Beleving, betekenis, functie (Muziek vwo), les 1: Uitleg
VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
BELEVING, BETEKENIS, FUNCTIE
Examenstof muziek vwo
La durée de la leçon est: 45 minIntroduction
Éléments de cette leçon
VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
BELEVING, BETEKENIS, FUNCTIE
Examenstof muziek vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A2 (eindterm 2). Image credit: Grey World / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
WAT GA JE KUNNEN?
Ik kan mijn beleving onderbouwen met aspecten, de betekenis en functie interpreteren en twee uitvoeringen vergelijken en beoordelen.
Cet élément n'a pas d'instructions
Welk muziekstuk maakt jou stil, en wat hoor je dan precies?
Verwachte woorden: stilte, langzaam, zacht, piano, strijkers, tekst, herinnering, spanning, crescendo. Laat leerlingen hun antwoord splitsen in een beleving (stil) en hoorbare aspecten (langzaam, zacht). Dat onderscheid is de basis van de les. Syllabus A2 eindterm 2: de kandidaat brengt zijn muzikale beleving in verband met de muzikale aspecten, betekenissen en functies van muziek. Vwo gaat verder: je beoordeelt ook uitvoeringen met een argument.
Publiek met de handen omhoog bij een concert, Manchester, 2012
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
VAN BELEVING NAAR FUNCTIE
Je beleving is wat de muziek met jou doet. Op het examen onderbouw je haar met wat je hoort.
Een muzikaal aspect is hoorbaar, zoals tempo, toonsoort, dynamiek, samenklank of klankkleur.
Analyseren is de aspecten benoemen, interpreteren is uitleggen wat ze doen of betekenen.
Dat leidt naar de betekenis (wat de muziek uitdrukt) en de functie (waarvoor ze dient).
Syllabus A2: muzikale structuren analyseren, muzikale processen interpreteren, beleving in verband brengen met aspecten, betekenissen en functies. Veelgemaakte fout: een beleving als bewijs gebruiken ('het is droevig omdat het droevig klinkt'). Een goed antwoord noemt een aspect dat je kunt horen. Image credit: Grey World / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Richard Wagner, foto van Franz Hanfstaengl, 1871
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
SPANNING ZONDER ONTSPANNING
Bij spanning en ontspanning in de samenklank luister je of akkoorden oplossen.
In dit voorspel van Wagners opera Tristan und Isolde schuift de samenklank steeds door.
Zo'n uitgestelde ontspanning kan verlangen uitdrukken.
Een crescendo bouwt ook spanning op, een decrescendo ontspant.
Het voorspel van Tristan und Isolde staat bekend om de harmonische spanning die telkens niet volledig oplost. Laat leerlingen luisteren of ze ergens 'thuiskomen'. Veelgemaakte fout: denken dat spanning alleen met luid of snel te maken heeft. Hier is de muziek zacht en langzaam en toch gespannen. Image credit: Franz Hanfstaengl / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Wagner: Voorspel van Tristan und Isolde, opname onder Wilhelm Furtwängler (kanaal: Wilhelm Furtwängler - Topic). Wat hoor je? Een zeer langzaam begin met lage strijkers, daarna houtblazers die langzaam stijgende frasen spelen. De dynamiek blijft zacht en de akkoorden lossen niet volledig op: de samenklank schuift steeds door. Goede antwoord: de akkoorden lossen niet volledig op.
Welke zin is een interpretatie en geen analyse?
De bas begint op een lage toon in de cello's
De melodie stijgt in kleine stappen omhoog
Door de open akkoorden klinkt de muziek verlangend
De violen spelen gebonden en heel zacht
Een interpretatie legt uit wat aspecten betekenen of doen. De andere zinnen benoemen alleen wat je hoort.
Waardoor blijft de spanning in het Wagner-fragment bestaan?
De dynamiek stijgt snel naar fortissimo
De akkoorden lossen niet volledig op
Het ritme wordt steeds sneller
De melodie springt telkens een octaaf
Het fragment blijft zacht en langzaam, maar de akkoorden komen niet thuis. Wie 'fortissimo' kiest, koppelt spanning alleen aan volume.
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
BETEKENIS, TEKST EN CONTRAST
De betekenis van muziek is wat ze uitdrukt. Bij zang let je ook op de relatie tussen tekst en muziek.
De muziek kan de tekst versterken, er tegenin gaan of de betekenis van een woord hoorbaar maken: tekstuitbeelding.
Let op veranderingen en contrasten, zoals plotseling van fortissimo naar pianissimo: dan verandert vaak de betekenis.
Vrolijke muziek in majeur bij een droevige tekst kan ironie of schijnbare onbezorgdheid uitdrukken.
Maatwisselingen en onverwachte accenten kunnen onrust of verwarring uitdrukken.
Syllabus A1/A2 p: interpreteren van de relatie tussen tekst en lied en van tekstuitbeelding in aria's, songs en koren; A2: veranderingen en contrasten interpreteren. Veelgemaakte fout: denken dat muziek altijd de sfeer van de tekst volgt. Een contrast tussen tekst en muziek is vaak een bewuste keuze.
Henry Purcell, schilderij van Closterman
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
PURCELL: EEN DALENDE BASLIJN
In Dido's Lament zingt Dido in mineur over haar naderende dood.
De bas daalt steeds in halve tonen: een van de chromatische effecten.
De herhaalde dalende lijn maakt verdriet en afscheid hoorbaar.
Dido's Lament is een bekend voorbeeld van een herhaalde, chromatisch dalende baslijn als uitdrukking van verdriet. Laat leerlingen eerst alleen naar de bas luisteren en dan pas naar de zangstem. Veelgemaakte fout: de dalende bas alleen als begeleiding zien en niet als betekenisdrager. Image credit: John Closterman / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Purcell: When I am laid in earth (Dido's Lament) uit Dido and Aeneas, Les Arts Florissants (kanaal: Les Arts Florissants - Topic). Wat hoor je? Een herhaalde baslijn die in halve tonen daalt en daarboven een zangstem die over haar dood zingt. De dalende, chromatische bas drukt verdriet en afscheid uit. Goede antwoord: een herhaalde baslijn die in halve tonen daalt.
Wat is het kenmerk van de baslijn in het Purcell-fragment?
Een snelle loopbas in gelijke achtsten
Een stijgende baslijn in grote sprongen
Een liggende toon die niet verandert
Een herhaalde baslijn die in halve tonen daalt
De bas herhaalt een lijn die in halve tonen daalt. Wie 'liggende toon' kiest, luistert alleen naar de zang.
Vrolijke dansmuziek bij een tekst over verlies. Welke interpretatie past het best?
De muziek versterkt het verdriet van de tekst
De muziek en de tekst hebben niets met elkaar te maken
De componist vergat de tekst bij het schrijven
De vrolijkheid is schijn en benadrukt het verdriet
Een contrast tussen sfeer van de tekst en van de muziek kan ironie uitdrukken. De optie 'versterkt' past niet bij vrolijke muziek.
Een militaire kapel marcheert mee in een optocht
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
FUNCTIE IN CONTEXT
De functie is waarvoor muziek in een situatie dient: dansen, herdenken, marcheren, een film begeleiden.
Marsmuziek heeft een regelmatige pols en klinkt luid en vol, passend bij een optocht.
Dezelfde muziek kan in een andere situatie een andere functie krijgen.
Onderbouw een functie altijd met aspecten die je hoort.
Syllabus A2: beleving in verband brengen met betekenissen en functies. Koppel steeds functie aan hoorbare aspecten. Veelgemaakte fout: een functie noemen op basis van de titel of de bekendheid van het stuk in plaats van op wat je hoort. Image credit: SRA Mark A. Borosch (US Air Force) / Wikimedia Commons, publiek domein
De pianist Glenn Gould tijdens een televisieconcert van de CBC
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
UITVOERINGEN VERGELIJKEN
De uitvoeringspraktijk bepaalt hoe een stuk klinkt: tempo, articulatie, dynamiek en versiering.
Articulatie is bijvoorbeeld legato (gebonden) of staccato (kort en los).
Je vergelijkt eerst wat je hoort en beoordeelt daarna met een argument.
Luister naar de Aria van Bach, gespeeld door Glenn Gould in 1955.
Syllabus h (uitvoeringspraktijk, vwo): verschillende uitvoeringen vergelijken en beoordelen. Het gaat om dezelfde melodie in twee interpretaties. Veelgemaakte fout: een uitvoering beoordelen zonder eerst te benoemen wat er hoorbaar verschilt. Image credit: Canadian Broadcasting Corporation / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Bach: Aria uit de Goldbergvariaties, Glenn Gould, opname uit 1955 (kanaal: Glenn Gould - Topic). Wat hoor je? Dezelfde melodie als in het volgende fragment op piano, maar in een duidelijk sneller tempo en met een lichte, losse aanslag. Laat leerlingen eerst het tempo vergelijken voordat ze oordelen.
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
DEZELFDE ARIA, EEN ANDERE UITVOERING
Nu speelt Lang Lang dezelfde Aria van Bach.
Let op welk aspect het duidelijkst anders is dan bij Gould.
Kies daarna welke uitvoering beter past bij een sfeer en leg uit waarom.
Vergelijk met de leerlingen: het tempo is duidelijk verschillend, terwijl toonsoort, maatsoort en instrument gelijk blijven. Laat leerlingen daarna een oordeel formuleren met een hoorbaar argument. Er is geen goed of fout oordeel, wel een onderbouwd of niet onderbouwd oordeel.
Video: Bach: Aria uit de Goldbergvariaties, Lang Lang (kanaal: Lang Lang). Wat hoor je? Dezelfde Aria op piano, maar in een duidelijk langzamer tempo dan bij Gould. Goede antwoord op de vraag naar het duidelijkste verschil: het tempo. Toonsoort, maatsoort en instrument zijn gelijk.
Welk aspect verschilt het duidelijkst tussen de twee uitvoeringen van de Aria?
De toonsoort
Het tempo
De maatsoort
Het instrument
Gould speelt de Aria sneller en Lang Lang langzamer. Toonsoort, maatsoort en instrument zijn in beide uitvoeringen gelijk.
Wat vond je het lastigst?
Spanning en ontspanning interpreteren
Tekst en muziek verbinden
Functie in context onderbouwen
Uitvoeringen vergelijken en beoordelen
Gebruik de uitslag om in de examentraining extra aandacht te geven aan het lastigste onderdeel.
Welk fragment raakte je en welk aspect?
Goed: een antwoord waarin de leerling een beleving koppelt aan minstens één hoorbaar aspect (tempo, dynamiek, klankkleur, samenklank). Vraag door: welke betekenis of functie past daarbij?
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
BEGRIPPEN (1/2)
muzikaal aspect: iets wat je hoort en kunt benoemen, zoals tempo, dynamiek of klankkleur
beleving: wat jij voelt en denkt tijdens het luisteren
betekenis: wat de muziek uitdrukt: een sfeer, gevoel of verhaal
functie: waarvoor de muziek in een situatie dient
analyseren: benoemen welke aspecten je hoort
Cet élément n'a pas d'instructions
♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS
BEGRIPPEN (2/2)
interpreteren: uitleggen wat de aspecten betekenen of doen
tekstuitbeelding: de muziek maakt de betekenis van een woord hoorbaar
spanning en ontspanning: opbouw naar een hoogtepunt of oplossing en het afnemen daarna
veranderingen en contrasten: wat in de muziek plotseling verandert of afsteekt
chromatische effecten: een lijn die in halve tonen beweegt, zoals een dalende baslijn
Cet élément n'a pas d'instructions
