E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Ondersteuningsvragen in kaart brengen
Een nieuwe cliënt: wat heeft hij nodig, en wat kan hij zelf? Voor je een plan maakt, breng je de beginsituatie in kaart. Met gesprekken, observaties en andere bronnen.
Les 2 · Inventariseert ondersteuningsvragen
E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Ondersteuningsvragen in kaart brengen
Een nieuwe cliënt: wat heeft hij nodig, en wat kan hij zelf? Voor je een plan maakt, breng je de beginsituatie in kaart. Met gesprekken, observaties en andere bronnen.
Les 2 · Inventariseert ondersteuningsvragen
Over deze les: les 2 van de serie Eigen koers, beroepslessen voor de opleiding Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren hoe je samen met een cliënt de beginsituatie en de ondersteuningsvragen in kaart brengt: met gesprekken, observatie in de leefomgeving en andere informatiebronnen. Ze oefenen objectief observeren, kijken naar eigen kracht en niet alleen naar problemen, en maken kennis met het spinnenweb van Positieve Gezondheid als hulp bij het gesprek.
Koppeling: kwalificatiedossier Maatschappelijke Zorg (crebo 23312, gewijzigd 2022), profiel Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (crebo 25779). Werkproces B1-K1-W1 Inventariseert ondersteuningsvragen van de cliënt. Resultaat: de beginsituatie is geïnventariseerd en de ondersteuningsvragen zijn geformuleerd. Gedrag: stelt duidelijke vragen die aansluiten bij de ontwikkeling, leefomstandigheden en leeftijdsfase van de cliënt; luistert actief; observeert de cliënt zorgvuldig en doelgericht in zijn of haar leefomgeving; verzamelt actief uit diverse bronnen relevante informatie; combineert de informatie op deskundige wijze; legt begrijpelijk uit hoe hulpmiddelen ingezet kunnen worden en wat de voor- en nadelen zijn. De body of knowledge noemt bij dit werkproces onder meer observatievaardigheden, objectief rapporteren en Positieve Gezondheid van Huber.
Bronnen: het kwalificatiedossier en de body of knowledge Maatschappelijke Zorg; het Institute for Positive Health over Positieve Gezondheid en het spinnenweb.
Foto: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 2
Na deze les:
1
Je kan met gesprekken, observaties en andere bronnen de beginsituatie van een cliënt in kaart brengen.
2
Je kan objectief observeren en een feit onderscheiden van een interpretatie.
3
Je kan samen met een cliënt ondersteuningsvragen formuleren vanuit behoeften, mogelijkheden en eigen kracht.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 2
Een nieuwe cliënt komt morgen bij jullie wonen. Waar begin jij?
Het dossier lezen
Een gesprek met de cliënt
Met de familie praten
Eerst een tijdje kijken
Startvraag: er is geen fout antwoord, alle vier horen erbij. Vraag een paar studenten waarom ze hun keuze maken. Het punt van deze les: je combineert al deze bronnen. Wie alleen het dossier leest, kijkt door de ogen van een ander. Wie alleen praat, mist wat de cliënt zelf niet ziet of niet zegt. En de cliënt is altijd de belangrijkste bron.
K E R N B E G R I P
LES 2
Ondersteuningsvraag
Waar een cliënt ondersteuning bij nodig heeft om het leven te leiden zoals hij of zij wil. Je formuleert hem samen met de cliënt, vanuit behoeften, mogelijkheden en eigen kracht.
Kernbegrip: de ondersteuningsvraag volgt uit de beginsituatie. De beginsituatie is het beeld van nu: hoe gaat het, wat lukt al, wat wil de cliënt, wat is lastig. Het dossier vraagt dat je de behoeften, mogelijkheden en eigen kracht van de cliënt inventariseert. Een goede ondersteuningsvraag begint bij wat de cliënt wil, niet bij wat jij een probleem vindt. Voorbeeld: niet 'Priya kan niet koken', maar 'Priya wil leren om zelf een warme maaltijd te maken'.
B E G I N S I T U A T I E
LES 2
Zo breng je de beginsituatie in kaart
1
Praat met de cliënt over wensen, zorgen en wat al lukt.
2
Observeer de cliënt in de eigen leefomgeving.
3
Vraag naastbetrokkenen en collega's, met toestemming van de cliënt.
4
Lees het dossier en andere informatie.
5
Combineer alles en formuleer samen de ondersteuningsvragen.
Je stemt je bevindingen af met de cliënt en het multidisciplinair team.
Uitleg: deze stappen komen uit de omschrijving van het werkproces in het kwalificatiedossier. De volgorde is niet heilig: soms lees je eerst het dossier. Maar het gesprek met de cliënt gaat voor. Stem je vragen af op de ontwikkeling, de leefomstandigheden en de leeftijdsfase van de cliënt: met een jongere van 16 praat je anders dan met iemand van 80, en bij een verstandelijke beperking gebruik je korte zinnen of beeld. Vraag altijd eerst toestemming voor je informatie bij naasten opvraagt: de cliënt bepaalt wie wat over hem of haar te weten komt.
V R A A G
LES 2
Marek woont sinds een week in de maatschappelijke opvang. Je wil zijn zus om informatie vragen. Wat doe je eerst?
Je belt de zus, want familie weet vaak meer
Je zoekt het nummer van de zus in het dossier
Je vraagt Marek of hij dat goed vindt
Je wacht tot de zus zelf contact opneemt
Antwoord: C. Informatie van naastbetrokkenen is waardevol, maar Marek bepaalt of je met zijn zus praat en waarover. Vraag ook waarom hij het wel of niet wil: misschien is er een reden dat het contact moeilijk ligt. Zonder toestemming bellen schendt zijn privacy en kost vertrouwen. Afwachten is ook geen goede keuze: je zoekt actief naar informatie, maar wel met hem samen.
O B S E R V E R E N
LES 2
Feit of interpretatie?
Feit: wat je ziet en hoort
Ze zit om 10 uur nog in pyjama
Het ontbijt staat onaangeroerd
Ze zegt: 'Ik slaap slecht.'
Interpretatie: wat je ervan denkt
Ze is depressief
Ze heeft geen zin in de dag
Ze is lui
Uitleg: objectief observeren betekent dat je beschrijft wat je ziet en hoort, zonder er meteen een oordeel of verklaring aan te hangen. Een interpretatie is niet verboden, maar je benoemt hem als jouw idee en je toetst hem: bij de cliënt, bij collega's. Let op: een persoonlijk begeleider stelt geen diagnose. 'Ze is depressief' is een diagnose, en dat is aan een arts of psychiater. Wat jij wel doet: signaleren, rapporteren en bespreken in het team.
Extra voor snelle studenten: maak van 'Hij is boos' een objectieve observatie.
V R A A G
LES 2
Welke observatie van Priya is objectief?
Priya laat haar ontbijt staan en zit in pyjama
Priya is somber en heeft vandaag nergens zin in
Priya is lui en wil vanochtend niet opstaan
Priya voelt zich niet goed en is erg moe
Antwoord: A. Dat zijn feiten die iedereen kan zien. Somber, lui, moe en geen zin zijn interpretaties: je weet niet wat er in Priya omgaat tot je het haar vraagt. Bespreek: welke vraag stel je Priya na deze observatie? Bijvoorbeeld: 'Ik zie dat je ontbijt er nog staat. Hoe gaat het vanochtend met je?'
E I G E N K R A C H T
LES 2
Kijk ook naar wat wél lukt
Een beginsituatie is meer dan een lijst problemen. Vraag ook: wat kan de cliënt al, wat geeft energie, wie helpt nu al?
Luister naar de vraag achter de vraag. 'Ik wil een hond' kan betekenen: ik ben eenzaam, of ik wil iets om voor te zorgen.
Uitleg: het kwalificatiedossier noemt steeds drie dingen samen: behoeften, mogelijkheden en eigen kracht. Wie alleen naar problemen kijkt, maakt een plan vol hulp en laat de kracht van de cliënt liggen. Vraag dus naar successen: 'Wanneer ging het wel goed? Wat deed je toen?' Actief luisteren hoort hierbij: samenvatten, doorvragen en checken of je het goed begrepen hebt.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0
K E R N B E G R I P
LES 2
Positieve Gezondheid
Een brede kijk op gezondheid van Machteld Huber: het vermogen om je aan te passen en eigen regie te voeren bij de uitdagingen van het leven. Het spinnenweb met zes dimensies helpt bij het gesprek.
Kernbegrip: de zes dimensies van het spinnenweb zijn lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. De cliënt geeft op elke dimensie zelf een score. Daarna gaat het gesprek over de vraag: wat wil je veranderen, en wie of wat kan daarbij helpen? Het Institute for Positive Health benadrukt dat het spinnenweb een gespreksinstrument is, geen meetinstrument. Het past goed bij deze stap, omdat het gesprek begint bij wat voor de cliënt belangrijk is.
C A S U S
LES 2
Maatschappelijke opvang, Marek (52 jaar)
Marek verloor zijn baan als vrachtwagenchauffeur en daarna zijn huis. Hij slaapt nu een week in de opvang. Hij praat weinig, maar helpt elke ochtend zonder te vragen met de afwas.
Hij zegt: 'Ik wil gewoon weer werken.' In het dossier staat een schuld bij de energiemaatschappij. Over zijn zus wil hij niet praten.
Wat weet je, wat mis je?
Bespreek in tweetallen: welke informatie heb je al? Welke informatie mis je, en hoe kom je eraan? Formuleer samen één ondersteuningsvraag.
Opdracht: ongeveer 8 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord. Bekend: wens om te werken, werkervaring als chauffeur, een schuld, hij helpt uit zichzelf mee, het contact met zijn zus ligt gevoelig. Eigen kracht: hij is behulpzaam, heeft een vak en een duidelijke wens. Missend: hoe groot de schulden zijn, zijn gezondheid, zijn rijbewijs, zijn netwerk, waar hij wil wonen. Hoe: in gesprek met Marek, met zijn toestemming informatie opvragen, observeren tijdens het werk in de opvang. Ondersteuningsvraag: 'Marek wil weer aan het werk en zoekt ondersteuning om zijn schulden op een rij te krijgen.'
Hulp voor wie vastloopt: maak drie kolommen: wat weet ik, wat mis ik, waar haal ik het vandaan.
H U L P M I D D E L E N
LES 2
Hulpmiddelen bespreken
Soms past een hulpmiddel bij de vraag: een dagplanner op de telefoon, een medicijndispenser, beeldbellen met familie.
Jij legt uit hoe het werkt en wat de voor- en nadelen zijn. De cliënt en de naastbetrokkenen beslissen mee.
Uitleg: het dossier vraagt dat je de mogelijkheden van technologische hulpmiddelen bespreekt met de cliënt en de naastbetrokkenen, en de voor- en nadelen toelicht. Voordelen kunnen zijn: meer zelfstandigheid, minder afhankelijk van een begeleider op vaste tijden. Nadelen kunnen zijn: kosten, privacy, een apparaat dat niet werkt of dat iemand niet snapt, minder persoonlijk contact. Vraag studenten welke hulpmiddelen ze op stage tegenkomen.
W A T D E N K J I J ?
LES 2
Een cliënt zegt: 'Ik heb geen hulp nodig.' Je ziet dat zijn post al weken ongeopend ligt. Hoe breng je dit ter sprake?
Open vraag, voorbeeldantwoord: begin bij wat je ziet, zonder oordeel: 'Ik zie een stapel post liggen. Hoe zit dat?' Luister naar zijn antwoord en vraag door. Misschien is hij bang voor wat erin zit, kan hij de brieven niet goed lezen of vindt hij het gewoon saai. Respecteer dat hij zelf regie wil houden en vraag wat hij zelf zou willen: 'Wil je dat we er samen naar kijken?' Leg uit wat er kan gebeuren als rekeningen blijven liggen, maar duw niet.
S T E L L I N G
LES 2
Wat al in het dossier staat, hoef je niet meer aan de cliënt te vragen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Het dossier is een waardevolle bron, maar het is geschreven door anderen, soms lang geleden. Mensen veranderen, en een dossier vertelt vaak meer over problemen dan over kracht en wensen. Bovendien voelt een cliënt zich serieus genomen als jij het zelf vraagt. Wel slim: lees het dossier, zodat je niet alles opnieuw hoeft uit te vragen, en check de belangrijkste punten bij de cliënt. Sluit af met de startvraag: alle vier de bronnen horen erbij, met de cliënt voorop.
T E R U G B L I K
LES 2
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Beginsituatie in kaart
Objectief observeren
Vragen formuleren
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Het ondersteuningsplan
Je weet nu wat de cliënt wil en nodig heeft. Volgende les maak je van die ondersteuningsvragen een plan, met doelen die je samen kunt waarmaken.
Je kan uitleggen wat er in een ondersteuningsplan staat en wie ermee moet instemmen.
Je kan samen met een cliënt doelen SMART formuleren.
Volgende les: les 3 van de serie, werkproces P2-K1-W1 Ontwikkelt en voert regie over het ondersteuningsplan.
Image credit: LessonUp