Macht, gezag en participatie (Maatschappijwetenschappen havo), les 2: Examentraining

• New lesson editor
• Maatschappijwetenschappen
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Examentraining met vier vraagtypen: macht en gezag onderscheiden, macht classificeren, participatie en ongelijkheid, visies en theorieën vergelijken. Elk vraagtype heeft twee vragen in examenstijl.

VERHOUDING · MACHT EN GEZAG

Examentraining

Macht, gezag en participatie: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Hubertl / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

VERHOUDING · MACHT EN GEZAG

Wat ga je kunnen?

Ik kan examenvragen over macht, gezag en participatie beantwoorden door concepten te herkennen en toe te passen in een casus.

VERHOUDING · MACHT EN GEZAG

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat vraagt de vraag: noem, leg uit, classificeer of vergelijk?

• 2. Zoek: welk concept zit in de casus? Onderstreep de aanwijzing, zoals dwang, erkenning of een bron.

• 3. Maak concreet: haal een zin of gegeven uit de casus en koppel het aan de omschrijving van het concept.

• 4. Schrijf: concept, aanwijzing uit de casus, conclusie. Alleen een definitie opschrijven is te weinig.

VERHOUDING · MACHT EN GEZAG

Vraagtype 1: macht en gezag onderscheiden

• Je krijgt een casus en moet bepalen of het om macht of om gezag gaat.

• Vraag je af: accepteren de mensen de beslissingen vrijwillig, omdat ze het legitiem vinden?

• Ja: gezag. Nee, het gaat om dwang of een machtsmiddel: macht zonder gezag.

Bas volgt het advies van zijn huisarts op, want hij erkent haar kennis. Wat is dit?

A

Gezag, want Bas erkent haar positie en kwaliteiten

B

Macht op basis van dwang, want zij geeft een bevel

C

Een machtsevenwicht, want beiden hebben invloed

D

Politieke macht, want zij beïnvloedt besluitvorming

Syllabus 9.5: Bas accepteert het advies vrijwillig en vindt het legitiem, dus gezag, ontleend aan kwaliteiten (kennis) en positie. Verwachte fout: dwang kiezen omdat een arts instructies geeft.

Dwang door een leger: macht of gezag? Waarom?

Goed antwoord: macht, geen gezag, want de gehoorzaamheid berust op dwang en niet op erkenning door de bevolking; de macht wordt niet als legitiem gezien. Verwachte fout: gezag zeggen omdat het leger macht heeft.

Leiders van NAVO-landen bijeen tijdens de NAVO-top in Madrid, 2022

VERHOUDING · MACHT EN GEZAG

Vraagtype 2: macht classificeren

• Je moet macht indelen naar niveau, soort en bron.

• Niveau: micro (personen), meso (groepen en organisaties), macro (maatschappij en landen).

• Soort: formeel of informeel. Bron: economisch, cognitief, politiek of affectief.

Image credit: U.S. Mission to NATO / Wikimedia Commons, publiek domein

Een school past regels aan en de ouderraad verzet zich. Welk niveau?

A

Microniveau, want het gaat om personen

B

Macroniveau, want het gaat om de samenleving

C

Op alle niveaus tegelijk, zonder verschil

D

Mesoniveau, want het gaat om organisaties

Syllabus 9.1: mesoniveau is het niveau van groepen, organisaties en instituties. Verwachte fout: microniveau, omdat ouders personen zijn.

Welke machtsbron is een wet?

Goed antwoord: een politieke bron (wetten). Ook goed: het is formele macht, want de macht is vastgelegd in wetten. Verwachte fout: economische bron noemen.

Demonstratie tegen onderwijsbeleid in Den Haag, 1971

VERHOUDING · MACHT EN GEZAG

Vraagtype 3: participatie en ongelijkheid

• Je moet participatie indelen als electoraal of niet-electoraal.

• Je moet ook verklaren waarom mensen in een lagere positie minder participeren.

• Gebruik de term machtsbronnen: die ontbreken vaker.

Image credit: Hans Peters / Anefo / Nationaal Archief via Wikimedia Commons, CC0

Jasper loopt mee in een protestmars tegen sluiting van het buurthuis. Welke vorm?

A

Electoraal, want het is politiek actief zijn

B

Niet-electoraal, want het is een protestactie

C

Electoraal, want je laat je stem horen

D

Geen participatie, want het is buiten het parlement

Syllabus 9.2: protestacties zijn niet-electorale participatie. Verwachte fout: electoraal kiezen omdat de actie politiek is. Electoraal gaat over verkiezingen en partijen.

Waarom participeert wie lager staat minder?

Goed antwoord: zij hebben minder machtsbronnen om invloed uit te oefenen en te participeren, daardoor minder politieke macht en minder toegang tot hogere functies. Verwachte fout: zeggen dat zij geen interesse hebben, zonder te verwijzen naar machtsbronnen.

VERHOUDING · MACHT EN GEZAG

Vraagtype 4: visies en theorieën vergelijken

• Je vergelijkt visies op participatie en theorieën over machtsverdeling.

• Visies: ontwikkelingsvisie (doel op zichzelf) en instrumentele visie (middel).

• Theorieën: pluralisme (spreiding) en machtselitetheorie (concentratie), twee uiteinden van een continuüm.

Een gemeente start burgerpanels, want meedoen maakt burgers bekwamer. Welke visie?

A

De ontwikkelingsvisie, want participatie is een doel

B

De instrumentele visie, want het is een middel

C

Pluralisme, want er is een open toegang

D

De machtselitetheorie, want de gemeente beslist

Syllabus 9.3: de ontwikkelingsvisie ziet participatie als doel op zichzelf, waarbij burgers kennis en bekwaamheid opdoen. Verwachte fout: pluralisme kiezen. Dat is een theorie over machtsverdeling, geen visie op participatie.

Wat betekent continuüm bij machtsverdeling?

Goed antwoord: een continuüm is een doorlopende schaal met twee uiteinden, pluralisme en machtselite; een machtsstructuur is zelden volledig door één elite beheerst of volledig pluralistisch; in werkelijkheid zit een situatie ergens tussen beide uiteinden. Verwachte fout: zeggen dat een samenleving een van de twee theorieën moet volgen.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Macht en gezag onderscheiden

2

Macht classificeren

3

Participatie en ongelijkheid

4

Visies en theorieën vergelijken

Bespreek het vraagtype met de meeste stemmen eerst en laat een leerling de vier stappen voordoen.

VERHOUDING · MACHT EN GEZAG

Tips voor op het examen

• Schrijf nooit alleen de definitie op: koppel het concept altijd aan een gegeven uit de casus.

• Macht of gezag? Zoek in de casus naar dwang (macht) of vrijwillige acceptatie en erkenning (gezag).

• Classificeer in drie stappen: niveau, soort en bron. Het zijn drie verschillende vragen.

• Visies gaan over participatie, theorieën over machtsverdeling. Haal ze niet door elkaar.