De Kwestie · 1.1 Wat is een maatschappelijk vraagstuk?

• newEditor
• Maatschappijleer
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 4,5

Introduction

De Kwestie, methode maatschappijleer voor de bovenbouw havo/vwo. Thema 1 (Samenleving onder de loep), paragraaf 1.1: Wanneer wordt een probleem een probleem van ons allemaal? Waarom het ene probleem een zaak van ons allemaal is en het andere niet. Les van 40 minuten met een stelling als discussiemoment.

De Kwestie

MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

PARAGRAAF 1.1

Wat is een maatschappelijk vraagstuk?

Waarom het ene probleem een zaak van ons allemaal is en het andere niet.

Klimaatmars in Amsterdam: voor de een een urgent probleem, voor de ander overdreven.

Eerste les van de methode De Kwestie (maatschappijleer havo/vwo, bovenbouw). Elke les draait om één kwestie: die staat op dia 2 en komt aan het eind terug. Image credit: Ainali / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

DE KWESTIE

Wanneer wordt een probleem een probleem van ons allemaal?

NA DEZE LES KUN JE

• uitleggen wat een maatschappelijk vraagstuk is

• de vier kenmerken van een maatschappelijk vraagstuk herkennen

• feiten, meningen, waarden en belangen uit elkaar houden

§ 1.1 Wat is een maatschappelijk vraagstuk?

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Welk probleem in Nederland zou volgens jou als eerste opgelost moeten worden?

Activatie. Verwacht: woningnood, klimaat, zorg, armoede, veiligheid, discriminatie, stikstof. Houd het woordweb vast: in de check straks toets je een paar van deze problemen aan de vier kenmerken.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

TWEE PROBLEMEN

Jouw fiets is gestolen. Is dat een maatschappelijk vraagstuk?

Voor jou is het een probleem: je moet lopen en een nieuwe fiets kopen. Maar het is jouw probleem.

In Nederland worden elk jaar honderdduizenden fietsen gestolen. Dan raakt het veel mensen, vinden mensen er verschillende dingen van en vragen ze de politiek om iets te doen. Dan wordt het een maatschappelijk vraagstuk.

§ 1.1 Wat is een maatschappelijk vraagstuk?

Het verschil tussen een persoonlijk probleem en een maatschappelijk vraagstuk. Het CBS schat het aantal gestolen fietsen op enkele honderdduizenden per jaar; controleer desgewenst het actuele cijfer. De vraag is niet óf iets erg is, maar of het de samenleving raakt.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

VIER KENMERKEN

Zo herken je een maatschappelijk vraagstuk

Veel mensen

Het probleem raakt grote groepen in de samenleving, niet één persoon.

Verschillende meningen

Mensen denken er verschillend over: wat is het probleem en wat is de oplossing?

Politiek aan zet

Er wordt gevraagd om een oplossing van de overheid of de politiek.

Oorzaak in de samenleving

Het komt niet door pech van één mens, maar door hoe de samenleving werkt.

§ 1.1 Wat is een maatschappelijk vraagstuk?

Laat leerlingen de kenmerken toepassen op het fietsvoorbeeld van de vorige dia. Het vierde kenmerk (oorzaak in de samenleving) wordt vaak vergeten; het helpt om het verschil met een ongeluk of ziekte van één persoon te maken.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

VOORBEELD

Boeren, stikstof en de natuur

Te veel stikstof schaadt de natuur. Een groot deel komt uit de landbouw. De overheid wil de uitstoot omlaag, maar boeren zien hun bedrijf bedreigd.

Alle vier de kenmerken zitten erin: het raakt veel mensen, de meningen botsen, de politiek moet kiezen en de oorzaak ligt in hoe we voedsel produceren.

Boerenprotest in Den Haag, 1 oktober 2019.

§ 1.1 Wat is een maatschappelijk vraagstuk?

De stikstofcrisis kwam in 2019 op scherp na een uitspraak van de Raad van State over het stikstofbeleid (PAS). Daarop volgden grote boerenprotesten. Je hoeft de inhoud nu niet uit te diepen; het gaat om het herkennen van de kenmerken. Image credit: kees torn / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Welk probleem is géén maatschappelijk vraagstuk?

A

Jouw buurman heeft ruzie met zijn broer over een erfenis

B

Veel jongeren kunnen geen betaalbare woning vinden

C

Er zijn te weinig leraren op middelbare scholen

D

Steeds meer ouderen hebben zorg nodig

Een ruzie over een erfenis raakt twee mensen en hoort niet bij de politiek. De andere drie raken grote groepen en vragen om keuzes van de overheid.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

BOUWSTENEN VAN EEN DISCUSSIE

Feiten, meningen, waarden en belangen

Feit

Klopt of klopt niet en is te controleren. "Een huurhuis in de stad kost gemiddeld meer dan € 1000."

Mening

Wat iemand vindt. "De huren zijn veel te hoog."

Waarde

Een idee over wat belangrijk is en nagestreefd moet worden, zoals vrijheid, gelijkheid of veiligheid.

Belang

Wat iemand er zelf bij wint of verliest. Een huisbaas heeft belang bij hoge huren.

§ 1.1 Wat is een maatschappelijk vraagstuk?

Een feit kan onwaar zijn en is toch een feitelijke bewering: het is te controleren. Normen (regels voor gedrag die uit waarden volgen) komen verderop in de methode vaak terug; noem ze hier kort als je tijd hebt. Het huurbedrag is een voorbeeld; laat leerlingen bedenken hoe je het zou controleren.

Maak de zinnen af

"Nederland stoot meer stikstof uit dan de natuur aankan" is een feit, want je kunt het controleren. "Boeren worden oneerlijk behandeld" is een mening. Wie vindt dat de natuur beschermd moet worden, vindt natuurbescherming een belangrijke waarde. Een boer die zijn bedrijf wil houden, komt op voor zijn belang.

feit

mening

waarde

belang

norm

oplossing

vooroordeel

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Toepassing van de vier begrippen op het stikstofvoorbeeld. Twijfel bij "waarde" of "belang" is een goed gesprek: een natuurorganisatie heeft ook een belang (leden, subsidie), maar hier gaat het om wat iemand belangrijk vindt.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

HET VAK

Vier brillen om naar de samenleving te kijken

Vorming

Hoe word je wie je bent? Opvoeding, school, media en vrienden vormen je ideeën.

Verhouding

Wie heeft macht en wie niet? Hoe gelijk of ongelijk zijn groepen?

Binding

Wat houdt een samenleving bij elkaar? Regels, afspraken en samenwerking.

Verandering

Hoe verandert de samenleving, en waardoor? Technologie, migratie, economie.

§ 1.1 Wat is een maatschappelijk vraagstuk?

Dit zijn de vier hoofdconcepten van het examenprogramma maatschappijleer: vorming, verhouding, binding en verandering. Ze komen in elk thema terug. Hier alleen kennismaken; leerlingen hoeven ze nog niet te beheersen.

1

Eens

2

Oneens

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Stelling: De politiek moet zich niet bemoeien met hoeveel tijd jongeren op hun telefoon zitten.

Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen, vraag dan twee leerlingen met een verschillende keuze naar hun waarde en hun belang. Is schermtijd een maatschappelijk vraagstuk? Loop de vier kenmerken langs. Sinds 2024 geldt op de meeste middelbare scholen een landelijke afspraak om mobiele telefoons uit de klas te houden; dat laat zien dat de politiek het als maatschappelijk vraagstuk is gaan zien.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

TERUG NAAR DE KWESTIE

Wanneer wordt een probleem een probleem van ons allemaal?

WAT JE NU WEET

• Een probleem wordt een maatschappelijk vraagstuk als het veel mensen raakt, de meningen verschillen, de politiek aan zet is en de oorzaak in de samenleving ligt.

• In elke discussie lopen feiten, meningen, waarden en belangen door elkaar.

• Meningen botsen omdat mensen andere waarden en belangen hebben.

§ 1.1 Wat is een maatschappelijk vraagstuk?

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Kies een probleem uit het woordweb. Is het een maatschappelijk vraagstuk? Waarom?

Exit ticket. Een goed antwoord noemt minstens drie van de vier kenmerken en past ze toe op het gekozen probleem. Veelgemaakte fout: alleen zeggen dat het probleem "erg" of "belangrijk" is.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

BEGRIPPEN

Woorden van deze les

Maatschappelijk vraagstuk: probleem dat veel mensen raakt, waarover de meningen verschillen en waarvoor de politiek een oplossing moet zoeken

Feit: bewering die je kunt controleren

Mening: wat iemand ergens van vindt

Waarde: idee over wat belangrijk is en nagestreefd moet worden

Belang: wat iemand er zelf bij wint of verliest

Vorming, verhouding, binding, verandering: de vier manieren waarop maatschappijleer naar de samenleving kijkt

§ 1.1 Wat is een maatschappelijk vraagstuk?