Polyfonie, canon en fuga (Muziek havo), les 1: Uitleg

• New lesson editor
• Muziek
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Uitleg over eenstemmig en meerstemmig, homofonie en polyfonie, imitatie, canon, fuga-expositie en stemvoering (parallelle beweging, tegenbeweging, tegenstem), met luisterfragmenten van Mozart, Palestrina, Pachelbel en Bach.

VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

POLYFONIE, CANON EN FUGA

Examenstof muziek havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A1/A2 o (compositietechnieken, homofone en polyfone structuren). Image credit: Pieter de Jode II / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan homofonie en polyfonie onderscheiden, steminzetten volgen en canon, fuga-expositie en stemvoering herkennen.

Wat gebeurt er als je een lied niet met z'n allen tegelijk begint?

Verwachte woorden: canon, na elkaar, Vader Jacob, door elkaar, om beurten. Laat de klas Vader Jacob in drie groepen proberen. De rode draad van de les: hoe verhouden stemmen zich tot elkaar, samen of na elkaar? Bij het examen luister je naar korte fragmenten.

Het Tensta Gospel Choir zingt meerstemmig, Zweden

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

EENSTEMMIG, MEERSTEMMIG EN UNISONO

• Eenstemmig is muziek met één melodielijn, zonder tweede stem eronder.

• Meerstemmig is muziek waarin meer stemmen tegelijk klinken.

• Zingen of spelen alle stemmen dezelfde melodie op dezelfde toonhoogte, dan heet dat unisono.

Syllabus A1/A2 o: eenstemmige en meerstemmige schrijfwijzen herkennen, benoemen en onderscheiden, en het begrip unisono. Veelgemaakte fout: unisono voor meerstemmig houden. Bij unisono klinkt maar één melodielijn, ook als een heel koor die zingt. Bij meerstemmige muziek klinken verschillende toonhoogtes tegelijk. Image credit: Frankie Fouganthin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Wolfgang Amadeus Mozart, geschilderd door Barbara Krafft, 1819

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

HOMOFONIE

• Bij homofonie zingen of spelen de stemmen samen, in hetzelfde ritme.

• Eén stem heeft de melodie, de andere stemmen vormen er akkoorden bij.

• Je hoort het vaak in koralen en bij samenzang.

• Homofonie is meerstemmig: er klinken meer toonhoogtes tegelijk.

Syllabus: herkennen en benoemen van homofone structuren. Mozarts Ave verum corpus is een bekend voorbeeld van een koorstuk waarin de stemmen samen declameren. Veelgemaakte fout: denken dat homofoon betekent dat alle stemmen dezelfde noten zingen. Dat is unisono: bij homofonie zingen de stemmen wel hetzelfde ritme maar verschillende noten. Image credit: Barbara Krafft / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Mozart: Ave verum corpus, K. 618, Wiener Sängerknaben (kanaal: Wiener Sängerknaben - Topic). Wat hoor je? Het koor zingt de tekst met alle stemmen tegelijk, in hetzelfde ritme, als een rij akkoorden met de melodie bovenaan. Dat is homofonie. Vraag: zingen de stemmen elk hun eigen melodie? Antwoord: nee, ze zingen samen op dezelfde woorden.

Boven homofonie, onder polyfonie

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

POLYFONIE

• Bij polyfonie heeft elke stem een eigen melodielijn.

• De stemmen verschillen in ritme en klinken door elkaar heen.

• Vaak komen de stemmen na elkaar binnen met dezelfde melodie.

• Vergelijk op het schema: boven homofonie, onder polyfonie.

Syllabus: herkennen en benoemen van polyfone structuren. Palestrina schreef zijn koormuziek in de zestiende eeuw voor kerkkoren. Veelgemaakte fout: polyfonie alleen aan oude muziek koppelen. Je hoort het ook in jazz en pop wanneer stemmen elk een eigen lijn spelen. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Video: Palestrina: Sicut cervus, Stile Antico (kanaal: Stile Antico). Wat hoor je? De stemmen beginnen niet samen: ze komen een voor een binnen met dezelfde melodie, en elke stem houdt een eigen lijn. Dat is polyfonie met imitatie. Laat leerlingen tikken bij elke nieuwe steminzet.

Een heel koor zingt een psalm, alle zangers dezelfde toon tegelijk. Wat is dit?

A

Homofonie

B

Polyfonie

C

Tegenbeweging

D

Unisono

Goed: unisono, want alle stemmen zingen dezelfde melodie op dezelfde toonhoogte. Wie homofonie kiest, vergeet dat homofonie verschillende noten tegelijk heeft.

Vul in: homofonie en polyfonie

Bij homofonie bewegen de stemmen samen in hetzelfde ritme, en bij polyfonie zingt elke stem een eigen melodielijn door de andere heen.

homofonie

polyfonie

melodielijn

imitatie

unisono

Veelgemaakte fout: unisono invullen bij homofonie. Bij unisono zingen alle stemmen dezelfde toon.

Giovanni Pierluigi da Palestrina, schilderij uit de zestiende eeuw

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

IMITATIE EN STEMINZETTEN

• Bij imitatie herhaalt een stem de melodie van een andere stem, later en vaak op een andere toonhoogte.

• Het moment waarop een stem begint noem je een steminzet.

• De nieuwe stem begint met dezelfde noten als de stem ervoor.

• Steminzetten volgen: je luistert welke stem erbij komt en hoeveel stemmen er klinken.

Syllabus: imitatie en het volgen van steminzetten. Bij het volgen van steminzetten telt de eerste stem ook mee. Veelgemaakte fout: de eerste stem niet meetellen als inzet, of imitatie en tegelijk zingen door elkaar halen. Image credit: Onbekend / Wikimedia Commons, publiek domein

Vader Jacob als canon: stem 2 begint een maat na stem 1

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

CANON

• Een canon is strenge imitatie: elke stem herhaalt de hele melodie.

• De stemmen beginnen na elkaar, de melodie blijft hetzelfde.

• Vader Jacob zing je als canon als groepen om beurten beginnen.

• In Pachelbels Canon volgen drie violen elkaar boven een vaste baslijn.

Syllabus: canon. Een canon is altijd imitatie, maar imitatie is niet altijd een canon: bij gewone imitatie volgt de tweede stem alleen het begin. Veelgemaakte fout: denken dat een canon alleen met zang kan. In Pachelbels Canon speelt de bas een vaste baslijn die zelf niet meedoet aan de imitatie. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Video: Pachelbel: Canon in D, Jean-François Paillard (kanaal: Jean-Francois Paillard - Topic). Wat hoor je? Het stuk begint met de baslijn alleen. Daarna komt een eerste viool binnen met een melodie, vervolgens een tweede viool met dezelfde melodie en een derde viool met weer dezelfde melodie. Elke viool volgt de vorige, terwijl de baslijn doorspeelt. Dat is een canon. Goede antwoord: canon.

De expositie van een fuga: het thema komt in elke stem binnen

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

FUGA EN FUGA-EXPOSITIE

• Een fuga is een polyfoon stuk, gebouwd op één thema dat steeds in de stemmen terugkomt.

• De fuga-expositie is het eerste deel: het thema komt in elke stem binnen, een voor een.

• Terwijl een nieuwe stem het thema speelt, gaan de andere stemmen verder met een tegenstem.

• Op het schema: vier stemmen, dus vier inzetten van het thema.

Syllabus havo: fuga en fuga-expositie herkennen. Het aantal inzetten in de expositie is gelijk aan het aantal stemmen. Veelgemaakte fout: een fuga een canon noemen. In een canon volgt elke stem de melodie de hele tijd precies, in een fuga speelt na de inzet van het thema elke stem een eigen, vrijere lijn. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Video: Bach: Kleine fuga in g klein, BWV 578, Paul Jacobs (kanaal: Paul Jacobs Organ). Wat hoor je? Eén stem speelt het thema alleen. Daarna komt het thema in een andere stem binnen terwijl de eerste stem doorgaat met een tegenstem, en later volgen nog meer stemmen. Dat is het begin van een fuga: de fuga-expositie. Laat leerlingen de inzetten tellen.

Stem 2 herhaalt het begin van de melodie van stem 1 en gaat dan een eigen weg. Wat is dit?

A

Imitatie

B

Canon

C

Unisono

D

Homofonie

Goed: imitatie. Bij een canon zou stem 2 de hele melodie volgen. Wie canon kiest, let alleen op de latere inzet.

Zet de inzetten in volgorde, zoals in Pachelbels Canon

1

De derde viool komt binnen

2

De tweede viool komt binnen

3

De baslijn begint alleen

4

De eerste viool komt binnen

De volgorde volgt het fragment: eerst de baslijn, dan de violen na elkaar. Verwachte fout: de baslijn niet als eerste zetten.

Parallelle beweging: twee stemmen een terts uit elkaar

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

PARALLELLE BEWEGING EN TWEEDE STEM

• Bij parallelle beweging gaan twee stemmen dezelfde kant op, op gelijke afstand.

• Een tweede stem voegt een lijn toe aan de melodie, vaak een terts hoger of lager.

• Daardoor klinkt de melodie voller: je hoort het veel in popmuziek en samenzang.

Syllabus: stemvoeringsaspecten parallelle beweging en tweede stem. Het schema laat een terts zien: elke noot van stem 2 ligt twee trappen onder stem 1. Veelgemaakte fout: parallelle beweging en unisono verwarren. Bij unisono zijn de noten gelijk, bij parallelle beweging liggen ze op gelijke afstand uit elkaar. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Tegenbeweging: stem 1 stijgt, stem 2 daalt

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

TEGENBEWEGING, TEGENSTEM EN TEGENMELODIE

• Bij tegenbeweging gaat de ene stem omhoog terwijl de andere omlaag gaat.

• Een tegenstem is een stem met een eigen lijn naast de belangrijkste stem, zoals naast het thema van een fuga.

• Een tegenmelodie is een tweede melodie die tegelijk met de hoofdmelodie klinkt.

• Tegenbeweging, tegenstem en tegenmelodie houden de stemmen zelfstandig.

Syllabus: stemvoeringsaspecten tegenbeweging, tegenstem en tegenmelodie. Op het schema stijgt stem 1 terwijl stem 2 daalt. Veelgemaakte fout: tegenbeweging noemen als maar één stem beweegt. Beide stemmen moeten bewegen, in tegengestelde richting. Een tegenstem is wat naast het thema klinkt, niet het thema zelf. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Twee zangeressen blijven een terts uit elkaar en stijgen en dalen samen. Wat gebeurt er?

A

Tegenbeweging

B

Imitatie

C

Parallelle beweging

D

Tegenmelodie

Goed: parallelle beweging, want beide stemmen gaan dezelfde kant op op gelijke afstand. De tweede zangeres is de tweede stem.

Wat vond je het lastigst?

1

Homofoon en polyfoon onderscheiden

2

Imitatie en canon uit elkaar houden

3

Fuga en fuga-expositie

4

Parallelle beweging en tegenbeweging

Gebruik de uitslag om in de examentraining te bepalen waar je extra tijd aan besteedt.

Wat hoor je als een canon begint?

Goed: één stem begint alleen, daarna komt een tweede stem binnen met dezelfde melodie, dan een derde. Laat leerlingen hun antwoord vergelijken met een buur.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

BEGRIPPEN (1/2)

• eenstemmig: één melodielijn, zonder tweede stem

• meerstemmig: meer stemmen klinken tegelijk

• unisono: alle stemmen zingen of spelen dezelfde melodie op dezelfde toonhoogte

• homofonie: de stemmen bewegen samen in hetzelfde ritme, vaak melodie met akkoorden

• polyfonie: elke stem heeft een eigen melodielijn, de stemmen klinken door elkaar

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

BEGRIPPEN (2/2)

• imitatie: een stem herhaalt de melodie van een andere stem, later en soms op een andere toonhoogte

• canon: strenge imitatie: elke stem herhaalt de hele melodie en begint op een ander moment

• fuga en fuga-expositie: polyfoon stuk op één thema; de expositie is het begin waarin het thema in elke stem binnenkomt

• parallelle beweging, tegenbeweging: twee stemmen gaan dezelfde kant op of juist tegen elkaar in

• tegenstem, tegenmelodie, tweede stem: een stem of melodie met eigen lijn naast de hoofdstem; de tweede stem voegt een lijn toe aan de melodie