Liedsoorten, opera en oratorium (Muziek havo), les 1: Uitleg
VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
LIEDSOORTEN, OPERA EN ORATORIUM
Examenstof muziek havo
La durée de la leçon est: 45 minIntroduction
Éléments de cette leçon
VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
LIEDSOORTEN, OPERA EN ORATORIUM
Examenstof muziek havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A1/A2 p (liedsoorten, opera, oratorium, musical). Image credit: Wolfgang Moroder / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
WAT GA JE KUNNEN?
Ik kan liedsoorten en liedvormen herkennen, aria en recitatief onderscheiden en tekstuitbeelding uitleggen.
Cet élément n'a pas d'instructions
Welke soorten liedjes ken jij?
Verwachte woorden: pop, rap, kerstlied, volkslied, kinderliedje, musicallied, opera, blues, klassiek. Zet de woorden op het bord en sorteer ze: welke komen uit de popmuziek, welke uit de kerk, welke uit het theater? Die indeling is de rode draad van de les: eerst liedsoorten, dan liedvorm en tekstuitbeelding, daarna opera en oratorium.
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
LIEDEREN NAAR SOORT
Een song is een lied met tekst en melodie. Er zijn veel soorten, elk met een eigen herkomst en doel.
De (pop)song komt uit de populaire muziek en heeft meestal een couplet en een refrein.
Blues, geestelijk lied, kunstlied en volkslied zijn vier andere soorten liederen.
Je herkent de soort aan de tekst, de begeleiding, de zangstijl en de gelegenheid waarvoor het lied is gemaakt.
Syllabus A1/A2 p, havo: liederen naar soort: blues, geestelijk lied, kunstlied, (pop)song, volkslied, en het begrip song. Dit is de overzichtsdia, de soorten komen op de volgende dia's apart terug. Veelgemaakte fout: denken dat een soort alleen bij een bepaald tijdperk hoort. Je herkent een soort aan tekst, begeleiding en doel.
B.B. King tijdens een optreden in Wenen, 2009
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
BLUES EN GEESTELIJK LIED
De blues komt van Afro-Amerikaanse zangers in het zuiden van de Verenigde Staten.
Een bluesstrofe heeft vaak drie regels: de eerste wordt herhaald en de derde geeft het antwoord.
Een blues telt vaak twaalf maten per strofe en gaat over tegenslag, verdriet of verlangen.
Een geestelijk lied heeft een religieuze tekst, bijvoorbeeld een lied dat in de kerk wordt gezongen.
De blues heeft vaak het patroon AAB in de tekst en twaalf maten per strofe; dat is een veelvoorkomend kenmerk, geen wet. Het fragment hierna laat dat patroon horen. Veelgemaakte fout: blues en geestelijk lied verwarren omdat beide emotioneel zijn. Het verschil zit in de tekst: een geestelijk lied is religieus, een blues gaat over het leven en de tegenslag. Image credit: Werner100359 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Video: Robert Johnson: Cross Road Blues (kanaal: RobertJohnsonVEVO). Wat leerlingen horen: een zanger die zichzelf begeleidt op akoestische gitaar. De eerste regel van de strofe wordt herhaald en de derde regel geeft het antwoord (I went to the crossroad, fell down on my knees, tweemaal, daarna: Asked the Lord above, have mercy, save poor Bob if you please). Dat is het bekende bluespatroon. Vraag: hoeveel verschillende regels telt een strofe? Antwoord: twee, want de eerste regel komt twee keer.
Een Schubertiade: vrienden zingen en spelen liederen van Schubert, schilderij van Julius Schmid
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
KUNSTLIED, VOLKSLIED EN (POP)SONG
Een kunstlied is een lied voor solostem en piano op een gedicht, geschreven door een componist.
Franz Schubert schreef in de negentiende eeuw ruim zeshonderd kunstliederen.
Een volkslied hoort bij een volk of land en is eenvoudig genoeg om samen te zingen, zoals het Wilhelmus.
Een (pop)song is een kort lied uit de populaire muziek met couplet en refrein.
Schubert schreef ruim 600 liederen (onder meer Erlkönig, Gretchen am Spinnrade en de cycli Die schöne Müllerin en Winterreise). Het kunstlied hoort bij de klassieke traditie, het volkslied bij een gemeenschap, de (pop)song bij de populaire muziek. Veelgemaakte fout: denken dat een kunstlied altijd klassiek is door een orkest begeleid. Het is meestal voor zang en piano. Image credit: Julius Schmid / Wikimedia Commons, publiek domein
Welke liedsoort heeft vaak drie regels waarvan de eerste wordt herhaald?
De blues
Het volkslied
Het kunstlied
De (pop)song
Het patroon AAB is typisch voor de blues. Wie (pop)song kiest, denkt aan couplet en refrein; bij de blues gaat het om de opbouw van een strofe.
Vul in: liedsoorten
Een volkslied hoort bij een land, een geestelijk lied heeft een religieuze tekst en een kunstlied is gemaakt voor solostem en piano.
Veelgemaakte fout: kunstlied en geestelijk lied omdraaien. Een geestelijk lied herken je aan de religieuze tekst, een kunstlied aan zang met piano.
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
COUPLETLIED OF DOORGECOMPONEERD LIED
Bij een coupletlied keert dezelfde melodie bij elk couplet terug, alleen de tekst verandert.
Bij een doorgecomponeerd lied krijgt elk deel van de tekst nieuwe muziek die bij de woorden past.
Luister of de melodie van het eerste couplet terugkomt: dan is het een coupletlied.
Veel kinderliedjes en volksliederen zijn coupletliederen.
Syllabus: herkennen en onderscheiden van liedvormen. Havo kent de vormen coupletlied en doorgecomponeerd lied. Het vwo kent ook het gevarieerd coupletlied. Veelgemaakte fout: denken dat een lied met een refrein doorgecomponeerd is. De vraag is of de melodie bij elke strofe terugkeert of verandert.
Franz Schubert, portret door Wilhelm August Rieder, 1875
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
TEKSTUITBEELDING
Bij tekstuitbeelding laat de componist in de muziek horen wat de tekst zegt.
Voorbeelden: stijgende noten bij omhoog, dalende noten bij neerdalen, snelle noten bij rennen.
Je vindt tekstuitbeelding in aria's, songs en koren.
Luister naar het fragment: wat doet de piano terwijl de zanger vertelt?
Syllabus: interpreteren van tekstuitbeelding in aria's, songs en koren, en de relatie tussen tekst en lied. Een goed antwoord op het examen noemt eerst wat de tekst zegt, dan wat je hoort en dan het verband. Erlkönig is ook een voorbeeld van een doorgecomponeerd lied. Veelgemaakte fout: tekstuitbeelding verwarren met de stemming van een lied. Het gaat om concrete dingen in de tekst die je in de muziek hoort. Image credit: Wilhelm August Rieder / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Schubert: Erlkönig, D. 328 (Dietrich Fischer-Dieskau, Gerald Moore, kanaal: Dietrich Fischer-Dieskau - Topic). Wat leerlingen horen: vanaf de eerste maten een snel, onrustig pianoritme van herhaalde akkoorden, dat het galopperende paard van de vader en zijn zoon uitbeeldt. De zanger vertelt het gedicht van Goethe. Kijkvraag: wat doet de piano terwijl de zanger vertelt? Antwoord: de piano beeldt de galop van het paard uit, dat is tekstuitbeelding. Erlkönig is doorgecomponeerd: de muziek verandert mee met het verhaal.
Wat beeldt de piano in het fragment uit Erlkönig uit?
De wind in de bomen
Het verdriet van de vader
Het galopperende paard
De stem van het kind
De snelle, herhaalde akkoorden in de piano zijn de galop van het paard. Wie de wind kiest, denkt aan de eerste regel van het gedicht, maar de piano maakt het ritme van het paard.
Het theater La Scala in Milaan, een beroemd operahuis
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
OPERA, OPERETTE EN MUSICAL
Een opera is een toneelwerk waarin alles gezongen wordt, met solisten, koor en orkest.
Een operette is een lichtere opera met een vrolijk verhaal en gesproken tekst tussendoor.
Een musical combineert zang, dans en gesproken tekst, meestal in een populaire stijl.
Alle drie worden opgevoerd in een theater met decor en kostuums.
Syllabus havo: opera, operette en musical als begrippen. Verschil tussen opera en operette: in een opera wordt alles gezongen, in een operette wordt ook gesproken. Veelgemaakte fout: denken dat een musical een soort opera is. Een musical is meestal in een populaire stijl en heeft gesproken tekst. Image credit: Wolfgang Moroder / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Georg Friedrich Händel, portret door Thomas Hudson
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
ORATORIUM, CANTATE EN PASSIE
Een oratorium is een lang werk voor solisten, koor en orkest, meestal over een religieus verhaal.
Het wordt uitgevoerd zonder toneelspel, decor en kostuums, anders dan een opera.
Een cantate is een korter vocaal werk met aria's en koren; Bach schreef er veel.
Een passie vertelt het lijden en sterven van Jezus, zoals de Matthäus-Passion van Bach.
Syllabus havo: cantate, oratorium en passie. Handels Messiah is een oratorium. De Matthäus-Passion van Bach is een passie. Veelgemaakte fout: denken dat een oratorium een opera in de kerk is. Het belangrijkste verschil is het ontbreken van toneelspel en decor. Image credit: Thomas Hudson / Wikimedia Commons, publiek domein
Decorontwerp van Karl Friedrich Schinkel voor Mozarts Die Zauberflöte
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
RECITATIEF EN ARIA
In opera, oratorium en cantate wisselen recitatief en aria elkaar af.
Een recitatief klinkt als gezongen spraak, vertelt wat er gebeurt en heeft een sobere begeleiding.
Een aria is een solo met een uitgewerkte melodie waarin een gevoel centraal staat.
Luister naar de twee fragmenten uit Messiah en hoor het verschil.
Syllabus havo: herkennen van aria en recitatief. Eerst klinkt een recitatief (de tenor kondigt aan), daarna een aria (de tenor werkt een gevoel uit). Veelgemaakte fout: alles wat een solist zingt een aria noemen. Het verschil zit in de melodie en de begeleiding: spraakachtig en sober tegenover uitgewerkt en met orkest. Image credit: Karl Friedrich Schinkel / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Handel: Messiah, Comfort ye, my people (Anthony Rolfe Johnson, tenor, Monteverdi Choir, English Baroque Soloists, John Eliot Gardiner, kanaal: Anthony Rolfe Johnson - Topic). Wat leerlingen horen: een tenor die de tekst bijna als gesproken taal zingt, met weinig melodie en een sobere begeleiding. Dat is een recitatief: het vertelt of kondigt aan. Kijkvraag: klinkt de melodie uitgewerkt of eerder als spraak? Antwoord: eerder als spraak. Het fragment komt uit het oratorium Messiah en gaat direct over in de aria die in het volgende fragment klinkt.
Video: Handel: Messiah, Ev'ry valley shall be exalted (Anthony Rolfe Johnson, tenor, Monteverdi Choir, English Baroque Soloists, John Eliot Gardiner, kanaal: Anthony Rolfe Johnson - Topic). Wat leerlingen horen: een aria met een uitgewerkte melodie voor de tenor, begeleid door het orkest. Op het woord exalted (verheven) zingt de tenor een lange reeks snelle noten achter elkaar: dat is tekstuitbeelding. Kijkvraag: bij welk woord klinkt de lange versierde lijn? Antwoord: bij exalted.
Waarin verschilt een oratorium van een opera?
Alleen een opera heeft een koor
Een oratorium wordt volledig gesproken
Een oratorium heeft geen decor en toneelspel
Een opera heeft geen orkest
Een oratorium wordt zonder toneelspel uitgevoerd. Beide hebben solisten, koor en orkest. Wie het koor noemt, vergeet dat ook oratoria koren hebben.
Vul in: Messiah
In Messiah klonk eerst een recitatief dat aankondigt en daarna een aria waarin de tenor op exalted een lange versierde lijn zingt.
Het eerste fragment was spraakachtig (recitatief), het tweede had een uitgewerkte melodie (aria). Veelgemaakte fout: de twee omdraaien omdat beide door een tenor worden gezongen.
Wat vond je het lastigst?
De liedsoorten uit elkaar houden
Coupletlied en doorgecomponeerd lied
Recitatief en aria onderscheiden
Tekstuitbeelding herkennen
Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.
Leg tekstuitbeelding uit met een voorbeeld.
Een goed antwoord noemt een woord uit de tekst en wat de muziek daarmee doet, bijvoorbeeld stijgende noten bij omhoog of de galop van het paard in Erlkönig. Verwachte fout: alleen zeggen dat de muziek bij de stemming past.
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
BEGRIPPEN (1/2)
blues: lied van Afro-Amerikaanse oorsprong, vaak met een strofe van drie regels en twaalf maten
geestelijk lied: lied met een religieuze tekst
kunstlied: lied voor solostem en piano op een gedicht
volkslied: lied dat bij een volk of land hoort
coupletlied: lied waarvan elk couplet dezelfde melodie heeft
Cet élément n'a pas d'instructions
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
BEGRIPPEN (2/2)
doorgecomponeerd lied: lied met nieuwe muziek bij elk deel van de tekst
tekstuitbeelding: muziek die laat horen wat de tekst zegt
aria: solo met een uitgewerkte melodie waarin een gevoel centraal staat
recitatief: gezongen spraak die het verhaal vertelt
oratorium: groot vocaal werk zonder toneelspel, meestal over een religieus verhaal
Cet élément n'a pas d'instructions
