Les 5 - Karakteristieke groepen & nomenclatuur

• Scheikunde
• MBO
• Studiejaar 2

Weekplanning

Wk 1: Basiskenmerken van koolwaterstoffen & nomenclatuur

Wk 2: Basiskenmerken van koolwaterstoffen & nomenclatuur

Wk 3: Basiskenmerken van koolwaterstoffen, nomenclatuur & isomerie

Wk 4: Uitloop, herhaling

Wk 5: Karakteristieke groepen & nomenclatuur

Wk 6: Karakteristieke groepen & nomenclatuur

Wk 7: Herhaling & oefentoets

Leerdoelen

Jij:

• Kan de onderstaande groepen herkennen en benoemen:
  

       - Alcoholgroepen.

       - Aminogroepen.

       - Zuurgroepen.

• Kan koolstofverbindingen met deze groepen een naam en structuurformule geven.

Lesplanning

• Herhaling - karakteristieke groepen
• Alcoholgroepen
• Aminogroepen
• Zuurgroepen
• Naamgeving
• Aan de slag! 

Wat is een
karakteristieke groep?

Een groep die minstens één ander atoom bevat dan koolstof of waterstof.

Zo’n groep kan zelfs bestaan uit maar één enkel atoom (behalve een waterstofatoom).

Karakteristieke groepen

Lesplanning

• Herhaling - karakteristieke groepen
• Alcoholgroepen
• Aminogroepen
• Zuurgroepen
• Naamgeving
• Aan de slag! 

Alcoholen

• Alcoholen zijn karakteristieke groepen waar een 

       koolstofatoom aan een ~OH groep zit.

• Ze hebben als voorvoegsel: ~hydroxy~.
• Ze hebben als achtervoegsel: ~ol.

• Meerdere -OH groepen: 

       gebruikmaken van di, tri etc.

• Je gebruikt ~ol als de alcoholgroep de hoofdgroep is --> Ethanol
• Je gebruikt ~hydroxy als de alcoholgroep niet de hoofdgroep is en een andere groep belangrijker is   --> hydroxyethaanzuur. 

Alkanolen

• Een alcohol is een molecuul met een -O-H groep.
  
• Een -OH groep heet een hydroxylgroep of alcoholgroep

Een alkanol is een alkaan waarbij één H atoom vervangen is door een -OH groep

Een alcohol is dus de naam voor de groep, een alkanol is de naam voor het molecuul met een alcoholgroep (zoals methanol, ethanol etc.)

Naamgeving

De naam van een alkanol krijg je door achter de stamnaam het achtervoegsel -ol te zetten

Voorbeeld 1: Methanol.

 

Voorbeeld 2: Ethanol.

Naamgeving

Bij propaan kan de hydroxylgroep aan het eerste of het tweede C-atoom zitten. Dit geef je aan met een nummer:

Voorbeeld 1: Propaan-1-ol.

 

Voorbeeld 2: Propaan-2-ol.

Lesplanning

• Herhaling - karakteristieke groepen
• Alcoholgroepen
• Aminogroepen
• Zuurgroepen
• Naamgeving
• Aan de slag! 

Aminen

• Karakteristieke groepen waar een koolstofatoom aan een ~NH2 groep zit. 
• De amine groep heeft een relatief lage prioriteit, net boven die van  halogenen   
• Ze hebben als voorvoegsel: ~amino~
• Ze hebben als achtervoegsel: ~amine

 

Bijvoorbeeld:

Propaan-1-amine 

Let op!

De N van de amine telt niet mee bij de langste keten (stamnaam), want is geen C atoom!

Naamgeving

Een aminegroep geef je aan met het achtervoegsel - amine, de plek geef je aan met een cijfer.

Bijvoorbeeld:

• Stam = 5-C = pentaan.
• Amine op plek 2.

Dus: pentaan-2-amine.

Lesplanning

• Herhaling - karakteristieke groepen
• Alcoholgroepen
• Aminogroepen
• Zuurgroepen
• Naamgeving
• Aan de slag! 

Zuurgroepen

• Zuurgroepen zijn karakteristieke groepen waar een 

       koolstofatoom aan een ~OOH groep zit.

• Ze hebben als voorvoegsel: ~carboxy~.
• Ze hebben als achtervoegsel: ~zuur.

• Meerdere zuurgroepen: 

       gebruikmaken van di, tri etc.

Naamgeving

De C van de zuurgroep telt mee bij de langste keten.

4           3            2            1

Let op

De C zuurgroep krijgt vrijwel altijd positie '1', dus je telt vanaf de 'zure' C.

Bijvoorbeeld:

• Stam = 4-C = butaan.
• Zuurgroep.

Dus: butaanzuur.

Butaanzuur

Lesplanning

• Herhaling - karakteristieke groepen
• Alcoholgroepen
• Aminogroepen
• Zuurgroepen
• Naamgeving
• Aan de slag! 

Naamgeving

1. Kies de langste keten (hoofdketen).
2.  Bepaal de belangrijkste zijgroep (prioriteit).
   Let op: De meest belangrijke groep bepaalt het achtervoegsel.
3. Nummer de hoofdketen.
   Geef de hoogste prioriteitsgroep het laagste nummer, daarna: dubbele bindingen laag nummer, daarna: andere zijgroepen.
4. Zet de zijgroepen voor de naam.
   Zet ze op alfabetische volgorde. Bij meerdere dezelfde groepen, gebruik telwoorden.
5. Bouw de volledige naam.

Naamgeving van alkanen met zijgroepen & functionele groepen

1. Kies de langste keten

Bepaal de hoofdketen (pentaan, hexaan, …).

Bij gelijke lengte: kies de keten met belangrijkste functionele groep of meeste vertakkingen.

2. Bepaal de belangrijkste groep (prioriteit)

Hoog → laag:

Carbonzuur (–COOH) → –zuur

Aldehyde (–CHO)

Keton (C=O) → –on

Alcohol (–OH) → –ol

Amine (–NH₂) → –amine

Alkeen / alkyn

Alkyl- & halogeen-zijgroepen

👉 De hoogste groep bepaalt het achtervoegsel.

3. Nummeren van de keten

Geef de hoogste prioriteitsgroep het laagste nummer.

Daarna: dubbele bindingen laag nummer.

Daarna: andere zijgroepen.

4. Zijgroepen voor de naam (alfabetisch)

Voorbeelden:

halogenen: fluoro, chloro, bromo, iodo

hydroxy (als OH géén prioriteit heeft)

amino (als NH₂ géén prioriteit heeft)

methyl, ethyl, propyl

Voorvoegsels tellen niet mee bij alfabetische volgorde:

di-, tri-, tetra- worden genegeerd.

5. Meerdere dezelfde groepen

Gebruik:

di-

tri-

tetra-

Voorbeeld: 2,3‑dimethylbutaan

6. Volledige naam opbouwen

(locaties) – (zijgroepen alfabetisch) – (hoofdketen + achtervoegsel)

Voorbeeld:

4‑chloro‑2‑methylhexan‑1‑ol

(OH heeft prioriteit → achtervoegsel –ol)

Rangorde zijgroepen

Hoog → laag:

1. Carbonzuur (–COOH) → –zuur.
2. Aldehyde (–CHO).
3. Keton (C=O) → –on.
4. Alcohol (–OH) → –ol.
5. Amine (–NH₂) → –amine.
6. Alkeen / alkyn.
7. Alkyl- & halogeen-zijgroepen.

De hoogste groep bepaalt het achtervoegsel.

Naamgeving van alkanen met zijgroepen & functionele groepen

1. Kies de langste keten

Bepaalt de hoofdketen (pentaan, hexaan, …).

Bij gelijke lengte: kies de keten met belangrijkste functionele groep of meeste vertakkingen.

2. Bepaal de belangrijkste groep (prioriteit)

Hoog → laag:

Carbonzuur (–COOH) → –zuur

Aldehyde (–CHO)

Keton (C=O) → –on

Alcohol (–OH) → –ol

Amine (–NH₂) → –amine

Alkeen / alkyn

Alkyl- & halogeen-zijgroepen

👉 De hoogste groep bepaalt het achtervoegsel.

3. Nummeren van de keten

Geef de hoogste prioriteitsgroep het laagste nummer.

Daarna: dubbele bindingen laag nummer.

Daarna: andere zijgroepen.

4. Zijgroepen voor de naam (alfabetisch)

Voorbeelden:

halogenen: fluoro, chloro, bromo, iodo

hydroxy (als OH géén prioriteit heeft)

amino (als NH₂ géén prioriteit heeft)

methyl, ethyl, propyl

Voorvoegsels tellen niet mee bij alfabetische volgorde:

di-, tri-, tetra- worden genegeerd.

5. Meerdere dezelfde groepen

Gebruik:

di-

tri-

tetra-

Voorbeeld: 2,3‑dimethylbutaan

6. Volledige naam opbouwen

(locaties) – (zijgroepen alfabetisch) – (hoofdketen + achtervoegsel)

Voorbeeld:

4‑chloro‑2‑methylhexan‑1‑ol

(OH heeft prioriteit → achtervoegsel –ol)

Lesplanning

• Herhaling - karakteristieke groepen
• Alcoholgroepen
• Aminogroepen
• Zuurgroepen & esterbinding
• Naamgeving
• Aan de slag! 

Aan de slag!

• Maak les 5 - lesopdracht 1.