Samenklank en akkoorden (Muziek havo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Uitleg over samenklank en akkoorden: eenstemmig en unisono, close harmony, harmonische intervallen, majeur en mineur, gebroken drieklank, consonant en dissonant, akkoordenschema en bluesschema, bourdon en orgelpunt. Met vier luisterfragmenten en drie controlevragen.

VAKTHEORIE · SAMENKLANK

SAMENKLANK EN AKKOORDEN

Examenstof muziek havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A1/A2 g. Image credit: Frankie Fouganthin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan stemmen en intervallen herkennen, drieklanken en een akkoordenschema volgen en spanning en ontspanning horen.

Wat hoor je als meer tonen tegelijk klinken?

Verwachte woorden: koor, akkoord, harmonie, samen zingen, gitaar, mooi, schuren, spanning, hoog en laag. Zet de woorden op het bord en vraag: welke klinken rustig, welke onrustig? Dat is de rode draad: wat hoor je als tonen tegelijk klinken, en hoe volg je akkoorden. Bij het examen luister je naar korte fragmenten, dus luister mee bij elk fragment.

Eén, twee en drie stemmen op de notenbalk

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

EÉN, TWEE OF DRIE STEMMEN

• Je telt de melodielijnen die tegelijk klinken, niet het aantal mensen of instrumenten.

• Eenstemmig: er klinkt één melodielijn, ook als veel mensen meezingen.

• Tweestemmig: twee melodielijnen tegelijk. Driestemmig: drie melodielijnen tegelijk.

• Klinken er meer lijnen tegelijk, dan hoor je samenklank.

Syllabus A1/A2 g: eenstemmigheid, tweestemmigheid en driestemmigheid herkennen en benoemen. De afbeelding laat een melodielijn zien met één, twee en drie stemmen. Veelgemaakte fout: denken dat een koor altijd meerstemmig is. Zingen alle koorleden dezelfde melodie, dan is het eenstemmig. Homofonie en polyfonie, de manier waarop de stemmen zich tot elkaar verhouden, komen in een eigen les aan bod. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Een gregoriaanse melodie in oude notatie: één melodielijn

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

EENSTEMMIG EN UNISONO

• Bij gregoriaans zingt de hele groep dezelfde melodie: dat is eenstemmig.

• Zingen of spelen alle stemmen precies dezelfde tonen op hetzelfde moment, dan heet dat unisono.

• Een orkest kan ook unisono spelen: alle instrumenten spelen dan dezelfde melodie.

Unisono hoort bij de begrippen van de syllabus. Eenstemmig gaat over het aantal melodielijnen, unisono over het tegelijk zingen of spelen van precies dezelfde tonen. Veelgemaakte fout: unisono verwarren met een akkoord. Bij een akkoord klinken verschillende tonen tegelijk. Image credit: Domínio Público / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Video: Salve Regina, gezongen door de Cisterciënzermonniken van Stift Heiligenkreuz (kanaal: The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz - Topic). Wat hoor je? Een groep monniken zingt samen één melodie, zonder begeleiding. Alle stemmen zingen dezelfde tonen: dat is eenstemmig en unisono. Goede antwoord op de vraag hoeveel melodielijnen je hoort: één.

Bing Crosby en de Andrews Sisters, jaren veertig

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

CLOSE HARMONY

• Bij close harmony zingen de stemmen dicht bij elkaar, in hetzelfde ritme en met dezelfde tekst.

• Daardoor klinken ze samen als één volle klank.

• Je hoort het bij zangtrio's en vocal groups, zoals de Andrews Sisters.

Close harmony is een begrip uit de syllabus. Laat leerlingen horen dat de drie stemmen bijna samensmelten, omdat ze dicht bij elkaar liggen en tegelijk dezelfde woorden zingen. Veelgemaakte fout: close harmony verwarren met unisono. Bij unisono zingen alle stemmen dezelfde tonen, bij close harmony verschillende tonen dicht bij elkaar. Image credit: Onbekende maker / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: The Andrews Sisters: Boogie Woogie Bugle Boy (kanaal: The Andrews Sisters - Topic). Wat hoor je? Drie zangeressen zingen tegelijk, dicht bij elkaar en in hetzelfde ritme, met dezelfde tekst. Dat is close harmony. Laat leerlingen opletten dat de stemmen als één volle klank klinken.

Een orkest speelt één melodie met alle instrumenten. Welke samenklank is dit?

A

Close harmony

B

Unisono

C

Driestemmig

D

Tweestemmig

Goed: unisono, alle instrumenten spelen dezelfde melodie. Wie driestemmig of tweestemmig kiest, denkt aan meerdere melodielijnen. Close harmony hoort bij stemmen die verschillende tonen dicht bij elkaar zingen.

Harmonische intervallen vanaf de C

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

HARMONISCHE INTERVALLEN

• Een interval is de afstand tussen twee tonen. Bij een harmonisch interval klinken ze tegelijk.

• Je herkent: reine prime, kleine terts, grote terts, reine kwart, reine kwint en rein octaaf.

• De prime klinkt als één toon, het octaaf als dezelfde toon hoog en laag.

• Kwart en kwint klinken open, een terts klinkt voller.

Syllabus: harmonische intervallen herkennen (reine prime, kleine en grote terts, reine kwart, reine kwint en rein octaaf). In notenschrift ken je alle intervallen tot en met het octaaf. Laat de leerlingen de afstand tellen op de notenbalk: prime 1 toon, terts 3, kwart 4, kwint 5, octaaf 8 (de eerste toon telt mee). Veelgemaakte fout: kleine en grote terts verwisselen. De kleine terts is een halve toon smaller. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Een majeur- en mineurdrieklank en een gebroken drieklank

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

DRIEKLANK: MAJEUR EN MINEUR

• Een akkoord van drie tonen is een drieklank: grondtoon, terts en kwint erbij.

• Majeur (grote drieklank): onderaan een grote terts, erboven een kleine terts. Klinkt helder.

• Mineur (kleine drieklank): onderaan een kleine terts, erboven een grote terts. Klinkt zachter.

• Klinken de tonen na elkaar, dan is het een gebroken drieklank.

Syllabus: akkoord (grote drieklank/majeur en kleine drieklank/mineur) en gebroken drieklank. C-E-G is majeur (C-E grote terts, E-G kleine terts), A-C-E is mineur (A-C kleine terts, C-E grote terts). Veelgemaakte fout: majeur en mineur verwisselen. Let op de onderste terts. Het fragment is een voorbeeld van gebroken drieklanken in de begeleiding. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Video: Beethoven: Maanlichtsonate, deel 1, door Daniel Barenboim (kanaal: Daniel Barenboim - Topic). Wat hoor je? De piano speelt de tonen van een akkoord steeds na elkaar, in een gelijkmatig golvend patroon: gebroken drieklanken. De sonate staat in cis-mineur: een mineur, wat zachter en somberder klinkende toonsoort. Laat leerlingen meetikken met de gelijke tonen.

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

CONSONANT, DISSONANT EN SPANNING

• Consonant is een samenklank die rustig en stabiel klinkt, zoals een majeur- of mineurdrieklank.

• Dissonant is een samenklank die schuurt en verder wil: die moet oplossen.

• Een dissonant geeft spanning. Een consonant geeft ontspanning.

• Een zin eindigt vaak op een consonant akkoord: dan klinkt het af.

Syllabus: spanning en ontspanning herkennen, benoemen en onderscheiden; consonant en dissonant. Spanning gaat niet over volume: een zachte dissonant geeft ook spanning. Veelgemaakte fout: denken dat een hoge of harde klank altijd spanning geeft.

Vul in: akkoorden

Het akkoord C, E en G is een grote drieklank, ook wel majeur genoemd. Een schurende samenklank heet dissonant en geeft meer spanning dan een rustige samenklank.

majeur

dissonant

spanning

mineur

consonant

Veelgemaakte fout: mineur invullen, dat is de kleine drieklank. Of consonant bij het tweede gat: een schurende klank is juist dissonant.

Een akkoordenschema met acht maten

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

AKKOORDENSCHEMA EN AKKOORDSYMBOLEN

• Een akkoordenschema laat per maat zien welk akkoord klinkt.

• Akkoordsymbolen zijn letters: C is C-majeur, een m erachter betekent mineur, dus Am is A-mineur.

• Lees van links naar rechts, vak voor vak. Elk vak is één maat.

• Op het examen volg je een schema en vul je er een aan met hooguit drie akkoorden.

Syllabus: volgen en herkennen van een akkoordenschema; noteren van een aangeboden akkoordenschema met maximaal drie verschillende gegeven akkoorden. Akkoordsymbolen worden bij havo alleen herkend, nooit als open vraag of invulvraag. Veelgemaakte fout: een vak overslaan als het akkoord gelijk blijft. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Het twaalfmatig bluesschema in C

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

HET TWAALFMATIG BLUESSCHEMA

• Het twaalfmatig bluesschema duurt twaalf maten en herhaalt zich de hele song.

• Het gebruikt maar drie akkoorden. In C zijn dat C, F en G.

• Regel 1: vier maten C. Regel 2: F, F, C, C. Regel 3: G, F, C, C.

• Veel blues- en rock-'n-rollsongs zijn hierop gebouwd.

Syllabus: twaalfmatig bluesschema. Het basisschema is I I I I, IV IV I I, V IV I I. In C is dat C C C C, F F C C, G F C C. Veel songs variëren iets op het basisschema, bijvoorbeeld in de laatste maten. Veelgemaakte fout: de maten tellen vanaf de zang in plaats van vanaf het begin van het schema. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Video: Elvis Presley: Hound Dog (kanaal: ElvisPresleyVEVO). Wat hoor je? Een rock-'n-rollsong op het twaalfmatig bluesschema: telkens twaalf maten, daarna begint het opnieuw. Laat leerlingen opletten wanneer de zang weer terugkomt aan het begin van het schema. Hound Dog is een twaalfmatig bluessong.

Een dudelzakspeler van een pipe band

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

BOURDON

• Een bourdon is een aanhoudende, lage toon die onder de melodie blijft klinken.

• Vaak is het de grondtoon, soms met een kwint erbij.

• Je hoort het bij de dudelzak, de draailier en veel volksmuziek.

• De melodie erboven verandert, de bourdon blijft liggen.

Syllabus: bourdon. De dudelzak heeft meerdere bourdonpijpen die continu dezelfde toon spelen. Veelgemaakte fout: een bourdon verwarren met een orgelpunt. Bij een bourdon blijft de toon gewoon doorklinken onder de melodie. Image credit: Paul Harrison / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Een orgelpunt: de bas blijft C, de akkoorden wisselen

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

ORGELPUNT

• Een orgelpunt is een lange of herhaalde basnoot, terwijl de akkoorden erboven wisselen.

• Door de blijvende basnoot botst het met sommige akkoorden: spanning die oplost als het orgelpunt eindigt.

• De naam komt van het orgel, waar een voet de lage toon op de pedalen aanhoudt.

Syllabus: orgelpunt. In de afbeelding blijft de bas C liggen onder de akkoorden C, F, G en C. Bij een bourdon staat de toon er onder de melodie, bij een orgelpunt wisselen de akkoorden boven de blijvende basnoot. Veelgemaakte fout: denken dat er bij een orgelpunt niets verandert. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Welk akkoord klinkt in maat 5 van een twaalfmatig bluesschema in C?

A

C

B

G

C

Am

D

F

Goed: F. De eerste vier maten zijn C, vanaf maat 5 volgt F. Wie G kiest, haalt maat 9 erbij.

Wat vond je het lastigst?

1

Het aantal stemmen horen

2

Intervallen herkennen

3

Majeur en mineur horen

4

Een akkoordenschema volgen

Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.

Noem een song met meerdere stemmen.

Goed: elke song met een koor, duo of achtergrondzang. Vraag door: hoeveel melodielijnen hoor je en zingen ze dezelfde tonen of verschillende?

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

BEGRIPPEN (1/2)

• unisono: alle stemmen spelen of zingen precies dezelfde tonen

• close harmony: stemmen zingen dicht bij elkaar, in hetzelfde ritme

• drieklank: akkoord van drie tonen: grote (majeur) of kleine (mineur)

• gebroken drieklank: de tonen van een drieklank na elkaar

• consonant en dissonant: rustig klinkend en schurend

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

BEGRIPPEN (2/2)

• akkoordenschema: overzicht van het akkoord per maat

• akkoordsymbolen: letters voor akkoorden: C is majeur, Am is mineur

• twaalfmatig bluesschema: twaalf maten met drie akkoorden die zich herhalen

• bourdon: aanhoudende lage toon onder de melodie

• orgelpunt: lange basnoot onder wisselende akkoorden