1e klas: Tekststructuur & tekstverbanden

• New lesson editor
• Nederlands
• Middelbare school
• vmbo t, havo, vwo
• Leerjaar 1

Teksten:
structuur & verbanden

Aan het eind van deze LessonUp lukt het jou om...

... tekststructuren te herkennen en te gebruiken.

... tekstverbanden te herkennen en te gebruiken

Even terug in de tijd...

In hoofdstuk 2 van Kern hebben we het gehad over tekstsoorten en tekstdoelen.

Laten we dat weer even opfrissen.

Wat is eigenlijk een tekstdoel?

A

Iets wat de lezer wil weten.

B

Iets dat de schrijver wil bereiken.

C

Iets om je kritiek op te mikken.

D

Iets dat school verzonnen heeft.

Welke 3 tekstsoorten zijn er ook alweer?

Vul hieronder de juiste tekstsoorten in:

In verhalende teksten gaat het om personages, gebeurtenissen en gevoelens.

In informatieve teksten gaat het om feiten, wat echt is gebeurd.

In waarderende teksten gaat het om meningen.

verhalende

informatieve

waarderende

Sleep deze verschillende teksten
naar de goede tekstsoort!

Verhalende teksten

Informatieve teksten

Waarderende teksten

recensie

recept

gedicht

schoolboek

discussie

sprookje

nieuwsbericht

liedje

handleiding

roman

Wat wil een schrijver bereiken
bij een informerende tekst?

(tekstdoelen)

Wat wil een schrijver bereiken
bij een verhalende tekst?
(tekstdoelen)

Wat wil een schrijver bereiken
bij een waarderende tekst?

(tekstdoelen)

Nieuwe leerstof

Schrijvers hebben dus de keuze uit verschillende tekstsoorten én kunnen verschillende tekstdoelen hebben.

Nu gaan we kijken naar hoe ze
die teksten opbouwen:

1) Tekststructuur

2) Tekstverbanden

Structuur van een tekst

Boek: Kern, hoofdstuk 4, paragraaf 2
Studiewijzer: Leerdoel 10.1

Voorbeeld tekst:
de tegel...

Dit artikel gaat over het effect van geur van mensen op mensen.

Er is géén enkele vormgeving toegepast.

De tekst oogt verschrikkelijk. Niemand leest dit voor z'n plezier.

Wat alinea's doen...

Deze tekst is niet veranderd, alleen zijn er alinea's aan toegevoegd.

Onthoud dit:

• Lange teksten hebben alinea’s.

• Dit zijn meestal enkele zinnen die één deelonderwerp behandelen.

• Een deelonderwerp is een gedeelte van het onderwerp van de tekst.

• Deze alinea’s herken je best makkelijk, omdat ze op een nieuwe regel beginnen of ‘inspringen’.

Nog een beetje vormgeving erbij...

Als je daarna nog wat speelt met dikgedrukte letters, kopjes toevoegt en de titel vergroot,
dan krijg je dit:

Sleep de stellingen naar de juiste box: waar of niet waar?

Waar!

Niet waar!

Alle teksten hebben alinea's.

Alinea's behandelen deelonderwerpen.

Alinea's altijd bestaan uit 1 lange zin.

Een deelonderwerp is een gedeelte van het onderwerp van de tekst.

Vaste structuur
van teksten

• Inleiding:

  • In de eerste een of twee alinea’s vertelt een schrijver vaak waar het onderwerp over gaat.

  • Een heldere en aantrekkelijke inleiding trekt en behoudt de aandacht van lezers.

• Middenstuk (ook wel 'kern' genoemd):

  • Dit is meestal het grootste gedeelte van de tekst.

  • Meerdere alinea’s over het onderwerp verder.

  • Elke alinea gaat meestal over één deelonderwerp.

• Slot:

  • In de laatste alinea rond de schrijver de tekst af.

  • Vaak is dat een samenvatting (bij informatieve tekst)
    of een conclusie (bij waarderende tekst) .

  • Schrijvers stoppen graag een uitsmijter in het slot: een grapje of een aanmoediging in een paar woorden.

Vaste structuur
van teksten

Hoewel iedere tekst een inleiding, kern en slot heeft, ziet dat er altijd weer anders uit. Denk maar eens terug aan de tekstdoelen: hoe ziet dat eruit voor een sprookje of voor een handleiding?

In de volgende sheets zet je de blokjes per leerdoel in de juiste volgorde. Niet vergeten:

• Eerst de inleiding

• Dan de kern

• Daarna het slot

Succes!

Vermaken / aanzetten tot denken

1

Hij moet 3 missies doen om een zwaard, schild en magische kroon te vinden.

2

De draak wordt verslagen.

3

Er was eens een dappere schaapsherder.

Persoonlijke ervaringen delen

1

Verslag van mijn vakantieweken op een heerlijk vakantie-eiland.

2

Het was een heerlijke zonvakantie.

3

Mijn naam is Eva en dit is mijn dagboek voor de vakantie naar Kreta.

Beschrijven/ordenen van informatie

1

Vijf alinea’s over de fascinerende kenmerken van zee-algen.

2

Kortom: zee-algen zijn een bijzondere levensvorm.

3

Weinig mensen weten iets over zee-algen. Ik zet alles op een rijtje voor je.

Instructie geven

1

Tien stappen om een geweldige appeltaart te bakken.

2

Serveer de appeltaart met slagroom. Eet smakelijk!

3

In een handomdraai bak jij de lekkerste taarten.

Verklaren/uitleggen

1

Uitleg over luchtdruk, snelheid en de aerodynamica van moderne vliegtuigen.

2

En zo blijven vliegtuigen in de lucht.

3

Heb jij je ooit afgevraagd hoe vliegtuigen in de lucht blijven?

Activeren/verzoeken

1

Uitleg over de bedreigingen voor ijsvogels en hoe we ze kunnen helpen.

2

En word daarom lid van de vereniging Red de IJsvogel.

3

Als we nu niks doen, zien jouw kleinkinderen nooit meer levende ijsvogels.

Overtuigen van een mening

1

Argumenten voor de stelling dat sporten ongezond is voor kinderen.

2

De conclusie dat sporten voor kinderen verboden moet worden.

3

Weet jij hoeveel kinderen met sportblessures rondlopen?

Beoordelen van een ‘product/dienst’

1

Een beschrijving van 5 verschillende fietsen met een vergelijking per onderdeel.

2

De beste fiets voor scholieren is overduidelijk de driewieler.

3

Wat is de allerbeste fiets voor scholieren?

Wat is een uitsmijter?

A

Een gerecht op basis van eieren.

B

Iemand die de deur
van een danceclub bewaakt.

C

Een Sinterklaas zonder hoedje, omdat ie 'm heeft weggesmeten.

D

Een grapje aan het eind
van een tekst.

Verbanden in een tekst

Boek: Kern, hoofdstuk 4, paragraaf 3
Studiewijzer: Leerdoel 10.2

Een logisch geheel

In een goed geschreven tekst:

• staan de zinnen niet los van elkaar, maar vormen ze een logisch geheel.

• maakt de schrijver verbinding tussen de tekstdelen (alinea's, zinnen én soms zelfs binnen de zinnen) met signaalwoorden.

• Signaalwoorden geven de tekstverbanden aan.

Welke tekstverbanden kennen we?

1. Opsomming

2. Tijd
   

3. Tegenstelling
   

4. Doel-middel

5. Voorwaarde

6. Reden, oorzaak, gevolg

7. Conclusie

8. Voorbeeld

9. Samenvatting

Soort verband:

1. en, ook, bovendien, ten eerste/tweede, verder

2. eerst, nadat, toen, terwijl, wanneer, daarna, dadelijk, intussen, inmiddels

3. maar, daarentegen, desondanks, echter, integendeel, terwijl, enerzijds... anderzijds

4. om te, door middel van, daarmee, daartoe opdat

5. als, wanneer, tenzij, mits, indien

6. omdat, want, zodat, daardoor, daarom, aangezien

7. dus, concluderend, dan ook

8. denk aan, bijvoorbeeld, zoals, onder andere, als

9. samengevat, kortom

Signaalwoorden:

Terwijl: tijd of tegenstelling?

Zoals je gezien hebt, komen de woorden 'als' en 'terwijl' twee keer voorbij bij twee verschillende soorten tekstverband. Laten we dat eventjes gaan oefenen. Eerst met het woordje 'terwijl'.

1. Terwijl ik sliep, roofde de kunstdief al mijn dure schilderijen van de muur.
   Dit hoort bij het tekstverband: tijd.
   

2. Ik ben erg sportief, terwijl mijn broer het liefst op de bank zit.
   Dit hoort bij het tekstverband: tegenstelling.
   

Terwijl

tijd

terwijl

tegenstelling

Als: voorwaarde of voorbeeld?

Zoals je gezien hebt, komen de woorden 'als' en 'terwijl' twee keer voorbij bij twee verschillende soorten tekstverband. Laten we dat eventjes gaan oefenen. Nu met het woordje 'als'.

1. Alsdie luie docent slaapt, roof ik al zijn schilderijen van de muur.
   Dit hoort bij het tekstverband: voorwaarde.
   

2. Ik ben net zo sportief als mijn broer, die het liefst op de bank zit.
   Dit hoort bij het tekstverband: voorbeeld.
   

Als

voorwaarde

als

voorbeeld

Oefenen

met signaalwoorden in zinsverband

Boris, het snelste nijlpaard ter wereld...

1. Boris oefent met snelle bochten en lange sprints op het circuit. (opsomming)

2. Daarna rijdt het nijlpaard nog tien rondjes over de baan. (tijd)

3. Boris is groot, maar hij rijdt toch heel snel. (tegenstelling)

4. Om een goede F1-coureur te worden, traint Boris iedere dag. (doel-middel)

5. Als Boris genoeg sponsoren krijgt, mag hij meedoen aan een echte race. (voorwaarde)

6. Omdat Boris hard traint, wordt hij steeds sneller. (reden, oorzaak-gevolg)

7. Boris heeft dus veel kans om een beroemde coureur te worden. (conclusie)

8. Boris oefent speciale technieken, bijvoorbeeld scherp remmen in bochten. (voorbeeld)

9. Kortom: het nijlpaard werkt hard aan zijn droom in de Formule 1. (samenvatting)

en

Daarna

maar

Om

te

Als

Omdat

dus

bijvoorbeeld

Kortom

(vul de missende signaalwoorden in)

Een zonnige vakantie?

1. De punaise was enerzijds maar klein, anderzijds droomde hij over grote, verre reis. (tegenstelling)

2. Eerst keek hij elke dag jaloers naar de ansichtkaarten op het prikbord. (tijd)

3. De punaise wilde op reis, zodat hij palmbomen kon zien. (reden)

4. Hij spaarde postzegels, reisfolders en foto's van kleurige stranden. (opsomming)

5. Als iemand hem mee in een koffer stopte, kon hij eindelijk op vakantie. (voorwaarde)

6. De punaise prikte zich vast aan een zonnige ansichtkaart, opdat hij iets van vakantiegevoel kreeg. (doel-middel)

7. Hij voelde elke dag dan ook alsof hij op een tropisch eiland zat. (conclusie)

8. Op het prikbord hingen bijvoorbeeld kaarten van Spanje en Griekenland. (voorbeeld)

9. De punaise was samengevat uiteindelijk gelukkig met zijn warme plekje aan het prikbord. (samenvatting)

enerzijds

anderzijds

Eerst

zodat

en

Als

opdat

dan ook

bijvoorbeeld

samengevat

(vul de missende signaalwoorden in)

Welk signaalwoord past hier?

Soms verandert de hele betekenis van een zin
wanneer alleen het signaalwoord wisselt.
Kijk eens naar deze twee zinnen. Vul het juiste signaalwoord in,
zodat het tekstverband klopt en de zin goed loopt.

(reden/oorzaak/gevolg)
Finn bleef binnen, omdat het buiten onweerde.

(tijd)
Finn bleef binnen, terwijl het buiten onweerde.

omdat

terwijl

en, ook, bovendien, ten eerste, ten tweede, verder, eerst, nadat, toen, terwijl, wanneer, daarna, dadelijk, intussen, inmiddels, maar, daarentegen, desondanks, echter, integendeel, terwijl, enerzijds... anderzijds, om te, door middel van, daarmee, daartoe, opdat, als, wanneer, tenzij, mits, indien, omdat, want, zodat, daardoor, daarom, aangezien, dus, concluderend, dan ook, denk aan, bijvoorbeeld, zoals, onder andere, als, samengevat, kortom

Welk signaalwoord past hier?

En nu deze twee zinnen. Vul het juiste signaalwoord in,
zodat het tekstverband klopt en de zin goed loopt.

(voorwaarde)
Sara krijgt een ijsje, als zij haar kamer opruimt.

(reden/oorzaak/gevolg)
Sara krijgt een ijsje, omdat zij haar kamer opruimt.

als

omdat

en, ook, bovendien, ten eerste, ten tweede, verder, eerst, nadat, toen, terwijl, wanneer, daarna, dadelijk, intussen, inmiddels, maar, daarentegen, desondanks, echter, integendeel, terwijl, enerzijds... anderzijds, om te, door middel van, daarmee, daartoe, opdat, als, wanneer, tenzij, mits, indien, omdat, want, zodat, daardoor, daarom, aangezien, dus, concluderend, dan ook, denk aan, bijvoorbeeld, zoals, onder andere, als, samengevat, kortom

Vind en benoem
het signaalwoord

Hiernaast staat een korte
tekst. Er zijn in totaal 10
signaalwoorden
te vinden.

Schrijf bij de volgende sheets
telkens het juiste signaalwoord
op en benoem het tekstverband.

Vul de juiste signaalwoorden en tekstverbanden in.

Een hongerige zeemeeuw zat op een paal bij het strand. Intussen liep een toerist langzaam over de boulevard met een groot bakje patat.

Welk signaalwoord staat er? Intussen Welk tekstverband is dit? tijd

De meeuw kreeg meteen trek, omdat de geur van de warme friet zijn kant op waaide.

Welk signaalwoord staat er? omdat Welk tekstverband is dit? reden, oorzaak, gevolg

De toerist keek rustig naar de zee, terwijl hij een frietje in saus doopte.

Welk signaalwoord staat er? terwijl Welk tekstverband is dit? tijd

Intussen

tijd

omdat

reden, oorzaak, gevolg

terwijl

tijd

Vul de juiste signaalwoorden en tekstverbanden in.

De meeuw sprong dichterbij, zodat hij de patat beter kon zien.

Welk signaalwoord staat er? zodat Welk tekstverband is dit? reden, oorzaak, gevolg

Eerst bleef de vogel nog voorzichtig op afstand.

Welk signaalwoord staat er? Eerst Welk tekstverband is dit? tijd

De toerist was ontspannen, maar de meeuw maakte stiekem een slim aanvalsplan.

Welk signaalwoord staat er? maar Welk tekstverband is dit? tegenstelling

zodat

reden, oorzaak, gevolg

Eerst

tijd

maar

tegenstelling

Vul de juiste signaalwoorden en tekstverbanden in.

De meeuw dook plotseling naar beneden, want hij zag zijn kans schoon.

Welk signaalwoord staat er? want Welk tekstverband is dit? reden, oorzaak, gevolg

Een klein meisje wees lachend naar de vogel, toen de toerist geschrokken achteruit stapte.

Welk signaalwoord staat er? toen Welk tekstverband is dit? tijd

De toerist wilde boos worden, desondanks moest hij ook lachen om de brutale actie.

Welk signaalwoord staat er? desondanks Welk tekstverband is dit? tegenstelling

want

reden, oorzaak, gevolg

toen

tijd

desondanks

tegenstelling

Is het gelukt?

Aan het eind van deze lessen lukt het jou om...

... tekststructuren te herkennen en te gebruiken.

... tekstverbanden te herkennen en te gebruiken

En? Gaat de toets lukken?

Waar gaat een alinea meestal over?

A

Over meerdere hoofdstukken

B

Over één deelonderwerp

C

Over alleen een titel

D

Over een conclusie

Welk deel van een tekst is meestal het langst?

A

De inleiding

B

Het slot

C

De titel

D

Het middenstuk

Waarvoor zorgt een goede inleiding vaak?

A

Dat lezers afhaken

B

Dat lezers nieuwsgierig blijven

C

 Dat de tekst korter wordt

D

Dat er meer plaatjes komen

Wat staat vaak in het slot van een informatieve tekst?

A

Een samenvatting

B

Een nieuwe vraag

C

 Een advertentie

D

Een voorbeeld

Hoe herken je vaak een nieuwe alinea?

A

Aan een afbeelding

B

Aan een vetgedrukt woord

C

Aan een nieuwe regel, inspringing

D

Aan een andere kleur

Welk tekstverband hoort bij het signaalwoord "maar"?

A

Tijd

B

Tegenstelling

C

Voorbeeld

D

Voorwaarde

Welk signaalwoord past bij een conclusie?

A

Dus

B

Terwijl

C

Omdat

D

Eerst

Welk tekstverband hoort bij het signaalwoord "bijvoorbeeld"?

A

Reden

B

Voorwaarde

C

Tijd

D

Voorbeeld

Welk signaalwoord gebruik je vaak bij een oorzaak?

A

Omdat

B

Daarna

C

Kortom

D

Echter

Welk tekstverband hoort bij het signaalwoord "kortom"?

A

Tegenstelling

B

Opsomming

C

Samenvatting

D

Tijd

En nu?