Replica van het DNA-model van Watson en Crick, Berlijn (foto: Flocci Nivis, CC BY 4.0)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Examentraining
DNA, eiwitsynthese, transport: zo pak je examenvragen aan
Replica van het DNA-model van Watson en Crick, Berlijn (foto: Flocci Nivis, CC BY 4.0)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Examentraining
DNA, eiwitsynthese, transport: zo pak je examenvragen aan
Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Flocci Nivis / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Wat ga je kunnen?
Ik kan uit een gen een mRNA en een aminozuurvolgorde afleiden, basenparing narekenen en transport door een membraan verklaren.
This item has no instructions
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Zo pak je een examenvraag aan
1. Lees: wat is gegeven (DNA, mRNA of aminozuren) en welke streng is het.
2. Werk uit: paar de basen of lees de codons, base voor base en codon voor codon.
3. Controleer: U staat alleen in RNA, T alleen in DNA en elk codon heeft drie basen.
This item has no instructions
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Vraagtype 1: RNA afleiden uit DNA
Lees de matrijsstreng en paar elke base: A wordt U, T wordt A, G wordt C en C wordt G.
Is de coderende streng gegeven, dan is het mRNA gelijk aan die streng met U in plaats van T.
Voorbeeld: matrijsstreng TACTTT geeft mRNA AUGAAA.
Paar base voor base, in dezelfde volgorde als de gegeven streng.
This item has no instructions
Matrijsstreng CAGTTACG. Welk mRNA ontstaat?
GTCAATGC
GUCAAUGC
CAGUUACG
GUCAUUGC
Syllabus L1.6. Nagerekend: C→G, A→U, G→C, T→A, T→A, A→U, C→G, G→C geeft GUCAAUGC (8 basen). Fouten: T in het mRNA (GTCAATGC), de matrijs overschrijven met U (CAGUUACG) of het resultaat omkeren (CGUAACUG).
mRNA GCUAAGUCC. Welke matrijsstreng hoort erbij?
Goed antwoord: CGATTCAGG. Nagerekend: G→C, C→G, U→A, A→T, A→T, G→C, U→A, C→G, C→G. Verwachte fouten: U in de matrijs schrijven (DNA heeft T) of het mRNA overschrijven. Syllabus L1.6.
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Vraagtype 2: aminozuurvolgorde afleiden
Lees het mRNA vanaf het startcodon AUG in groepjes van drie: de codons.
Zoek elk codon op in de codontabel (of in de gegevens bij de vraag) en schrijf het aminozuur op.
Start bij AUG (Met); een stopcodon (UAA, UAG, UGA) geeft geen aminozuur en beëindigt de keten.
Begin je bij een matrijsstreng, maak dan eerst het mRNA en lees daarna de codons.
This item has no instructions
mRNA AUGUUUGGAUAA; UUU = Phe, GGA = Gly. Aminozuurvolgorde?
Phe–Gly
Gly–Phe–Met
Met–Gly–Phe
Met–Phe–Gly
Syllabus L1.6. Codons volgens de standaardcode: AUG (Met, startcodon), UUU (Phe), GGA (Gly), UAA (stop): Met–Phe–Gly. Fouten: AUG niet als Met meetellen (Phe–Gly), de volgorde omdraaien (Gly–Phe–Met) of de codons verwisselen (Met–Gly–Phe).
Matrijs TACCGATTT (GCU Ala, AAA Lys). Eiwit?
Goed antwoord: Met–Ala–Lys. Stap 1: mRNA AUGGCUAAA (T→A, A→U, C→G, C→G, G→C, A→U, T→A, T→A, T→A). Stap 2: AUG (Met), GCU (Ala), AAA (Lys). Verwachte fout: de matrijs zelf in codons lezen (TAC, CGA, TTT) of de stap naar mRNA overslaan. Syllabus L1.6.
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Vraagtype 3: transport door een membraan
Kijk eerst naar het deeltje: apolair of polair, geladen of ongeladen, klein of groot.
Het midden van het membraan is hydrofoob: kleine ongeladen moleculen gaan er makkelijker doorheen.
Geladen deeltjes (ionen) passeren de hydrofobe laag niet.
De pH bepaalt of een zuur- of basegroep geladen is, en dus of het molecuul kan passeren.
This item has no instructions
Zwak zuur HA is ongeladen, A⁻ geladen. Waar passeert het membraan het best?
zure omgeving: vooral HA, ongeladen
zure omgeving: vooral A⁻, geladen
basische omgeving: vooral HA, ongeladen
basische omgeving: vooral A⁻, geladen
Syllabus L2.3. HA ⇌ H⁺ + A⁻: bij lage pH (veel H⁺) ligt het evenwicht links, dus vooral ongeladen HA, dat het membraan het best passeert. Verwachte fout: denken dat de geladen vorm beter oplost en dus beter passeert, of pH en lading verwisselen.
Bij lage pH neemt een –NH₂-groep H⁺ op tot –NH₃⁺. Gevolg voor het transport?
Geladen: passeert het membraan beter
Ongeladen: passeert het membraan slechter
Geladen: passeert het membraan slechter
Ongeladen: passeert het membraan beter
Syllabus L2.3. –NH₂ + H⁺ → –NH₃⁺: lading links 0 + 1+ = 1+, rechts 1+, klopt. Een geladen molecuul is hydrofieler en passeert de hydrofobe laag slechter. Verwachte fout: denken dat opname van H⁺ het molecuul ongeladen maakt.
Agarosegel met DNA-fragmenten onder uv-licht (CC0)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Vraagtype 4: basenparing en tellen
Per A–T-paar zijn er twee waterstofbruggen, per G–C-paar drie.
In dubbelstrengs DNA is het aantal A gelijk aan het aantal T, en het aantal G aan het aantal C.
Een stuk van n basenparen heeft 2n nucleotiden en een codon is 3 basen.
Reken elk deel apart uit en tel op; controleer of de percentages samen 100% zijn.
Image credit: Ultrabem / Wikimedia Commons, CC0
Dubbelstrengs DNA: 20 basenparen, waarvan 8 G–C. Hoeveel waterstofbruggen?
40
52
48
60
Syllabus L1.3. Nagerekend: 8 G–C-paren × 3 = 24; 20 − 8 = 12 A–T-paren × 2 = 24; samen 48. Fouten: alles met 2 vermenigvuldigen (40), 2 en 3 verwisselen (8 × 2 + 12 × 3 = 52) of alles met 3 (60).
Dubbelstrengs DNA bevat 30% A. Hoeveel % G?
Goed antwoord: 20%. Nagerekend: A = T = 30%, samen 60%; G en C samen 40%; G = C = 20%. Verwachte fout: 30% antwoorden, of 40% (G en C samen) of 70% (100% − 30%). Syllabus L1.3.
Welk vraagtype vind jij het lastigst?
RNA afleiden uit DNA
Aminozuurvolgorde afleiden
Transport door een membraan
Basenparing en tellen
This item has no instructions
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Tips voor op het examen
Schrijf bij een afleiding eerst het mRNA op en pas daarna de codons: sla geen stap over.
Controleer altijd de letters: U alleen in RNA, T alleen in DNA, en tel de basen in groepjes van drie.
Bij transport: noem eerst de lading en de polariteit van het deeltje en dan het hydrofobe midden van het membraan.
Een stopcodon geeft geen aminozuur: de keten eindigt daar, ook als er daarna nog basen volgen.
This item has no instructions