Liedsoorten, opera en mis (Muziek vwo), les 1: Uitleg
VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
LIEDSOORTEN, OPERA EN MIS
Examenstof muziek vwo
La durée de la leçon est: 45 minIntroduction
Éléments de cette leçon
VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
LIEDSOORTEN, OPERA EN MIS
Examenstof muziek vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A1/A2 p (liedsoorten, mis, oratorium, opera, musical). Image credit: Wolfgang Amadeus Mozart / Wikimedia Commons, publiek domein
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
WAT GA JE KUNNEN?
Ik kan liedsoorten en liedvormen herkennen, recitativo secco en accompagnato onderscheiden en tekstuitbeelding in werken van de mis tot opera analyseren.
Cet élément n'a pas d'instructions
Welke soorten vocale muziek ken jij?
Verwachte woorden: pop, rap, gospel, kerkmuziek, opera, musical, koor, requiem, kunstlied, blues. Zet de woorden op het bord en sorteer ze: wat is wereldlijk, wat is geestelijk, wat gebruikt een toneel? Die indeling loopt door de hele les: eerst liedsoorten, dan vorm en tekstuitbeelding, dan mis en requiem, dan opera en oratorium.
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
POPSONG, BLUES, STANDARD EN LEVENSLIED
Een song is een lied met tekst en melodie; de (pop)song komt uit de populaire muziek, meestal met couplet en refrein.
Een (pop)ballad is een langzaam, emotioneel lied, meestal over de liefde.
De blues komt van Afro-Amerikaanse zangers in het zuiden van de Verenigde Staten; een strofe heeft vaak twaalf maten.
Een standard is een nummer dat zo vaak wordt gespeeld dat het bij het vaste jazzrepertoire hoort.
Een levenslied is een Nederlandstalig, sentimenteel lied over liefde, verdriet en het leven van alledag.
Syllabus vwo A1/A2 p: liederen naar soort, onder meer (pop)ballad, blues, levenslied, (pop)song en standard. Op het examen plaats je een onbekend lied op basis van tekst, begeleiding en stijl (A3). Veelgemaakte fout: (pop)ballad en levenslied door elkaar halen. De ballad wordt meestal in het Engels gezongen en hoort bij de pop, het levenslied is Nederlandstalig en hoort bij de eigen liedcultuur.
Gospelzangeres Mahalia Jackson, 1962
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
GEESTELIJK LIED, GOSPEL EN WORKSONG
Een geestelijk lied heeft een religieuze tekst; een spiritual is zo'n lied uit de Afro-Amerikaanse slavernij.
Gospel is Afro-Amerikaanse kerkmuziek met een solist, koor en uitbundige begeleiding.
Een worksong is een werklied: het ritme helpt bij gezamenlijk zwaar werk.
Een volkslied hoort bij een volk of land en is eenvoudig genoeg om samen te zingen.
Spiritual en gospel zijn allebei geestelijke liederen van Afro-Amerikaanse oorsprong. Het spiritual is ouder en komt uit de slavernij, gospel is twintigste-eeuwse kerkmuziek. Veelgemaakte fout: spiritual en gospel als hetzelfde zien. Let in een luistervoorbeeld op solist en begeleiding: gospel klinkt uitbundiger en is vaak met piano of orgel. Image credit: Carl Van Vechten / Wikimedia Commons, publiek domein
Claudio Monteverdi, portret door Bernardo Strozzi
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
KUNSTLIED, MADRIGAAL EN MOTET
Een kunstlied is een lied voor solostem en piano op een gedicht, bijvoorbeeld van Schubert.
Een madrigaal is een meerstemmig, wereldlijk lied uit de renaissance en vroege barok.
Een motet is een meerstemmig vocaal werk op een meestal Latijnse, geestelijke tekst.
Monteverdi schreef veel madrigalen en later ook opera's, zoals Orfeo.
Madrigaal en motet zijn beide meerstemmig en worden vaak a cappella gezongen. Het verschil zit in de tekst: een madrigaal is wereldlijk, een motet is meestal geestelijk en Latijns. Veelgemaakte fout: beide verwarren. Vraag leerlingen altijd naar de tekst: wereldlijk of geestelijk? Image credit: Bernardo Strozzi / Wikimedia Commons, publiek domein
Vul in: geestelijke liederen
Een spiritual komt uit de slavernij, gospel klinkt in de kerk met solist en koor en een worksong helpt bij gezamenlijk werk.
Veelgemaakte fout: spiritual en gospel omdraaien. Spiritual is ouder en komt uit de slavernij, gospel is kerkmuziek van de twintigste eeuw.
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
LIEDVORMEN: VAN COUPLET TOT DOORGECOMPONEERD
Bij een coupletlied keert dezelfde melodie bij elk couplet terug; alleen de tekst verandert.
Bij een gevarieerd coupletlied keert de melodie terug, maar wordt per couplet aangepast, bijvoorbeeld in de begeleiding.
Bij een doorgecomponeerd lied krijgt elke strofe nieuwe muziek die de tekst volgt.
In letters: AAA is een coupletlied, A A' A'' een gevarieerd coupletlied en ABC een doorgecomponeerd lied.
Je bepaalt de vorm door te luisteren of de melodie bij een nieuwe strofe terugkomt, verandert of nieuw is.
Syllabus vwo: naar vorm coupletlied, gevarieerd coupletlied en doorgecomponeerd lied. Het onderscheid tussen coupletlied en gevarieerd coupletlied is subtiel: bij het gevarieerde lied herken je de melodie nog steeds. Veelgemaakte fout: een lied met een andere begeleiding in het derde couplet doorgecomponeerd noemen. Dan is de melodie nog gelijk, dus gevarieerd.
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
TEKSTUITBEELDING ANALYSEREN
Tekstuitbeelding betekent dat de muziek de inhoud of stemming van de tekst laat horen.
Middelen: richting van de melodie, tempo, dynamiek, ritme, toonhoogte, klankkleur en de keuze van instrumenten of stemmen.
Madrigalen staan bekend om tekstuitbeelding: bij descending dalen de noten, bij ascending stijgen ze.
Beschrijf het zo: wat zegt de tekst, wat hoor je in de muziek en wat is het effect?
Je interpreteert tekstuitbeelding in aria's, songs en koren.
Syllabus vwo: interpreteren van de relatie tussen tekst en lied en van tekstuitbeelding in aria's, songs en koren. Een volledig antwoord noemt tekst, muzikaal middel en effect. Veelgemaakte fout: alleen de stemming noemen (de muziek klinkt droevig) zonder een concreet muzikaal middel.
Video: Weelkes: As Vesta was from Latmos hill descending (Tenebrae, Nigel Short, kanaal: Tenebrae Choir). Wat leerlingen horen: een meerstemmig Engels madrigaal, gezongen door een klein vocaal ensemble zonder begeleiding. Bij descending dalen de melodielijnen, bij ascending stijgen ze: dat is tekstuitbeelding. Kijkvraag: welke richting hoor je bij descending en welke bij ascending? Antwoord: dalend en stijgend. Veelgemaakte fout: een madrigaal een kerkelijk werk noemen. Het is een wereldlijk lied.
Pagina uit Bachs partituur van het Kyrie, Mis in b klein (BWV 232)
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
DE MIS EN HET REQUIEM
De mis is de Latijnse kerkdienst, getoonzet: Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus en Agnus Dei.
Een requiem is een mis voor de doden; het mist Gloria en Credo en heeft wel de Dies irae.
De Dies irae (dag van de toorn) gaat over het Laatste Oordeel en klinkt vaak fel en dramatisch.
Bach schreef een Mis in b klein, Mozart een Requiem dat hij niet meer kon afmaken.
Syllabus vwo: mis en requiem als begrippen. De vaste delen van de mis zijn Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus (met Benedictus) en Agnus Dei. Het requiem heeft eigen delen zoals het Requiem aeternam en de Dies irae. Veelgemaakte fout: denken dat een requiem een gewone mis is. De Dies irae en het ontbreken van Gloria en Credo maken het verschil. Image credit: Johann Sebastian Bach / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Bach: Mis in b klein (BWV 232), Kyrie eleison (Monteverdi Choir, English Baroque Soloists, John Eliot Gardiner, kanaal: Monteverdi Choir - Topic). Wat leerlingen horen: het begin van het eerste deel van de Mis in b klein: het koor zingt de woorden Kyrie eleison (Heer, ontferm U). Kijkvraag: welk deel van de mis is dit? Antwoord: het Kyrie, het eerste deel van de mis. Veelgemaakte fout: denken dat de mis met het Gloria begint.
Video: Mozart: Requiem, Dies irae (Berliner Philharmoniker, Claudio Abbado, Salzburg 1999, kanaal: Deutsche Grammophon - DG). Wat leerlingen horen: het koor zingt Dies irae (dag van de toorn) in een snel tempo met jagende strijkers en een forse koorklank. Dat past bij de tekst over het Laatste Oordeel: tekstuitbeelding. Kijkvraag: hoe klinkt de muziek en past dat bij de tekst? Antwoord: snel en fel, passend bij toorn en oordeel.
Hoe beeldt de muziek de tekst Dies irae uit?
Met snelle, felle muziek en een forse koorklank
Met langzame, zachte muziek en lange noten
Met een vrolijke dans in majeur
Met een solist die op één toon praat
De Dies irae beschrijft de toorn van het Laatste Oordeel en klinkt snel en fel. Wie een zachte of vrolijke optie kiest, let niet op de betekenis van de tekst.
Het theater La Scala in Milaan, een beroemd operahuis
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
OPERA, OUVERTURE, OPERETTE EN MUSICAL
Een opera is een toneelwerk waarin alles gezongen wordt, met solisten, koor en orkest.
De ouverture is het orkeststuk zonder zang dat een opera opent, zoals in Mozarts Le nozze di Figaro.
Een operette is een lichtere opera met gesproken dialoog, zoals Die Fledermaus van Johann Strauss.
Een musical mengt zang, dans en gesproken tekst, meestal in een populaire stijl.
Syllabus vwo: opera, operette, ouverture en musical. Het fragment hierna is de ouverture van Le nozze di Figaro. Veelgemaakte fout: denken dat een ouverture een aria zonder tekst is. Het is een zelfstandig orkeststuk aan het begin. Image credit: Wolfgang Moroder / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Video: Mozart: Le nozze di Figaro, Ouverture (Orchestra of the Royal Opera House, Antonio Pappano, kanaal: Royal Ballet and Opera). Wat leerlingen horen: alleen een orkest in een razendsnel tempo, zonder zang. De ouverture opent de opera. Kijkvraag: zingt er iemand? Antwoord: nee, het is een orkeststuk dat de opera opent.
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
RECITATIEF EN ARIA
Een recitatief klinkt als gezongen spraak en brengt het verhaal verder; een aria is een solo waarin een gevoel wordt uitgewerkt.
Bij recitativo secco begeleiden alleen continuo-instrumenten, bijvoorbeeld klavecimbel en cello.
Bij recitativo accompagnato speelt het orkest de begeleiding, vaak bij dramatische en emotionele momenten.
In een aria staat de melodie voorop en wordt de tekst vaak herhaald; het orkest speelt een grotere rol.
Je hoort beide soorten recitatief in Handels Messiah, naast aria's en koren.
Syllabus vwo: herkennen van aria en recitatief, met onderscheid tussen secco en accompagnato. Let in een luistervoorbeeld op de begeleiding: alleen continuo is secco, orkest is accompagnato. Veelgemaakte fout: een accompagnato een aria noemen omdat het orkest meespeelt. De zang blijft bij een recitatief spraakachtig.
Georg Friedrich Händel, portret door Thomas Hudson
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
ORATORIUM, CANTATE EN PASSIE
Een oratorium is een groot werk voor solisten, koor en orkest zonder toneelspel, vaak religieus.
Een cantate is een kleiner vocaal werk met aria's, recitatieven en koren; Bach schreef er veel.
Een passie is een oratorium over het lijden en sterven van Jezus, zoals Bachs Matthäus-Passion.
Handels Messiah is een oratorium, net als Die Schöpfung van Haydn.
Syllabus vwo: cantate, oratorium en passie. Het oratorium heeft, anders dan de opera, geen toneelspel en decor. Veelgemaakte fout: een passie en een cantate door elkaar halen. Een passie vertelt het lijdensverhaal, een cantate is korter en vaak gekoppeld aan de kerkelijke kalender. Image credit: Thomas Hudson / Wikimedia Commons, publiek domein
Vul in: soorten recitatief
Bij recitativo secco begeleidt alleen continuo, bij recitativo accompagnato speelt het orkest mee.
Veelgemaakte fout: de twee omdraaien. Secco betekent droog, alleen continuo. Accompagnato betekent begeleid door het orkest.
Welk werk is een passie?
Messiah van Handel
Het Requiem van Mozart
De Matthäus-Passion van Bach
Die Fledermaus van Strauss
De Matthäus-Passion vertelt het lijdensverhaal van Jezus. Messiah is een oratorium, het Requiem een mis voor de doden en Die Fledermaus een operette.
Wat vond je het lastigst?
De vele liedsoorten onthouden
Secco en accompagnato onderscheiden
Mis, requiem en motet uit elkaar houden
Tekstuitbeelding analyseren
Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.
Analyseer een voorbeeld van tekstuitbeelding.
Een goed antwoord noemt de tekst, het muzikale middel en het effect, bijvoorbeeld dalende melodielijnen bij descending in het madrigaal van Weelkes. Verwachte fout: alleen een stemming noemen zonder muzikaal middel.
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
BEGRIPPEN (1/2)
aria: solo waarin een gevoel wordt uitgewerkt, met een uitgewerkte melodie
recitativo secco: gezongen spraak met alleen continuo als begeleiding
recitativo accompagnato: gezongen spraak met begeleiding van het orkest
ouverture: orkeststuk zonder zang dat een opera opent
mis: getoonzette Latijnse kerkdienst: Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei
Cet élément n'a pas d'instructions
♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN
BEGRIPPEN (2/2)
requiem: mis voor de doden, met onder meer de Dies irae
motet: meerstemmig vocaal werk op een meestal Latijnse, geestelijke tekst
madrigaal: meerstemmig, wereldlijk lied uit de renaissance en vroege barok
gevarieerd coupletlied: lied waarvan de melodie per couplet wordt aangepast
tekstuitbeelding: muziek die de inhoud of stemming van de tekst laat horen
Cet élément n'a pas d'instructions
