§1.2 Stoffen (Nova 3 havo)

1

Materialen en stoffen

Paragraaf 1.2

Stoffen

Zout en suiker zien er bijna hetzelfde uit. Hoe herken je een stof zonder te proeven?

Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie

1 / 15
suivant
Slide 1: Slide
newEditorScheikundeMiddelbare schoolhavoLeerjaar 3

Cette leçon contient 15 diapositives, avec quiz interactifs et diapositives de texte.

Signaler cette leçon

Introduction

Leerlingen leren het verschil tussen materiaal en stof en tussen een zuivere stof en een mengsel, herkennen stoffen aan smeltpunt, kookpunt en dichtheid en rekenen de dichtheid uit. Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 1 Materialen en stoffen, paragraaf 1.2. Met startvraag, theorie, opdrachten Kennis en Toepassing, een verdieping en de checklist leerdoelen.

Éléments de cette leçon

1

Materialen en stoffen

Paragraaf 1.2

Stoffen

Zout en suiker zien er bijna hetzelfde uit. Hoe herken je een stof zonder te proeven?

Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie

Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 1 Materialen en stoffen, paragraaf 1.2 Stoffen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: McSquare1337, Wikimedia Commons (CC0)

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

1.2  Stoffen

Leerdoelen

1.2.1

Je kunt het verschil uitleggen tussen een zuivere stof en een mengsel.

1.2.2

Je kunt een stof herkennen aan smeltpunt, kookpunt en dichtheid.

1.2.3

Je kunt de dichtheid van een stof berekenen met ρ = m : V.

Practica en vaardigheden

V A A R D I G H E I D

Rekenen met formules en eenheden

De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Startvraag

Zout of suiker?

Zout en suiker zijn allebei witte kristallen. Hoe kom je er zonder proeven achter welke stof het is?

A

Aan de kleur

B

Aan de vorm van de verpakking

C

Aan het smeltpunt

D

Aan het gewicht van één korrel

Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Beide stoffen zijn wit, dus de kleur helpt niet. Een verpakking zegt niets over de stof zelf. Eén korrel weegt te weinig om te meten. Een smeltpunt is een eigenschap van de stof zelf: suiker smelt (en bruint) al rond 186 °C, keukenzout pas bij ongeveer 801 °C. Dit is de rode draad van de les. Image credit: Nate Steiner, Wikimedia Commons (CC0)

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Materiaal en stof

Foto: Hubertl (CC BY-SA 4.0)

Een materiaal is wat je gebruikt, een stof is wat er in zit. Een spijker is van het materiaal staal, en staal bestaat vooral uit de stof ijzer.

Elke stof heeft eigen eigenschappen: kleur, geur, smeltpunt, kookpunt en dichtheid. Daaraan herken je de stof.

Dit knoopt aan bij de vorige paragraaf over materialen. Een materiaal kan uit meer stoffen bestaan, zoals staal uit ijzer en een beetje koolstof. Laat leerlingen een voorbeeld bedenken van een materiaal en de stof daarin. Image credit: Hubertl, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Zuivere stof of mengsel

Een stof is zuiver of een mengsel van stoffen.

Zuivere stof

Eén soort stof, zoals suiker of gedestilleerd water. Een zuivere stof heeft een vast smeltpunt en kookpunt.

Mengsel

Twee of meer stoffen door elkaar, zoals lucht of zout water. Het smelt en kookt niet bij één vaste temperatuur.

Kraanwater is een mengsel: er zitten opgeloste stoffen in. Gedestilleerd water is bijna zuiver. In de natuur en het dagelijks leven zijn bijna alle stoffen mengsels. Laat leerlingen voorbeelden uit de keuken noemen. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Opdrachten Kennis

1

Welke van deze is een mengsel?

A

Lucht

B

Suiker

C

Gedestilleerd water

D

Zuurstof

Lucht bestaat uit onder andere stikstof (ongeveer 78 procent), zuurstof (ongeveer 21 procent) en kleine hoeveelheden andere gassen. Suiker, gedestilleerd water en zuurstof zijn zuivere stoffen. Wie voor gedestilleerd water kiest, denkt aan water in het algemeen, maar dat bevat vaak opgeloste stoffen.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Dichtheid

dichtheid = massa : volume

ρ = m : V

grootheid

symbool

eenheid

dichtheid

ρ

g/cm³

massa

m

g

volume

V

cm³

De dichtheid is de massa van 1 cm³ van een stof. Water heeft een dichtheid van 1,0 g/cm³. Wat lichter is, drijft erop. Wat zwaarder is, zinkt.

ρ is de Griekse letter rho. Dichtheid is een stofeigenschap: een grote en een kleine klomp ijzer hebben dezelfde dichtheid, ook al verschilt de massa. Bij gassen staat de dichtheid meestal in g/L of kg/m³, hier rekenen we met vaste stoffen en vloeistoffen. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Voorbeeldopdracht 1

Een blokje aluminium heeft een massa van 54 g en een volume van 20 cm³. Bereken de dichtheid van aluminium.

gegeven

m = 54 g

V = 20 cm³

gevraagd

ρ in g/cm³

uitwerking

ρ = m : V

ρ = 54 : 20 = 2,7

antwoord

De dichtheid is 2,7 g/cm³.

In Binas staat voor aluminium 2,70 g/cm³, dus het antwoord klopt met de tabel. Laat leerlingen de vier stappen ook bij de volgende opdrachten opschrijven. Image credit: LessonUp

Vul de ontbrekende woorden in.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Opdrachten Kennis

2

De dichtheid is de massa van 1 cm³ van een stof.

Bij het smeltpunt gaat een vaste stof over in een vloeistof.

Bij het kookpunt gaat een vloeistof over in damp.

massa
smeltpunt
kookpunt
volume
stolpunt
brandpunt

Het stolpunt van een zuivere stof ligt op dezelfde temperatuur als het smeltpunt, maar dan gaat het over de andere kant op: vloeistof naar vaste stof. Daarom past stolpunt niet bij regel 2. Brandpunt is geen eigenschap die we hier gebruiken.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Opdrachten Toepassing

3

Een blokje ijzer heeft een massa van 393,5 g en een volume van 50 cm³. Bereken de dichtheid in g/cm³.

Gegeven: m = 393,5 g, V = 50 cm³. Uitwerking: ρ = 393,5 : 50 = 7,87 g/cm³. Dat is de waarde van ijzer in Binas. Doorvragen: waarom zinkt ijzer in water? Omdat de dichtheid groter is dan 1,0 g/cm³.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Opdrachten Toepassing

★ 4

Een blokje hout heeft een massa van 18 g en een volume van 30 cm³. Drijft het in water?

A

Nee, 0,6 g/cm³

B

Ja, 1,7 g/cm³

C

Nee, 1,7 g/cm³

D

Ja, 0,6 g/cm³

Dit is de steropdracht. ρ = 18 : 30 = 0,6 g/cm³. Dat is minder dan de 1,0 g/cm³ van water, dus het blokje drijft. Wie 1,7 kiest, deelt de verkeerde kant op: 30 : 18 = 1,7. Handig om bij deze fout het eenheidsbegrip erbij te halen: g/cm³ betekent gram per cm³, dus massa gedeeld door volume.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

V E R D I E P I N G

Van lage naar hoge dichtheid

Zet de stoffen op volgorde, van de laagste naar de hoogste dichtheid.

1

water

2

ethanol

3

aluminium

4

goud

5

ijzer

Dichtheden in g/cm³: ethanol 0,79, water 1,0, aluminium 2,70, ijzer 7,87 en goud 19,3. Dat ethanol onder water zit, verklaart waarom alcohol op water kan drijven. Vraag door: hoe kan een stalen schip toch drijven? Omdat het schip hol is, is de gemiddelde dichtheid van het hele schip lager dan die van water.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

V E R D I E P I N G

Goud: echt of nep?

Een glimmend muntje lijkt van goud, maar kan van koper met een gouden laagje zijn. Een goudhandelaar meet de dichtheid: goud heeft 19,3 g/cm³ en koper 8,96 g/cm³. Zo ontmasker je nep, zonder het muntje kapot te maken.

Een dichtheidsmeting is zo handig omdat je het voorwerp niet beschadigt. Het volume bepaal je met een maatcilinder of door te kijken hoeveel water wordt verplaatst. Vraag door: welke andere eigenschap kun je gebruiken om goud van koper te onderscheiden? Bijvoorbeeld de kleur van het metaal onder de laag. Image credit: Stevebidmead, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.2

Checklist leerdoelen

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

1.2.1 Zuivere stof en mengsel

2

1.2.2 Stoffen herkennen aan eigenschappen

3

1.2.3 Dichtheid berekenen

4

Ik kan ze allemaal

In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.

1.2

Klik hier

voor meer kant-en-klare themalessen

Image credit: LessonUp