Tekstverbanden en signaalwoorden

Tekstverbanden begrijpen

1 / 52
next
Slide 1: Slide
New lesson editorNederlandsMiddelbare schoolvmbo kLeerjaar 3

This lesson contains 52 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Items in this lesson

Tekstverbanden begrijpen

Open bij het nut: tekstverbanden helpen leerlingen sneller zien hoe zinnen en alinea’s samenhangen. Koppel dit aan lezen én schrijven in het vak Nederlands.

Lesdoel

Ik kan tekstverbanden herkennen en passende signaalwoorden gebruiken.

This item has no instructions

Welke signaalwoorden ken jij al?

Gebruik de woordenwolk om voorkennis op te halen. Vraag daarna kort: bij welk tekstverband past dit woord misschien?

Wat zijn tekstverbanden?

Tekstverbanden laten zien hoe zinnen en alinea's met elkaar samenhangen.


Ze helpen je om een tekst beter te begrijpen.


Ze helpen je ook om zelf een tekst duidelijker op te bouwen.

Benadruk dat een tekstverband niet hetzelfde is als één los signaalwoord. Het gaat om de relatie tussen stukjes tekst.

Signaalwoorden helpen

Signaalwoorden geven vaak een tekstverband aan.

Ze wijzen de lezer de weg in een tekst.


Let op: niet elke zin heeft een signaalwoord, maar het verband kan er wel zijn.

Noem dat leerlingen bij begrijpend lezen vaak signaalwoorden kunnen onderstrepen om het verband sneller te vinden.

Zo herken je een tekstverband

Let op de vraag die bij de zinnen past:


  • Worden dingen naast elkaar genoemd?

  • Wordt een verschil genoemd?

  • Gaat het om volgorde in de tijd?

  • Wordt iets uitgelegd met een voorbeeld?

  • Is iets een oorzaak of een gevolg?

  • Wordt er afgerond met een einduitspraak?

This item has no instructions

Waarom is dit belangrijk?

Als je tekstverbanden kent:


  • begrijp je teksten sneller

  • vind je hoofdzaken makkelijker

  • schrijf je zelf duidelijkere zinnen

  • kies je betere signaalwoorden

This item has no instructions

Opsomming

Bij een opsomming worden meerdere dingen na elkaar genoemd.

De onderdelen horen bij hetzelfde onderwerp.

Gebruik een simpel voorbeeld uit de klas, zoals schoolvakken of spullen in een tas.

Signaalwoorden bij opsomming

Nog meer woorden

Veelgebruikte woorden

  • verder

  • ten eerste

  • ten tweede

  • tot slot

  • en

  • ook

  • daarnaast

  • bovendien

Leg uit dat opsomming soms ook zonder komma’s of nummers voorkomt; het verband zit in het naast elkaar noemen van punten.

Opsomming herkennen

Voorbeeld:

Ik neem een pen, een schrift en mijn laptop mee.


Hier worden drie dingen genoemd. Dat is een opsomming.

Wijs aan dat het signaalwoord hier 'en' is, maar dat de komma’s ook helpen om de opsomming te zien.

Opsomming in een tekst

Een schrijver gebruikt een opsomming om:


  • overzichtelijk informatie te geven

  • meerdere voorbeelden te noemen

  • stappen of onderdelen te ordenen

This item has no instructions

Tegenstelling

Bij een tegenstelling worden twee zaken met elkaar vergeleken die verschillend zijn.


De schrijver laat zien dat iets juist niet hetzelfde is.

Laat leerlingen letten op woorden die een draai in de zin geven.

Signaalwoorden bij tegenstelling

  • in plaats van

  • terwijl

  • hoewel

  • anders dan

Nog meer woorden

Veelgebruikte woorden

  • maar

  • echter

  • toch

  • daarentegen

Bespreek dat sommige woorden, zoals 'terwijl', ook tijd kunnen uitdrukken. De betekenis van de hele zin bepaalt het verband.

Tegenstelling herkennen

Voorbeeld:

Sam wil naar buiten, maar het regent hard.


In het eerste deel van de zin lees je wat Sam wil.

Daarna volgt een tegenstelling, dit herken je aan het signaalwoord met maar.

This item has no instructions

Waarom gebruikt een schrijver dit?

Een tegenstelling maakt duidelijk:


  • wat het verschil is

  • dat verwachtingen niet uitkomen

  • dat twee meningen niet hetzelfde zijn

This item has no instructions

Tijdsvolgorde

Bij tijdsvolgorde vertelt een tekst wat er eerder, daarna of later gebeurt.


De volgorde in de tijd is dan belangrijk.

Koppel dit aan verhalen, instructies en verslagen.

Signaalwoorden bij tijdsvolgorde

  • later

  • intussen

  • uiteindelijk

  • ten slotte

  • eerst

  • daarna

  • vervolgens

  • dan



Noem dat 'ten slotte' bij een opsomming én bij tijdsvolgorde kan passen. De context bepaalt het verband.

Tijdsvolgorde herkennen

Voorbeeld:

Eerst maak ik mijn huiswerk, daarna ga ik gamen.


De woorden eerst en daarna laten de volgorde zien.

This item has no instructions

Waar zie je tijdsvolgorde?


  • in verhalen

  • in handleidingen

  • in nieuwsberichten

  • in verslagen van gebeurtenissen

This item has no instructions

Voorbeeld of uitleg

Bij voorbeeld of uitleg maakt een schrijver iets duidelijker.


Dat kan met een voorbeeld, een toelichting of een nadere uitleg.

Leg uit dat dit verband helpt als een tekst lastig of abstract is.

Signaalwoorden bij voorbeeld of uitleg

  • dat betekent

  • namelijk

  • met andere woorden

Voorbeeld

  • bijvoorbeeld

  • zoals

  • zo

Uitleg

Noem dat 'namelijk' soms uitleg geeft en soms een reden inleidt. Kijk altijd naar wat erna komt.

Voorbeeld of uitleg herkennen

Voorbeeld:

Veel fruit bevat vitaminen, zoals sinaasappels en kiwi's.


Met zoals geeft de schrijver voorbeelden.

This item has no instructions

Waarom gebruikt een schrijver dit?

Met een voorbeeld of uitleg:


  • wordt informatie duidelijker

  • begrijpt de lezer moeilijke woorden beter

  • wordt een idee concreet

This item has no instructions

Oorzaak-gevolg

Bij oorzaak-gevolg zorgt het ene voor het andere.


De oorzaak is de reden.

Het gevolg is wat er daarna gebeurt.

Gebruik eventueel een eenvoudig schema op het bord: oorzaak → gevolg.

Signaalwoorden bij oorzaak-gevolg

Oorzaak

Gevolg

  • doordat

  • omdat

  • namelijk

  • daardoor

  • dus

  • waardoor

  • daarom

Bespreek dat 'dus' soms ook bij een conclusie lijkt te passen. Laat leerlingen kijken of het echt om reden en gevolg gaat.

Oorzaak-gevolg herkennen

Voorbeeld:

Doordat de bus te laat was, kwam ik later op school.


Te late bus = oorzaak

Later op school = gevolg

This item has no instructions

De keten in de zin

Regen → natte weg

Natte weg → fietsers rijden voorzichtiger


Bij oorzaak-gevolg kun je vaak aanwijzen wat waardoor gebeurt.

Dit is een goed moment om de pijlnotatie kort te verduidelijken als visueel hulpmiddel.

Conclusie

Bij een conclusie trekt de schrijver een slot uit wat eerder is gezegd.

Het is vaak de eindgedachte van een tekst of alinea.

Benadruk het verschil met oorzaak-gevolg: een conclusie is een afronding of slotsom, niet altijd een gebeurtenis die door iets anders ontstaat.

Signaalwoorden bij conclusie

Veelgebruikte woorden

  • dus

  • kortom

  • concluderend

Nog meer woorden

  • dat betekent

  • hieruit blijkt

  • samenvattend

Leg uit dat sommige signaalwoorden bij meer dan één verband kunnen horen. De bedoeling van de zin blijft het belangrijkst.

Conclusie herkennen

Voorbeeld:

Het regent, het waait en het is koud. Dus we blijven binnen.


Met dus trekt de schrijver een conclusie.

This item has no instructions

Conclusie in een tekst

Een conclusie:


  • rondt informatie af

  • laat zien wat belangrijk is

  • helpt de lezer de kern te begrijpen

This item has no instructions

Lastige signaalwoorden

Sommige signaalwoorden passen bij meer dan één tekstverband.

Kijk daarom niet alleen naar het woord, maar ook naar de betekenis van de zin.


Voorbeelden:

  • dus: oorzaak-gevolg of conclusie

  • namelijk: uitleg of oorzaak

Dit is een belangrijk onderscheid om fouten bij toetsen te voorkomen.

Zo pak je het aan

  1. Lees de hele zin of alinea.

  2. Zoek het signaalwoord.

  3. Bedenk welke relatie je ziet.

  4. Kies dan het tekstverband.

Maak duidelijk dat stap 3 belangrijker is dan alleen woordjes uit het hoofd leren.

Welk tekstverband past bij: en, ook, bovendien?

A

tegenstelling

B

opsomming

C

conclusie

D

tijdsvolgorde

Check of leerlingen signaalwoorden koppelen aan het juiste verband.

Welk signaalwoord past het best bij een tegenstelling?

A

daarna

B

maar

C

bijvoorbeeld

D

dus

Laat leerlingen het verschil zien tussen tegenstelling en andere verbanden.

Wat is in deze zin het gevolg? Doordat de bus te laat was, kwam ik later op school.

A

de bus

B

te laat was

C

later op school

D

doordat

Veelgemaakte fout: leerlingen kiezen de oorzaak in plaats van het gevolg.

Welk signaalwoord geeft een voorbeeld?

A

zoals

B

echter

C

daarom

D

later

Controleer of leerlingen voorbeeld/uitleg herkennen aan het juiste woord.

Welk tekstverband zie je in: Eerst eten, daarna sporten.

A

opsomming

B

conclusie

C

tijdsvolgorde

D

oorzaak-gevolg

De woorden eerst en daarna wijzen op volgorde in de tijd.

Wat doet een conclusie in een tekst?

A

een verschil tonen

B

voorbeelden geven

C

de tijd ordenen

D

een conclusie trekken

Sluit aan bij de uitleg dat een conclusie de eindgedachte of slotsom is.

Kijk goed naar de betekenis: waarbij past dus hier? Het regent, dus we blijven binnen.

A

opsomming

B

tegenstelling

C

conclusie

D

voorbeeld

Verwijs naar de lastige signaalwoorden: dus kan ook bij oorzaak-gevolg lijken, maar hier trekt de schrijver een slot.

Vul de juiste woorden in

Bij tijdsvolgorde vertelt een tekst wat er eerder, daarna of later gebeurt. Woorden zoals eerst en daarna laten die volgorde zien. Uiteindelijk weet je wat eerst en wat later kwam.

tijdsvolgorde
daarna
maar
opsomming
zoals
dus

Herhaling van kernbegrip en een belangrijk signaalwoord.

Vul de juiste woorden in

Ik neem een pen, een schrift en mijn laptop mee. In deze zin worden meerdere dingen genoemd. Dat is een opsomming. Woorden zoals bovendien en verder passen ook bij dit verband.

en
opsomming
maar
conclusie
daarna
tegenstelling

De blanks testen het voorbeeld en de naam van het tekstverband.

Vul de juiste woorden in

Veel fruit bevat vitaminen, zoals sinaasappels en kiwi's. De schrijver geeft hier een voorbeeld om de informatie duidelijker te maken.

zoals
voorbeeld
maar
gevolg
daarna
kortom

Sluit aan op het voorbeeld van de contentslide.

Vul de juiste woorden in

Bij oorzaak-gevolg is de oorzaak de reden. Het gevolg is wat er daarna gebeurt. Woorden zoals doordat en daarom kunnen dit verband aangeven.

oorzaak
gevolg
conclusie
voorbeeld
echter
eerst

Kernwoorden uit deze subtopic worden geoefend.

Wat helpt jou het meest om tegenstelling te herkennen?

1

het signaalwoord

2

het verschil

3

de komma's

4

de volgorde

This item has no instructions

Wat is jouw eerste stap bij het zoeken van een tekstverband?

Laat leerlingen in eigen woorden beschrijven dat je eerst de hele zin leest, dan het signaalwoord zoekt en vooral naar de relatie of betekenis kijkt.

Wat heb jij vandaag geleerd over tekstverbanden?

Reflectie zonder fout antwoord. Mogelijke punten: namen van verbanden, signaalwoorden, verschil tussen oorzaak-gevolg en conclusie.

Wat hielp jou het meest in deze les?

Reflectie op het leerproces. Mogelijke antwoorden: voorbeelden, signaalwoordenlijst, stappenplan, klassikale uitleg.

Welk deel vind jij nog lastig?

Reflectie op moeilijke onderdelen. Denk aan lastige signaalwoorden zoals dus en namelijk of het verschil tussen verbanden.

Begrippenlijst

tekstverband - relatie tussen zinnen of alinea's in een tekst

signaalwoord - woord dat helpt om een tekstverband te herkennen

opsomming - meerdere dingen worden na elkaar genoemd

tegenstelling - twee zaken worden als verschillend tegenover elkaar gezet

tijdsvolgorde - gebeurtenissen staan in volgorde van tijd

voorbeeld - iets dat een uitleg duidelijker maakt

uitleg - extra toelichting om iets beter te begrijpen

This item has no instructions

Begrippenlijst

oorzaak - de reden waardoor iets gebeurt

gevolg - wat er door de oorzaak gebeurt

oorzaak-gevolg - verband tussen reden en resultaat

conclusie - slot of einduitspraak na informatie

signaalwoorden bij opsomming - woorden zoals en, ook, bovendien

signaalwoorden bij tegenstelling - woorden zoals maar, echter, toch

signaalwoorden bij tijdsvolgorde - woorden zoals eerst, daarna, vervolgens

This item has no instructions

Begrippenlijst

signaalwoorden bij voorbeeld of uitleg - woorden zoals bijvoorbeeld, zoals, namelijk

signaalwoorden bij oorzaak-gevolg - woorden zoals doordat, daarom, daardoor

signaalwoorden bij conclusie - woorden zoals dus, kortom, samenvattend

This item has no instructions