1
Materialen en stoffen
Paragraaf 1.2
Stoffen
Zout en suiker zien er bijna hetzelfde uit. Hoe herken je een stof zonder te proeven?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
1
Materialen en stoffen
Paragraaf 1.2
Stoffen
Zout en suiker zien er bijna hetzelfde uit. Hoe herken je een stof zonder te proeven?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 1 Materialen en stoffen, paragraaf 1.2 Stoffen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: McSquare1337, Wikimedia Commons (CC0)
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
1.2 Stoffen
Leerdoelen
1.2.1
Je kunt het verschil uitleggen tussen een zuivere stof en een mengsel.
1.2.2
Je kunt een stof herkennen aan smeltpunt, kookpunt en dichtheid.
1.2.3
Je kunt de dichtheid van een stof berekenen met ρ = m : V.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Rekenen met formules en eenheden
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Startvraag
Zout of suiker?
Zout en suiker zijn allebei witte kristallen. Hoe kom je er zonder proeven achter welke stof het is?
Aan de kleur
Aan de vorm van de verpakking
Aan het smeltpunt
Aan het gewicht van één korrel
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Beide stoffen zijn wit, dus de kleur helpt niet. Een verpakking zegt niets over de stof zelf. Eén korrel weegt te weinig om te meten. Een smeltpunt is een eigenschap van de stof zelf: suiker smelt (en bruint) al rond 186 °C, keukenzout pas bij ongeveer 801 °C. Dit is de rode draad van de les. Image credit: Nate Steiner, Wikimedia Commons (CC0)
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Materiaal en stof
Foto: Hubertl (CC BY-SA 4.0)
Een materiaal is wat je gebruikt, een stof is wat er in zit. Een spijker is van het materiaal staal, en staal bestaat vooral uit de stof ijzer.
Elke stof heeft eigen eigenschappen: kleur, geur, smeltpunt, kookpunt en dichtheid. Daaraan herken je de stof.
Dit knoopt aan bij de vorige paragraaf over materialen. Een materiaal kan uit meer stoffen bestaan, zoals staal uit ijzer en een beetje koolstof. Laat leerlingen een voorbeeld bedenken van een materiaal en de stof daarin. Image credit: Hubertl, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Zuivere stof of mengsel
Een stof is zuiver of een mengsel van stoffen.
Zuivere stof
Eén soort stof, zoals suiker of gedestilleerd water. Een zuivere stof heeft een vast smeltpunt en kookpunt.
Mengsel
Twee of meer stoffen door elkaar, zoals lucht of zout water. Het smelt en kookt niet bij één vaste temperatuur.
Kraanwater is een mengsel: er zitten opgeloste stoffen in. Gedestilleerd water is bijna zuiver. In de natuur en het dagelijks leven zijn bijna alle stoffen mengsels. Laat leerlingen voorbeelden uit de keuken noemen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Opdrachten Kennis
1
Welke van deze is een mengsel?
Lucht
Suiker
Gedestilleerd water
Zuurstof
Lucht bestaat uit onder andere stikstof (ongeveer 78 procent), zuurstof (ongeveer 21 procent) en kleine hoeveelheden andere gassen. Suiker, gedestilleerd water en zuurstof zijn zuivere stoffen. Wie voor gedestilleerd water kiest, denkt aan water in het algemeen, maar dat bevat vaak opgeloste stoffen.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Dichtheid
dichtheid = massa : volume
ρ = m : V
grootheid
symbool
eenheid
dichtheid
ρ
g/cm³
massa
m
g
volume
V
cm³
De dichtheid is de massa van 1 cm³ van een stof. Water heeft een dichtheid van 1,0 g/cm³. Wat lichter is, drijft erop. Wat zwaarder is, zinkt.
ρ is de Griekse letter rho. Dichtheid is een stofeigenschap: een grote en een kleine klomp ijzer hebben dezelfde dichtheid, ook al verschilt de massa. Bij gassen staat de dichtheid meestal in g/L of kg/m³, hier rekenen we met vaste stoffen en vloeistoffen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Voorbeeldopdracht 1
Een blokje aluminium heeft een massa van 54 g en een volume van 20 cm³. Bereken de dichtheid van aluminium.
gegeven
m = 54 g
V = 20 cm³
gevraagd
ρ in g/cm³
uitwerking
ρ = m : V
ρ = 54 : 20 = 2,7
antwoord
De dichtheid is 2,7 g/cm³.
In Binas staat voor aluminium 2,70 g/cm³, dus het antwoord klopt met de tabel. Laat leerlingen de vier stappen ook bij de volgende opdrachten opschrijven. Image credit: LessonUp
Vul de ontbrekende woorden in.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Opdrachten Kennis
2
De dichtheid is de massa van 1 cm³ van een stof.
Bij het smeltpunt gaat een vaste stof over in een vloeistof.
Bij het kookpunt gaat een vloeistof over in damp.
Het stolpunt van een zuivere stof ligt op dezelfde temperatuur als het smeltpunt, maar dan gaat het over de andere kant op: vloeistof naar vaste stof. Daarom past stolpunt niet bij regel 2. Brandpunt is geen eigenschap die we hier gebruiken.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Opdrachten Toepassing
3
Een blokje ijzer heeft een massa van 393,5 g en een volume van 50 cm³. Bereken de dichtheid in g/cm³.
Gegeven: m = 393,5 g, V = 50 cm³. Uitwerking: ρ = 393,5 : 50 = 7,87 g/cm³. Dat is de waarde van ijzer in Binas. Doorvragen: waarom zinkt ijzer in water? Omdat de dichtheid groter is dan 1,0 g/cm³.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Opdrachten Toepassing
★ 4
Een blokje hout heeft een massa van 18 g en een volume van 30 cm³. Drijft het in water?
Nee, 0,6 g/cm³
Ja, 1,7 g/cm³
Nee, 1,7 g/cm³
Ja, 0,6 g/cm³
Dit is de steropdracht. ρ = 18 : 30 = 0,6 g/cm³. Dat is minder dan de 1,0 g/cm³ van water, dus het blokje drijft. Wie 1,7 kiest, deelt de verkeerde kant op: 30 : 18 = 1,7. Handig om bij deze fout het eenheidsbegrip erbij te halen: g/cm³ betekent gram per cm³, dus massa gedeeld door volume.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
V E R D I E P I N G
Van lage naar hoge dichtheid
Zet de stoffen op volgorde, van de laagste naar de hoogste dichtheid.
Dichtheden in g/cm³: ethanol 0,79, water 1,0, aluminium 2,70, ijzer 7,87 en goud 19,3. Dat ethanol onder water zit, verklaart waarom alcohol op water kan drijven. Vraag door: hoe kan een stalen schip toch drijven? Omdat het schip hol is, is de gemiddelde dichtheid van het hele schip lager dan die van water.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
V E R D I E P I N G
Goud: echt of nep?
Een glimmend muntje lijkt van goud, maar kan van koper met een gouden laagje zijn. Een goudhandelaar meet de dichtheid: goud heeft 19,3 g/cm³ en koper 8,96 g/cm³. Zo ontmasker je nep, zonder het muntje kapot te maken.
Een dichtheidsmeting is zo handig omdat je het voorwerp niet beschadigt. Het volume bepaal je met een maatcilinder of door te kijken hoeveel water wordt verplaatst. Vraag door: welke andere eigenschap kun je gebruiken om goud van koper te onderscheiden? Bijvoorbeeld de kleur van het metaal onder de laag. Image credit: Stevebidmead, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.2
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
1.2.1 Zuivere stof en mengsel
1.2.2 Stoffen herkennen aan eigenschappen
1.2.3 Dichtheid berekenen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
1.2
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp