Tempo en dynamiek (Muziek vwo), les 2: Examentraining

• New lesson editor
• Muziek
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Examentraining met vier vraagtypen en vier luistervragen: aanduiding en categorie, tempo in jazz en pop, dynamiektekens invullen in een partituur, en tempo en dynamiek duiden.

VAKTHEORIE · TEMPO EN DYNAMIEK

EXAMENTRAINING

Tempo en dynamiek: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Hossein Razaqnejad / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

♪ VAKTHEORIE · TEMPO EN DYNAMIEK

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan bij luisterfragmenten en partituren tempo en dynamiek analyseren, verlopen beschrijven en de keuzes van componist en uitvoerders interpreteren.

♪ VAKTHEORIE · TEMPO EN DYNAMIEK

ZO PAK JE EEN EXAMENVRAAG AAN

• 1. Lees: wat wordt gevraagd: aanduiding, verloop of interpretatie? Let op gegeven tekens.

• 2. Luister: meet het tempo met je vinger en volg het volume van begin tot eind.

• 3. Analyseer: noem categorie of teken, de verandering en de term (geleidelijk of plotseling).

• 4. Interpreteer: koppel wat je hoort aan de sfeer of het effect, met een term als argument.

♪ VAKTHEORIE · TEMPO EN DYNAMIEK

VRAAGTYPE 1: AANDUIDING EN CATEGORIE

• Je kiest de aanduiding én de categorie die bij een fragment horen.

• Controleer of beide helften van je antwoord kloppen.

• Ken de lijst: lento en largo zijn langzaam, presto is het snelst.

Video: Mozart: ouverture Le nozze di Figaro, hr-Sinfonieorchester o.l.v. Tarmo Peltokoski, kanaal hr-Sinfonieorchester - Frankfurt Radio Symphony. Leerlingen horen vlugge, fluisterende noten in de strijkers, waarna het hele orkest invalt. Mozart schreef presto. Goede antwoord: presto, snel. Verwachte fout: allegro of andante kiezen; let op hoe vlug de noten elkaar opvolgen.

Welke combinatie past bij dit fragment?

A

Presto, snel

B

Andante, rustig

C

Adagio, langzaam

D

Moderato, rustig

De noten volgen elkaar heel vlug op: presto, snel. Wie andante of moderato kiest, laat zich leiden door de zachte start.

Welke aanduiding hoort níet bij de categorie langzaam?

A

Lento

B

Largo

C

Adagio

D

Moderato

Moderato is rustig. Lento, largo en adagio zijn alle drie langzaam.

♪ VAKTHEORIE · TEMPO EN DYNAMIEK

VRAAGTYPE 2: TEMPO IN JAZZ EN POP

• Je bepaalt de popcategorie: slow, medium of uptempo.

• Meet het tempo mee: gaan de tellen sneller dan één per seconde?

• Een droevige tekst zegt niets over het tempo.

Video: The Beatles: Let It Be, kanaal TheBeatlesVEVO. Leerlingen horen piano en zang in een rustig, langzaam tempo. Goede antwoord: slow. Verwachte fout: medium kiezen omdat het een vertrouwd, vlot meezingbaar nummer is; let op de tellen: er is ruim de tijd tussen de slagen.

Welke tempoaanduiding past bij dit popnummer?

A

Medium

B

Slow

C

Uptempo

D

Accelerando

De tellen liggen ver uit elkaar: slow. Accelerando is een tempowijziging en geen categorie.

Een nummer stijgt in de laatste refreinen van 100 naar 130 bpm. Welke term past?

A

Accelerando

B

Ritenuto

C

A tempo

D

Rubato

Het tempo wordt geleidelijk hoger: accelerando. Rubato verandert het tempo niet blijvend.

Dynamiek in een partituur: ff, p, crescendo, f

♪ VAKTHEORIE · TEMPO EN DYNAMIEK

VRAAGTYPE 3: TEKENS INVULLEN

• Je koppelt de tekens en haken in de partituur aan wat je hoort.

• Je vult tekens in vanuit minstens één gegeven teken.

• In de afbeelding staat ff in maat 1, p in maat 2, een crescendo in maat 3 en f in maat 4.

Image credit: Eigen afbeelding / LessonUp

Video: Beethoven: Symfonie nr. 5, I. Allegro con brio, Berliner Philharmoniker o.l.v. Herbert von Karajan, kanaal Berliner Philharmoniker - Topic. Leerlingen horen het beroemde motief ff, direct gevolgd door de strijkers die veel zachter inzetten (p) en vervolgens steeds luider spelen. Goede antwoord: p. Verwachte fout: f of ff kiezen omdat het motief zo hard klinkt en leerlingen het niveau van de opening aanhouden.

Het fragment begint ff. Welk teken past bij de strijkers direct daarna?

A

f

B

ff

C

p

D

sf

Na het harde motief zetten de strijkers veel zachter in: p. Wie f of ff kiest, houdt het niveau van de opening aan.

Vul in: de partituur lezen

De sprong van ff naar p tussen maat 1 en 2 is terrassendynamiek, terwijl het crescendo in maat 3 overgangsdynamiek is.

terrassendynamiek

overgangsdynamiek

sforzando

fade-out

Een sprong in niveau is terrassendynamiek, een crescendo is overgangsdynamiek. Veelgemaakte fout: beide omdraaien.

♪ VAKTHEORIE · TEMPO EN DYNAMIEK

VRAAGTYPE 4: TEMPO EN DYNAMIEK DUIDEN

• Je verklaart welk effect een tempo of dynamiek heeft.

• Noem het kenmerk én het effect, bijvoorbeeld: langzaam en ingetogen.

• Gebruik vaktermen, geen algemene woorden als "mooi".

Video: Mahler: Symfonie nr. 5, IV. Adagietto (Sehr langsam), Berliner Philharmoniker o.l.v. Herbert von Karajan, kanaal Berliner Philharmoniker - Topic. Leerlingen horen een heel langzaam strijkersstuk met harp. Goede antwoord: het langzame tempo geeft een intense, ingetogen of emotionele sfeer, met veel ruimte per noot. Verwachte fout: alleen "langzaam" noemen zonder het effect op de sfeer te beschrijven.

Welk effect heeft het tempo in dit fragment?

Een goed antwoord: het zeer langzame tempo geeft een intense, ingetogen of emotionele sfeer. Verwachte fout: alleen "langzaam" noemen zonder het effect.

Een stuk eindigt met een ritenuto en een decrescendo naar pp. Welk effect?

A

Het stuk eindigt met een plotselinge knal

B

Het stuk dooft rustig uit, als een afscheid

C

Het stuk klinkt steeds gejaagder

D

Het stuk begint opnieuw in het begintempo

Langzamer en zachter geeft een uitdovend, rustig slot. Wie gejaagd kiest, keert het tempo om.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Aanduiding en categorie

2

Tempo in jazz en pop

3

Tekens invullen in een partituur

4

Tempo en dynamiek duiden

Bespreek het vraagtype met de meeste stemmen nog een keer met een extra voorbeeld.

♪ VAKTHEORIE · TEMPO EN DYNAMIEK

TIPS VOOR OP HET EXAMEN

• Meet het tempo altijd eerst, voordat je de aanduidingen leest.

• Begin bij een gegeven teken en redeneer vanaf daar: is het fragment zachter of harder?

• Sprong of groei? Terrassendynamiek springt, overgangsdynamiek groeit of daalt geleidelijk.

• Een duidingsvraag vraagt om kenmerk plus effect: noem allebei.