ σοφὴ εἶ, ὦ Ἀριάδνη.
Οἱ νέοι ἐν τῷ λαβυρίνθῳ εἰσίν.
Antwoord: εἰμί, εἶ, εἰσίν. Vertaling: ik ben niet gelukkig; jij bent slim, Ariadne; de jongeren zijn in het labyrint. Wie ἐσμέν bij οἱ νέοι zet, vertaalt 'zij' als 'wij'. Wie ἐστίν kiest, gebruikt het enkelvoud bij een meervoudig onderwerp.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Ariadne zegt tegen alle jongeren: 'Neem de draad!' Welke zin past?
Λαμβάνετε τὸν μίτον.
Λάμβανε τὸν μίτον.
Λαμβάνουσι τὸν μίτον.
Λαμβάνει τὸν μίτον.
Antwoord A: λαμβάνετε, gebiedende wijs meervoud, want ze spreekt meer mensen aan. B is gebiedende wijs enkelvoud (tegen één persoon). C betekent 'zij nemen', D 'hij neemt': dat zijn mededelingen, geen bevelen. Wie D kiest, verwart de -ει van 'hij' met de -ε van de gebiedende wijs.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ὦ Θησεῦ, ἀνδρεῖος εἶ· βάδιζε εἰς τὸν λαβύρινθον.
Vertaling: Theseus, je bent dapper: ga het labyrint in. ὦ Θησεῦ is vocativus, εἶ tweede persoon van εἰμί, βάδιζε gebiedende wijs enkelvoud. Wie 'hij is dapper' vertaalt, ziet niet dat Theseus wordt aangesproken.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ἐγὼ μένω, σὺ δὲ τὸν μίτον λάμβανε καὶ τὴν ἔξοδον εὕρισκε.
Vertaling: ik wacht, maar jij, neem de draad en vind de uitgang. εὕρισκε is de gebiedende wijs van εὑρίσκω (het accent schuift naar voren). σύ staat erbij voor nadruk en tegenstelling met ἐγώ. Extra: zet de zin in het meervoud, alsof Ariadne tegen alle jongeren praat (λαμβάνετε, εὑρίσκετε).
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Drie woorden uit deze les vind je terug in het Nederlands.
ὁ ξένος
vreemdeling
xenofobie
σοφός
wijs
filosofie, Sofie
ἡ ἔξοδος
uitgang, uittocht
exodus
Grieks in het Nederlands: xenofobie is angst voor vreemdelingen (ὁ φόβος = angst). Filosofie is liefde voor wijsheid (φιλεῖν + σοφία); de naam Sofie betekent wijsheid. Een exodus is een massale uittocht, zoals de uittocht uit Egypte in de Bijbel. Doorvraag: wat is dan een xenofiel? Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
T O E P A S S I N G
6
Ariadne helpt een vreemdeling tegen haar eigen vader in. Is dat dapper of is het verraad? Leg uit.
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: ze redt veertien jongeren van de dood; ze kiest uit liefde voor Theseus; ze verraadt haar vader en haar halfbroer de Minotauros; ze riskeert alles voor iemand die ze nauwelijks kent. Bewaar de antwoorden: in tekst 7A blijkt of Theseus haar vertrouwen waard is.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Minoïsche beschaving vertellen
Vormen van εἰμί herkennen
Gebiedende wijs en vocativus
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 6C
De redding
Theseus staat oog in oog met de Minotauros. Komt hij ooit nog uit het labyrint?
G R A M M A T I C A
ἡ νῆσος, predicatief gebruik en woordvolgorde
Vooruitblik: 6C De redding. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Antoine-Louis Barye, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp