Samenwerken en onderhandelen (Economie havo), les 1: Uitleg

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Samenwerken en onderhandelen

Examenstof economie havo

1 / 23
next
Slide 1: Slide
New lesson editorEconomieMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

This lesson contains 23 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Uitleg van samenwerken en onderhandelen met opbrengstenmatrices: meerdere evenwichten, meeliftersgedrag, externe effecten, zelfbinding, geloofwaardige dreiging, sociale normen, boetes, cao, Europese integratie en verzonken kosten.

Items in this lesson

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Samenwerken en onderhandelen

Examenstof economie havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: F2, F3. Image credit: Rob Croes / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe meeliften, zelfbinding, normen, boetes en contracten de uitkomst van een spel veranderen.

This item has no instructions

Welke woorden komen bij je op bij: samen iets afspreken, terwijl ieder voor zichzelf kiest?

Verwacht: afspraak, vertrouwen, meeliften, eigenbelang, boete, regels, dwang, onderhandelen, cao, milieu. Groepeer rond eigenbelang tegenover gezamenlijk belang; die spanning werken we in deze les uit met opbrengstenmatrices.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Winst van een autofabrikant en een laadpaalbouwer bij stekker X of Y

Meerdere evenwichten

  • In een opbrengstenmatrix staan de winsten van twee spelers bij elke combinatie van keuzes.

  • Een evenwicht: geen van beide spelers wil afwijken van zijn keuze, gegeven de keuze van de ander.

  • Hier kiezen A en B allebei stekker X of allebei stekker Y: meerdere evenwichten.

  • A verdient het meest bij X (4 tegen 2), B bij Y (4 tegen 2): hun voorkeur verschilt.

Syllabus F2.1. Controle: als B stekker X kiest, krijgt A bij X 4 en bij Y 0; kiest B stekker Y, dan krijgt A bij X 0 en bij Y 2. A kiest dus steeds dezelfde stekker als B, en B ook. Evenwichten zijn X en X (4 en 2) en Y en Y (2 en 4). X en Y levert beide 0 op en is geen evenwicht: dan wil elk van beide wisselen. De spelers moeten dus overleggen of onderhandelen welk evenwicht het wordt. Veelgemaakte fout: denken dat een spel maar een evenwicht heeft, of dat een evenwicht voor beide spelers gelijk gunstig is. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Kerstverlichting: twee winkeliers kiezen bijdragen of niet bijdragen

Meeliftersgedrag

  • Winkeliers A en B kunnen kerstverlichting ophangen: bijdragen kost 6 en geeft elke winkelier 4 extra winst.

  • Niet bijdragen is een dominante strategie: je profiteert toch mee. Dit is meeliftersgedrag.

  • Beide kiezen dan niet bij te dragen: 0 en 0, terwijl bijdragen allebei 2 had opgeleverd.

  • Dit is een gevangenendilemma: het individuele belang wint van het collectieve belang.

Syllabus F2.2. Controle: als B bijdraagt, krijgt A bij bijdragen 4+4-6=2 en bij niet bijdragen 4; draagt B niet bij, dan krijgt A bij bijdragen 4-6=-2 en bij niet bijdragen 0. Niet bijdragen is voor A dus altijd beter, en door de symmetrie ook voor B. Uitkomst 0 en 0; beide bijdragen geeft 2 en 2 maar is geen evenwicht. De verlichting is ook een positief extern effect: de ander profiteert mee. Veelgemaakte fout: denken dat de winkeliers wel bijdragen omdat 2 en 2 beter is voor beiden; zonder aanpassing van de opbrengsten is dat geen uitkomst. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Een fabriek met rook: vervuiling is een negatief extern effect

Externe effecten

  • Externe effecten zijn gevolgen van jouw keuze voor anderen, buiten de prijs.

  • Negatief extern effect: schade voor anderen, zoals vervuiling. Positief extern effect: voordeel voor anderen.

  • Fabrieken A en B: filter kost 4, winst zonder filter is 10, en elke vervuiler geeft de ander 5 schade.

  • Beide filter: 6 en 6. Beide geen filter: 5 en 5. Alleen A filtert: A 1, B 10. Een gevangenendilemma.

Syllabus F3.1. Berekening: filter plaatsen geeft 10-4=6. Zonder filter blijft 10, maar de vervuiling van de ander kost 5. Beide filter: 6 en 6. Beide geen filter: 10-5=5 en 5. Alleen A filtert: A 6-5=1 en B 10. Alleen B filtert: A 10 en B 1. Voor A is geen filter altijd beter (10 tegen 6, en 5 tegen 1), voor B ook: dominante strategie, uitkomst 5 en 5 in plaats van 6 en 6. Dat is een gevangenendilemma door een negatief extern effect. Schrijf de matrix eventueel samen met de klas op het bord. Veelgemaakte fout: denken dat het filter altijd verstandig is omdat het goed is voor het milieu; de fabriek kijkt naar zijn eigen winst. Image credit: Thomas Berg / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Wie heeft het evenwicht Y en Y het liefst?

A

Autofabrikant A, want die krijgt dan 4

B

Beiden evenveel, want de winst is gelijk verdeeld

C

Laadpaalbouwer B, want die krijgt dan 4

D

Niemand, want Y en Y is geen evenwicht

Bij Y en Y krijgt A 2 en B 4, dus B heeft dit evenwicht het liefst. Bij X en X krijgt A 4 en B 2. Verwachte fout: denken dat beide spelers hetzelfde evenwicht het liefst hebben omdat het totaal gelijk is (6).

Vul in

Een fabriek die zonder filter loost, kiest voor het individuele belang en veroorzaakt een negatief extern effect voor de ander; het collectieve belang lijdt daaronder.

individuele belang
extern effect
collectieve belang
meeliftersgedrag
boete

Eigenbelang gaat voor, het gevolg voor de ander is een extern effect en het collectieve belang (6 en 6 in plaats van 5 en 5) wordt geschaad. Verwachte fout: meeliftersgedrag kiezen; bij meeliften profiteert iemand van de bijdrage van de ander, bij vervuiling schaadt iemand de ander.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Supermarkt in Vlissingen: ketens strijden om marktaandeel

Zelfbinding

  • Zelfbinding: je legt jezelf vooraf vast, zodat je je dominante strategie niet meer kunt kiezen.

  • Voorbeeld prijzenoorlog: supermarkten die elkaar steeds onderbieden in een gevangenendilemma.

  • Een prijsgarantie bindt je: je belooft elke lagere prijs van de concurrent direct te volgen.

  • Verlaagt de concurrent dan zijn prijs, dan wint hij geen klanten: de hoge prijzen blijven.

Syllabus F2.3, verplichte context prijzenoorlog. In een prijzenoorlog is lage prijs vaak de dominante strategie voor beide ketens, met lagere winst voor beide. Door zichzelf vast te leggen (de prijsgarantie) verandert de keuze van de concurrent: onderbieden levert niets meer op. Zo kan samenwerken ontstaan zonder verboden prijsafspraak (een kartel). Veelgemaakte fout: zelfbinding verwarren met een afspraak of contract tussen beide spelers; bij zelfbinding leg je alleen jezelf vast. Image credit: Mitsjol / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Winst bij toetreden, zonder en met zelfbinding

Geloofwaardige dreiging en vertrouwen

  • De gevestigde keten dreigt een nieuwe keten met een prijzenoorlog als die toetreedt.

  • Een geloofwaardige dreiging wordt uitgevoerd omdat dat loont; zo ook vertrouwen in een belofte.

  • Zonder zelfbinding: delen levert 5, prijzenoorlog 2. De dreiging is niet geloofwaardig.

  • Na zelfbinding: delen levert 1. Dan is de dreiging wel geloofwaardig en blijft de nieuwe keten weg.

Syllabus F2.4. Zonder zelfbinding: komt de nieuwe keten binnen, dan kiest de gevestigde keten delen (5 is meer dan 2). De nieuwe keten ziet dat en treedt toe (4 is meer dan 0). Met zelfbinding, bijvoorbeeld een langlopend inkoopcontract voor grote volumes waardoor delen maar 1 oplevert, kiest de gevestigde keten wel de prijzenoorlog (2 is meer dan 1). De nieuwe keten verwacht dan -2 en blijft weg (0 is meer dan -2); de gevestigde keten verdient 10. De getallen zijn verzonnen. Vertrouwen werkt hetzelfde: je vertrouwt een belofte alleen als nakomen de ander ook echt meer oplevert dan afwijken. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Twee winkeliers met schaamte van 5 voor niet bijdragen

Sociale normen

  • Sociale normen zijn ongeschreven regels. Wie ze overtreedt, krijgt kritiek of voelt schaamte.

  • Terug naar de winkeliers: wie niet bijdraagt, voelt schaamte van 5. Haal 5 af bij die uitkomsten.

  • Bijdragen is nu dominant: 2 is meer dan min 1, en min 2 is meer dan min 5.

  • De norm verandert de opbrengsten, dus de keuze en de uitkomst: beide dragen bij en verdienen 2.

Syllabus F2.5. Aanpassing van de matrix van meeliftersgedrag: bij niet bijdragen gaat er 5 af voor de speler die niet bijdraagt. Alleen A niet bijdragen (B wel): A 4-5=-1, B -2. Alleen B niet bijdragen: A -2, B -1. Beide niet: 0-5=-5 en -5. Controle voor A: draagt B bij, dan bijdragen 2 tegen niet bijdragen -1; draagt B niet bij, dan bijdragen -2 tegen niet bijdragen -5. Bijdragen is dominant voor beide spelers, uitkomst 2 en 2. Veelgemaakte fout: de 5 ook aftrekken bij de speler die wel bijdraagt. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

Zonder zelfbinding: wat kiest de gevestigde keten na toetreding?

A

De markt delen, want 5 is meer dan 2

B

Prijzenoorlog, want dan verliest de nieuwe keten

C

Prijzenoorlog, want 2 is meer dan 1

D

Niets, want de nieuwe keten blijft weg

Delen levert 5 en een prijzenoorlog 2, dus de dreiging is niet geloofwaardig. Verwachte fout: prijzenoorlog kiezen omdat dat de nieuwe keten schaadt; de dreiger kijkt naar zijn eigen opbrengst.

Welke maatregel is zelfbinding?

A

Een supermarkt wacht af wat de concurrent doet

B

De overheid verbiedt lage prijzen voor iedereen

C

Een supermarkt verlaagt onverwacht zijn prijs

D

Een supermarkt belooft elke lagere prijs te volgen

Zelfbinding is jezelf vooraf vastleggen. Het derde antwoord is collectieve dwang. Verwachte fout: het derde antwoord kiezen omdat het ook samenwerking oplevert.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Twee fabrieken met een boete van 6 voor geen filter

Boetes en collectieve dwang

  • Collectieve dwang: de overheid verplicht iedereen iets te doen, zoals een filter plaatsen.

  • Een boete verandert de opbrengsten: lozen zonder filter kost nu 6 extra, voor beide fabrieken.

  • Filter plaatsen is nu dominant: 6 is meer dan 4, en 1 is meer dan min 1.

  • Het individuele belang en het collectieve belang vallen nu samen: beide fabrieken verdienen 6.

Syllabus F3.2 en F3.3. Terug naar de fabrieken (dia Externe effecten). De boete van 6 gaat af van de winst van de fabriek die zonder filter loost. Alleen A zonder filter: A 10-6=4, B 1. Alleen B zonder filter: A 1, B 4. Beide zonder filter: 5-6=-1 en -1. Beide filter blijft 6 en 6. Voor A: filter (6) tegen geen filter (4) als B een filter heeft, en filter (1) tegen geen filter (-1) als B geen filter heeft. Filter is dominant, uitkomst 6 en 6. Ook collectieve uitkomsten als individuele doelstelling vallen hieronder: als fabrieken het gezamenlijke resultaat meetellen, verdwijnt het dilemma. Veelgemaakte fout: de boete ook aftrekken bij de fabriek die wel een filter plaatst. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Overleg over een cao met werkgevers en vakbonden, Zoetermeer (1982)

Cao: contract en collectieve dwang

  • Een cao is een contract tussen werkgevers en werknemers over loon en arbeidsvoorwaarden.

  • Een cao kan algemeen verbindend worden verklaard: dan moet de hele sector zich eraan houden.

  • Werknemers die geen vakbondslid zijn, krijgen de cao toch: zij kunnen meeliften op de afspraken.

  • Collectieve dwang verandert keuzes: werkgevers kunnen elkaar niet onderbieden met lagere lonen.

Syllabus F3.3, verplichte context cao. Een contract legt afspraken vast; de collectiviteit en het algemeen verbindend verklaren kunnen leiden tot meeliftgedrag bij werknemers en werkgevers. Collectieve dwang voorkomt dat een werkgever die zich niet aansluit goedkoper kan concurreren. Veelgemaakte fout: denken dat collectieve dwang alleen voor werknemers geldt; ze geldt voor alle partijen in de sector. Image credit: Rob Croes / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Europese vlaggen voor het Berlaymontgebouw, Brussel

Europese integratie

  • EU-lidstaten hebben een gemeenschappelijke markt en maken samen regels.

  • Elk land stelt graag het individuele belang voorop, ook als vervuiling over de grens anderen schaadt.

  • Gezamenlijke regels met sancties maken afwijken minder aantrekkelijk: dat is collectieve dwang.

  • Samenwerking op basis van vertrouwen tussen lidstaten kan negatieve externe effecten verkleinen.

Syllabus F3.1 en F3.3, verplichte context Europese integratie. Tussen lidstaten kan een gevangenendilemma ontstaan met negatieve externe effecten, zoals vervuiling die de grens oversteekt. Regels met sancties en onderling vertrouwen verkleinen het probleem. Hoe groter de EU, hoe moeilijker het wordt om afspraken te maken en na te komen. Veelgemaakte fout: denken dat landen automatisch samenwerken omdat het voor iedereen beter is. Image credit: Thijs ter Haar / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Kassen bij Maasdijk in het Westland (2014)

Verzonken kosten

  • Verzonken kosten zijn kosten die je al hebt gemaakt en niet kunt terugkrijgen.

  • Positief: wie al veel investeert in de afspraak, maakt het vertrouwen dat hij nakomt geloofwaardig.

  • Voorbeeld: een teler bouwt een speciale kas voor een afnemer. Die investering krijgt hij niet terug.

  • Negatief: de teler zit vast en de afnemer kan een lagere prijs eisen, omdat de teler nergens anders heen kan.

Syllabus F3.4. Positief effect: de investering laat zien dat de teler van plan is te blijven leveren, dus de afnemer kan op de afspraak vertrouwen. Negatief effect: door het specifieke karakter van de investering kan de teler niet terug en is hij kwetsbaar voor prijsdruk. Veelgemaakte fout: verzonken kosten meenemen in een nieuwe beslissing alsof ze nog te veranderen zijn; wat gemaakt is, is gemaakt. Image credit: Michielverbeek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Wat is een nadeel van een kas die alleen voor een afnemer dient?

A

De teler krijgt de investering direct terug

B

De afnemer kan een lagere prijs eisen

C

De afnemer gaat de teler minder vertrouwen

D

De teler kan makkelijk een andere afnemer vinden

De teler zit vast aan de afnemer (negatief effect van verzonken kosten). Verwachte fout: het derde antwoord, dat juist het omgekeerde zegt.

Vul in

Bij een cao kunnen niet-leden van de vakbond meeliften; als de overheid de cao algemeen verbindend verklaart, geldt collectieve dwang voor de hele sector.

meeliften
algemeen verbindend
collectieve dwang
zelfbinding
boete

Meeliften, algemeen verbindend verklaren en collectieve dwang horen bij de cao. Verwachte fout: zelfbinding kiezen; dat is jezelf vastleggen, niet een regel die voor iedereen geldt.

Wat vond je het lastigst in deze les?

1

Evenwichten en meeliften

2

Zelfbinding en dreiging

3

Normen, boetes en contracten

4

Verzonken kosten en dwang

Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.

Hoe helpt een boete bij samenwerken?

Goed antwoord: een boete maakt de keuze die slecht is voor de ander minder aantrekkelijk (de opbrengsten veranderen), waardoor de dominante strategie verandert en beide spelers samenwerken. Verwachte fout: alleen zeggen dat het straf is, zonder de verandering in opbrengsten.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Begrippen (1/2)

  • meerdere evenwichten: Een spel met meer dan een evenwicht; spelers hebben een voorkeur voor verschillende evenwichten.

  • meeliftersgedrag: Profiteren van de bijdrage van anderen zonder zelf bij te dragen; niet bijdragen is dan een dominante strategie.

  • zelfbinding: Jezelf vooraf vastleggen, zodat je je dominante strategie niet meer kunt kiezen en samenwerken mogelijk wordt.

  • geloofwaardige dreiging en vertrouwen: Geloofwaardig als uitvoeren of nakomen de uitvoerder zelf het meeste oplevert.

  • sociale normen: Ongeschreven regels over wat hoort; ze veranderen de opbrengsten van keuzes.

This item has no instructions

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Begrippen (2/2)

  • externe effecten: Gevolgen van een keuze voor anderen die niet in de prijs zitten, negatief of positief.

  • collectief en individueel belang: Wat voor iedereen samen het beste is, tegenover wat voor een speler het beste is.

  • collectieve dwang: Een verplichting voor iedereen, zoals een filterplicht of een algemeen verbindend verklaarde cao.

  • contract en boete: Een contract legt afspraken vast; een boete maakt afwijken duurder en verandert de opbrengsten.

  • verzonken kosten: Kosten die al gemaakt zijn en niet terug te krijgen; ze geven vertrouwen of zetten je vast.

This item has no instructions