Liedsoorten, opera en oratorium (Muziek havo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Examentraining liedsoorten, opera en oratorium: liedvorm herkennen, aria of recitatief, tekstuitbeelding en het soort werk plaatsen, met vier luistervragen en tips.

VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

EXAMENTRAINING

Liedsoorten, opera en oratorium: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Wolfgang Moroder / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan bij een luisterfragment de liedvorm en het onderdeel van een groot vocaal werk benoemen en tekstuitbeelding uitleggen.

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

ZO PAK JE EEN EXAMENVRAAG AAN

• 1. Lees: wat wordt er gevraagd: liedvorm, onderdeel of tekstuitbeelding? Lees ook wat er bij het fragment staat.

• 2. Luister: zingt er een solist of een koor, speelt er een piano of een orkest, klinkt het als spraak of als zang?

• 3. Vergelijk: keert de melodie terug of verandert ze met de tekst? Past de muziek bij de woorden?

• 4. Kies: schrijf het begrip uit de begrippenlijst op en controleer of het past bij wat je hoorde.

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

VRAAGTYPE 1: DE LIEDVORM HERKENNEN

• Je hoort een lied en bepaalt de vorm.

• Komt dezelfde melodie bij een nieuw couplet terug? Dan is het een coupletlied.

• Verandert de muziek bij elke strofe mee met de tekst? Dan is het doorgecomponeerd.

Video: Schubert: Heidenröslein, D. 257 (Dietrich Fischer-Dieskau, Gerald Moore, kanaal: Dietrich Fischer-Dieskau - Topic). Wat leerlingen horen: een zanger met pianobegeleiding. De melodie van het eerste couplet keert met nieuwe tekst terug in het tweede couplet. Het goede antwoord is coupletlied. Veelgemaakte fout: doorgecomponeerd lied kiezen omdat het een kunstlied voor zang en piano is. Bij een doorgecomponeerd lied zou de muziek bij elke strofe veranderen.

Welke liedvorm hoor je in dit lied van Schubert?

A

Een doorgecomponeerd lied

B

Een aria

C

Een coupletlied

D

Een recitatief

Goed: coupletlied, want de melodie van het eerste couplet keert terug in het tweede. Veelgemaakte fout: doorgecomponeerd lied kiezen omdat het een kunstlied voor zang en piano is.

De muziek wordt steeds nieuw en volgt het verhaal. Welke liedvorm is dit?

A

Een coupletlied

B

Een volkslied

C

Een doorgecomponeerd lied

D

Een recitatief

De muziek volgt de tekst en keert niet terug: doorgecomponeerd. Wie coupletlied kiest, let op het feit dat er coupletten zijn en niet op de muziek.

Wolfgang Amadeus Mozart, portret door Barbara Krafft

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

VRAAGTYPE 2: ARIA OF RECITATIEF?

• Je hoort een fragment uit een opera of oratorium en bepaalt het onderdeel.

• Een recitatief klinkt als gezongen spraak met een sobere begeleiding.

• Een aria heeft een uitgewerkte melodie en een solist waarbij het gevoel centraal staat.

Image credit: Barbara Krafft / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Handel: Messiah, Then shall the eyes of the blind (Anne Sofie von Otter, Academy of St Martin in the Fields, Neville Marriner, kanaal: Anne Sofie von Otter - Topic). Wat leerlingen horen: een alt die de tekst bijna als gesproken taal zingt, met een zeer sobere begeleiding en zonder uitgewerkte melodie. Het goede antwoord is een recitatief. Veelgemaakte fout: aria kiezen omdat het een solist is. Een aria heeft een uitgewerkte melodie en een grotere rol voor het orkest.

Welk onderdeel van het oratorium Messiah hoor je hier?

A

Een recitatief

B

Een aria

C

Een kunstlied

D

Een cantate

Goed: een recitatief, want de alt zingt bijna als gesproken taal met sobere begeleiding. Veelgemaakte fout: aria kiezen omdat een solist zingt.

Video: Mozart: Die Zauberflöte, Der Hölle Rache (Kathryn Lewek, Mozarteumorchester Salzburg, Roberto González-Monjas, kanaal: Deutsche Grammophon - DG). Wat leerlingen horen: de Koningin van de Nacht zingt in een opera een solonummer met volledig orkest, met een uitgewerkte, virtuoze melodie. Het goede antwoord is de eerste optie. Veelgemaakte fout: denken dat het een recitatief is omdat het een opera is. Een recitatief klinkt als gezongen spraak met een sobere begeleiding, deze zang heeft juist een uitgewerkte melodie.

Waaraan hoor je dat dit fragment uit Die Zauberflöte een aria is?

A

De zangeres praat bijna op één toon

B

Een koor zingt vierstemmig mee

C

Alleen een klavecimbel begeleidt de zang

D

Een solist zingt een uitgewerkte melodie met orkest

Goed: een solist met een uitgewerkte melodie en orkest. Veelgemaakte fout: de eerste of de laatste optie kiezen door aan recitatief of klavecimbel te denken.

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

VRAAGTYPE 3: TEKSTUITBEELDING INTERPRETEREN

• Je beschrijft hoe de muziek de tekst laat horen.

• Noem eerst wat de tekst zegt, dan wat je in de muziek hoort en leg het verband.

Video: Handel: Messiah, All we like sheep have gone astray (London Symphony Orchestra, Tenebrae Choir, Colin Davis, kanaal: London Symphony Orchestra). Wat leerlingen horen: een koor met orkest. Op de woorden gone astray (afgedwaald) zingen de stemmen lange, kronkelende reeksen snelle noten die door elkaar lopen, alsof de schapen alle kanten op gaan. Dat is tekstuitbeelding in een koor. Veelgemaakte fout: denken dat alle stemmen dezelfde melodie zingen. Ze zingen na elkaar en door elkaar.

Hoe beeldt het koor de woorden gone astray uit?

A

Alle stemmen zingen rustig dezelfde melodie

B

Met kronkelende lijnen die door elkaar lopen

C

Eén lange, stille toon zonder beweging

D

Een plechtige mars in een vast ritme

Goed: kronkelende lijnen die door elkaar lopen, als afgedwaalde schapen. Veelgemaakte fout: denken dat alle stemmen hetzelfde zingen.

Noem een voorbeeld van tekstuitbeelding.

Goed: een woord uit de tekst met wat de muziek ermee doet, bijvoorbeeld dalende noten bij neerdalen of snelle noten bij rennen. Verwachte fout: alleen een stemming noemen zoals de muziek klinkt droevig.

Johann Sebastian Bach, portret door Elias Gottlob Haussmann

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

VRAAGTYPE 4: HET SOORT WERK PLAATSEN

• Je leest een omschrijving en bepaalt om welk werk het gaat.

• Toneel met decor en alles gezongen: opera. Een concertwerk zonder toneel: oratorium.

Image credit: Elias Gottlob Haussmann / Wikimedia Commons, publiek domein

Een werk voor solisten, koor en orkest over het lijden van Jezus. Wat is het?

A

Een passie

B

Een operette

C

Een musical

D

Een volkslied

Een passie vertelt het lijdensverhaal van Jezus. Wie operette kiest, heeft alleen het feit dat er solisten zijn gezien.

Een toneelwerk met zang, dans en gesproken tekst, populair. Wat is het?

A

Een opera

B

Een oratorium

C

Een musical

D

Een passie

Een musical heeft gesproken tekst en een populaire stijl. In een opera wordt alles gezongen. Wie opera kiest, let alleen op het toneel.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

De liedvorm herkennen

2

Aria of recitatief?

3

Tekstuitbeelding interpreteren

4

Het soort werk plaatsen

Bespreek de uitslag en laat leerlingen die iets lastig vinden hun antwoord in tweetallen onderbouwen met wat ze hoorden.

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

TIPS VOOR OP HET EXAMEN

• Luister bij elke liedvorm of de melodie van het eerste couplet terugkomt: dan is het een coupletlied.

• Een recitatief klinkt als spraak en heeft weinig melodie, een aria klinkt als een uitgewerkt lied.

• Bij tekstuitbeelding noem je eerst het woord en daarna wat de muziek doet.

• Gebruik de begrippen uit de syllabus: coupletlied, doorgecomponeerd lied, aria, recitatief, oratorium.