Polyfonie, canon en fuga (Muziek vwo), les 2: Examentraining

• New lesson editor
• Muziek
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Examentraining met vier luistervragen en schema- en notenbeeldvragen: homofoon of polyfoon, fuga en canon horen, een fuga-schema lezen en technieken in notenschrift herkennen.

VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

EXAMENTRAINING

Polyfonie, canon en fuga: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Pieter de Jode II / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan bij een fragment, notenbeeld of schema structuren en technieken van polyfonie, canon en fuga herkennen.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

ZO PAK JE EEN EXAMENVRAAG AAN

• 1. Lees: wat wordt gevraagd: stemmen, delen van een fuga of een techniek?

• 2. Luister: begint er één stem of beginnen alle stemmen samen? Tik bij elke nieuwe stem.

• 3. Vergelijk: volgt een stem de hele melodie (canon), alleen het motief (imitatie) of gaat elke stem een eigen weg?

• 4. Controleer: past je antwoord bij wat je hoorde of las in het schema of de partituur?

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

VRAAGTYPE 1: HOMOFOON OF POLYFOON

• Je hoort een fragment en bepaalt hoe de stemmen zich tot elkaar verhouden.

• Stemmen die samen in hetzelfde ritme zingen: homofonie.

• Stemmen die elkaars motief overnemen: imitatie of doorimitatie.

Video: Bach: koraal Wenn mein Stündlein vorhanden ist, BWV 430 (kanaal: Netherlands Bach Society). Wat hoor je? Vier stemmen zingen samen dezelfde woorden in hetzelfde ritme, als een rij akkoorden. Dat is homofonie. Goede antwoord: homofonie.

Beluister het fragment. Hoe zijn de stemmen opgebouwd?

A

Homofonie

B

Doorimitatie

C

Een canon

D

Unisono

Een koraal is homofoon. Wie unisono kiest, hoort niet dat er meerdere toonhoogtes tegelijk klinken.

Video: Josquin des Prez: Ave Maria ... virgo serena, VOCES8 (kanaal: VOCES8). Wat hoor je? De stemmen komen na elkaar binnen met hetzelfde motief, de inzetten overlappen en de muziek stroomt door. Dat is doorimitatie. Goede antwoord: doorimitatie.

Beluister het fragment. Welke techniek past bij dit begin?

A

Unisono

B

Homofonie

C

Doorimitatie

D

Een cantus firmus

Goed: doorimitatie. Wie homofonie kiest, mist dat de stemmen na elkaar beginnen.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

VRAAGTYPE 2: FUGA EN CANON HOREN

• Je hoort of een stem het thema alleen begint en andere stemmen volgen.

• Een fuga heeft na de inzet van het thema een vrijere lijn voor elke stem.

• Een canon volgt de melodie de hele tijd precies.

Video: Bach: Contrapunctus 1 uit Die Kunst der Fuge, BWV 1080, Daniil Trifonov (kanaal: Deutsche Grammophon - DG). Wat hoor je? Het stuk begint met één stem die het thema alleen speelt. Daarna komt het thema in een andere stem binnen, terwijl de eerste doorgaat, en er komen meer stemmen bij. Dat is de expositie. Goede antwoord: de expositie.

Beluister het fragment. In welk deel van een fuga hoor je dit?

A

Het divertimento

B

Het stretto

C

De expositie

D

De coda

Het begin van een fuga is de expositie: het thema komt in elke stem binnen. Wie divertimento kiest, hoort het thema niet als tussenspel.

Video: Mahler: Symfonie nr. 1, derde deel, Berliner Philharmoniker (kanaal: Berliner Philharmoniker - Topic). Wat hoor je? Een bekende melodie, Vader Jacob in mineur, klinkt eerst in één instrument en wordt daarna door steeds een ander instrument overgenomen. Elke stem herhaalt de hele melodie. Dat is een canon. Goede antwoord: een canon.

Beluister het fragment. Welke vorm klinkt in de stemmen na elkaar?

A

Een canon

B

Een fuga-expositie

C

Homofonie

D

Een cantus firmus

Goed: een canon, want elke stem herhaalt dezelfde melodie en begint later. Wie fuga-expositie kiest, vergeet dat de latere stemmen de melodie letterlijk volgen.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

VRAAGTYPE 3: EEN FUGA IN EEN SCHEMA LEZEN

• Je krijgt een schema met delen A tot en met E en benoemt het deel.

• Kijk waar het thema klinkt, in welke stemmen en of de inzetten overlappen.

In deel C klinkt het thema in andere stemmen, zonder overlap. Welk deel is dit?

A

De expositie

B

Het stretto

C

De coda

D

De doorwerking

Deel C is de doorwerking. Het thema keert terug in andere stemmen en toonsoorten, maar de inzetten overlappen niet. Wie stretto kiest, let niet op de overlap. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Deel E sluit het stuk af. Hoe heet dit deel?

A

Het divertimento

B

De coda

C

Het stretto

D

De expositie

Deel E is de coda. Wie divertimento kiest, vergeet dat het divertimento tussen de expositie en de doorwerking zit. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

VRAAGTYPE 4: TECHNIEKEN IN NOTENSCHRIFT

• Je vergelijkt de noten van twee stemmen en benoemt wat stem 2 met stem 1 doet.

• Let op de lengte van de noten en op de richting van de stappen.

Wat gebeurt er met de melodie van stem 1 in stem 2?

A

Vergroting

B

Verkleining

C

Omkering

D

Stretto

Stem 2 speelt dezelfde noten in langere waarden: vergroting. Wie verkleining kiest, draait lang en kort om. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Stem 2 gebruikt de stappen van stem 1, maar naar de andere kant. Welke techniek is dit?

A

Vergroting

B

Verkleining

C

Omkering

D

Parallelle beweging

Als stem 1 stijgt, daalt stem 2 met dezelfde stappen: omkering. Wie parallelle beweging kiest, ziet de richting over het hoofd. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Homofoon of polyfoon

2

Fuga en canon horen

3

Een fuga-schema lezen

4

Technieken in notenschrift

Bespreek de uitslag. Laat leerlingen die het lastig vinden bij een fuga het thema in de partituur markeren.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

TIPS VOOR OP HET EXAMEN

• Luister eerst naar het begin: één stem alleen wijst op een fuga of canon.

• In een schema: zoek eerst waar de thema-inzetten overlappen, dat is het stretto.

• Weet je het niet: vraag jezelf of de stemmen hetzelfde ritme hebben. Dan is het homofoon.