Mixtape 4: Toen rock nog pop was (1965-2010)

• newEditor
• Muziekgeschiedenis
• HBO
• Studiejaar 1-4

Introductie

Studenten volgen de rockmuziek van 1965 tot 2010, van het album als kunstwerk en album-oriented rock via de jaren 70 en 80 tot grunge en het moment dat rock uit de hitlijsten verdween.

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 4

Toen rock nog pop was

Van psychedelica tot Mumford & Sons: hoe rock veertig jaar de popmuziek domineerde, en waarom dat stopte (1965-2010).

Nieuwe versie van dia 1 in de samengevoegde les. Kopieer deze dia naar die plek en verwijder de oude.

LINER NOTES · LEERDOEL

Na deze les kun je…

herkennen en uitleggen hoe rock zich ontwikkelde tot populaire muziek, welke subgenres er zijn en welke artiesten en albums erbij horen, en waarom rock nu niet meer als popmuziek geldt.

CENTRALE VRAAG

Wat maakt iets “rock”, het geluid, de bezetting, de houding, of het album?

DISCLAIMER

Niet iedereen staat erin

Deze mixtape is een keuze. Je favoriete band ontbreekt? Dat is een goed begin van een discussie, onderbouw dan waarom hij erin hoort.

Intro 1: welk nummer is dit? Je hoort 10 seconden.

Antwoord: Shocking Blue – Venus (1969). Een Nederlandse nummer 1 in de VS. De knop stopt na 10 seconden.

Intro 2: welk nummer is dit? Je hoort 8 seconden.

Antwoord: Deep Purple – Smoke on the Water (1972). Het riff in kwarten: g-bes-c. De knop stopt na 8 seconden.

Intro 3: welk nummer is dit? Je hoort 6 seconden.

Antwoord: Free – All Right Now (1970). De ruimte tussen de akkoorden is het riff. De knop stopt na 6 seconden.

Intro 4: welk nummer is dit? Je hoort 4 seconden.

Antwoord: Survivor – Eye of the Tiger (1982). Arena-rock op filmformaat (Rocky III). De knop stopt na 4 seconden.

Intro 5: welk nummer is dit? Je hoort 2 seconden.

Antwoord: AC/DC – Thunderstruck (1990). Het pull-off-riff van Angus Young op één snaar. De knop stopt na 2 seconden.

1

Helemaal mee eens

2

Mee eens

3

Neutraal

4

Mee oneens

5

Helemaal mee oneens

Stelling: om relevant te blijven moeten artiesten zich aanpassen aan de muziekstijl die op dat moment populair is.

Houd de uitslag vast: aan het eind van de mixtape, bij "En dan wordt het stil", komt de vraag terug. Voorbeelden om te gebruiken: Queen met disco (Another One Bites the Dust), The Rolling Stones met Miss You.

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 4

Het album als kunstwerk

Album-oriented rock, hoezen en de psychedelische jaren 60.

A

Nieuwe versie van dia 11 in de samengevoegde les. Kopieer deze dia naar die plek en verwijder de oude.

DEFINITIE

Wat is rock?

• Wortels: rhythm-and-blues, rock-’n-roll, country, jazz, blues, soul

• Kernbezetting: slag- en sologitaar, basgitaar, drums, zang; toetsen (eerst orgel, later synthesizer)

• Geluid: versterkte gitaren met distortion en fuzz; het riff als bouwsteen

• Vanaf de late jaren 60: het album en de band als eenheid, niet de losse single

• Een explosie van subgenres

Laat studenten het riff van Smoke on the Water en All Right Now vergelijken met een popsong: bij rock is het riff vaak de hook, bij pop meestal de zangmelodie.

1965-1980

Album-oriented rock

• Radiostations (FM) draaien hele albumkanten in plaats van hitsingles: AOR

• Het album wordt een kunstwerk: hoes, volgorde, overgangen, soms een concept

• Rock verkoopt meer albums dan singles; de LP is het verdienmodel

• Gevolg: langere nummers, meer ruimte voor solo’s en studio-experiment

Van welk album is dit de hoes, in LEGO?

Het origineel

A

Led Zeppelin – IV

B

Pink Floyd – The Dark Side of the Moon

C

Rush – Moving Pictures

D

Kraftwerk – The Model

Antwoord: Pink Floyd – The Dark Side of the Moon (1973), hoes van Hipgnosis/Storm Thorgerson. Klik op het oog om de echte hoes te laten zien.

Van welk album is dit de hoes, in LEGO?

Het origineel

A

Bruce Springsteen – Born in the U.S.A.

B

Meat Loaf – Bat Out of Hell

C

The Beatles – Abbey Road

D

The Beach Boys – Pet Sounds

Antwoord: The Beatles – Abbey Road (1969), het zebrapad van Iain Macmillan. Klik op het oog om de echte hoes te laten zien.

Van welk album is dit de hoes, in LEGO?

Het origineel

A

Pearl Jam – Ten

B

U2 – Achtung Baby

C

Fleetwood Mac – Rumours

D

Nirvana – Nevermind

Antwoord: Nirvana – Nevermind (1991), de zwemmende baby. Klik op het oog om de echte hoes te laten zien.

Van welk album is dit de hoes, in LEGO?

Het origineel

A

Bruce Springsteen – Born in the U.S.A.

B

Meat Loaf – Bat Out of Hell

C

The Beatles – Abbey Road

D

The Beach Boys – Pet Sounds

Antwoord: Bruce Springsteen – Born in the U.S.A. (1984), foto Annie Leibovitz. Klik op het oog om de echte hoes te laten zien.

Van welk album is dit de hoes, in LEGO?

Het origineel

A

David Bowie – Aladdin Sane

B

Fleetwood Mac – Rumours

C

Led Zeppelin – Physical Graffiti

D

Pink Floyd – Wish You Were Here

Antwoord: Fleetwood Mac – Rumours (1977). Klik op het oog om de echte hoes te laten zien.

SIDE A · TRACK 01 · 1965-1970

De jaren 60: psychedelisch, acid en art

PSYCHEDELISCHE ROCK

The Doors

The End (1967)

PSYCHEDELISCHE ROCK

The Beatles

Lucy in the Sky with Diamonds

PSYCHEDELISCHE ROCK

Pink Floyd

Astronomy Domine (1967)

PSYCHEDELISCHE ROCK

Jimi Hendrix Experience

Purple Haze (1967)

ACID ROCK

Jefferson Airplane

White Rabbit (1967)

PSYCHEDELISCHE POP

The Rolling Stones

She’s a Rainbow (1967)

BLUESROCK

Cream

White Room (1968)

ARTROCK

The Velvet Underground

Venus in Furs (1967)

Luistertips:

• The Doors – The End (1967): Elf minuten, een raga-achtige drone in D, orgel van Ray Manzarek zonder basgitaar.

• The Beatles – Lucy in the Sky with Diamonds: Maatwisseling 3/4–4/4, zang door een Leslie-speaker.

• Pink Floyd – Astronomy Domine (1967): Syd Barretts chromatische akkoordenreeks en echo op de gitaar.

• Jimi Hendrix Experience – Purple Haze (1967): Het "Hendrix-akkoord": E7♯9. De tritonus in het intro.

• Jefferson Airplane – White Rabbit (1967): Een Boléro-achtige crescendo in mars-ritme, Spaanse (Frygische) klank.

• The Rolling Stones – She’s a Rainbow (1967): Mellotron-strijkers en piano van Nicky Hopkins: de Stones in hun Pepper-periode.

• Cream – White Room (1968): Intro in 5/4, wah-wahpedaal van Eric Clapton.

• The Velvet Underground – Venus in Furs (1967): John Cale op elektrische altviool: drone en dissonantie uit de avant-garde (La Monte Young).

Welk kenmerk hoort bij psychedelische rock uit 1967?

A

Korte nummers met drie akkoorden

B

Drones, modale klanken en studio-effecten

C

Drumcomputer en synthesizerbas

D

Steelgitaar en banjo

Drones, modale klanken (raga-invloed) en effecten. A past bij punk, C bij de jaren 80, D bij countryrock.

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 4

De jaren 70

Symfonisch, zuidelijk, hard, zacht, glam, kraut, punk en disco: rock valt uiteen in subgenres.

B

Nieuwe versie van dia 20 in de samengevoegde les. Kopieer deze dia naar die plek en verwijder de oude.

SIDE B · TRACK 01 · 1970-1977

Van roots tot heavy metal

ROOTSROCK

The Rolling Stones

Wild Horses (1971)

SYMFONISCHE ROCK

Yes

Close to the Edge (1972)

COUNTRYROCK

Eagles

Hotel California (1977)

SOUTHERN ROCK

Lynyrd Skynyrd

Sweet Home Alabama (1974)

FOLKROCK

Crosby, Stills, Nash & Young

Our House (1970)

HARDROCK

Led Zeppelin

Stairway to Heaven (1971)

SOFTROCK

Fleetwood Mac

Go Your Own Way (1977)

HEAVY METAL

Deep Purple

Child in Time (1970)

Luistertips:

• The Rolling Stones – Wild Horses (1971): Akoestisch, countryinvloed (Gram Parsons).

• Yes – Close to the Edge (1972): Een albumkant van 18 minuten in vier delen, als een sonatevorm.

• Eagles – Hotel California (1977): Een mineur-akkoordenreeks (Bm-F♯-A-E-G-D-Em-F♯) en een dubbele gitaarsolo in harmonie.

• Lynyrd Skynyrd – Sweet Home Alabama (1974): Een D-C-G-riff dat steeds op de IV begint: het klinkt mixolydisch.

• Crosby, Stills, Nash & Young – Our House (1970): Close harmony in drie en vier stemmen.

• Led Zeppelin – Stairway to Heaven (1971): Van blokfluiten en akoestische gitaar naar een hardrockclimax: een opbouw over acht minuten.

• Fleetwood Mac – Go Your Own Way (1977): Mick Fleetwoods "verkeerd om" gespeelde drumpatroon.

• Deep Purple – Child in Time (1970): Hammondorgel, en Ian Gillans schreeuwen tot in het fluitregister.

SIDE B · TRACK 02 · 1972-1979

Glam, prog, kraut en punk

GLAMROCK

David Bowie

Ziggy Stardust (1972)

PROGRESSIEVE ROCK

Pink Floyd

Money (1973)

OPERAROCK

Queen

Bohemian Rhapsody (1975)

JAZZROCK

Steely Dan

Peg (1977)

HEARTLAND ROCK

Bruce Springsteen

Born to Run (1975)

KRAUTROCK

NEU!

Hallogallo (1972)

PUNK

Sex Pistols

Anarchy in the UK (1976)

PUNK / POSTPUNK

The Clash

London Calling (1979)

Correctie t.o.v. de oude les: Bohemian Rhapsody stond onder "jazzrock"; het is opera- of artrock. Jazzrock is Steely Dan.

Luistertips:

• David Bowie – Ziggy Stardust (1972): Een personage als album: Bowie wordt de rockster uit zijn eigen verhaal.

• Pink Floyd – Money (1973): In 7/4, met een tapeloop van kassageluiden als ritme. De gitaarsolo schakelt naar 4/4.

• Queen – Bohemian Rhapsody (1975): Ballad, opera-sectie met 180 overdubs, hardrock en coda: geen refrein.

• Steely Dan – Peg (1977): Jazzakkoorden (mu-akkoorden) in een popsong, opgenomen met topsessiemuzikanten.

• Bruce Springsteen – Born to Run (1975): De "wall of sound" van Phil Spector als rockplaat.

• NEU! – Hallogallo (1972): De motorik-beat: een eindeloos, stoïcijns 4/4 zonder fills.

• Sex Pistols – Anarchy in the UK (1976): Een muur van dubbel opgenomen gitaren.

• The Clash – London Calling (1979): Punk met reggae en rockabilly: het einde van punk als één stijl.

SIDE B · TRACK 03 · 1977-1980

Disco-rock en postpunk

Rockbands buigen mee met disco, of juist helemaal niet.

DISCO-ROCK

Kiss

I Was Made for Lovin’ You (1979)

DISCO-ROCK

The Rolling Stones

Miss You (1978)

DISCO-ROCK

Queen

Another One Bites the Dust (1980)

DISCO-ROCK

Rod Stewart

Da Ya Think I’m Sexy? (1978)

POSTPUNK

Joy Division

She’s Lost Control (1979)

POSTPUNK

Talking Heads

Psycho Killer (1977)

Luistertips:

• Kiss – I Was Made for Lovin’ You (1979): Four-on-the-floor bassdrum onder een hardrockband.

• The Rolling Stones – Miss You (1978): Disco-bas met octaafsprongen, mondharmonica, falset.

• Queen – Another One Bites the Dust (1980): Een basriff van John Deacon, geïnspireerd door Chic.

• Rod Stewart – Da Ya Think I’m Sexy? (1978): Synthesizers en strijkers: rockster wordt discoster.

• Joy Division – She’s Lost Control (1979): Producer Martin Hannett: droge, bijna mechanische drums, bas als melodie-instrument.

• Talking Heads – Psycho Killer (1977): Minimalistische bas (A-G-F-G) en een tekst deels in het Frans.

Kies één track uit de jaren 70. Aan welk muzikaal kenmerk herken je het subgenre?

Goede antwoorden noemen iets hoorbaars: maatsoort (Money in 7/4), riff, bezetting (hammond, mellotron), ritme (motorik, four-on-the-floor), vorm (Bohemian Rhapsody zonder refrein). Misvatting: het subgenre herkennen aan kleding of hoes.

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 4

De jaren 80

Stadions, metal, gothic en de alternatieve underground (1980-1989).

C

Nieuwe versie van dia 25 in de samengevoegde les. Kopieer deze dia naar die plek en verwijder de oude.

SIDE C · TRACK 01 · 1980-1989

De jaren 80: stadions en de underground

GLAM METAL

Bon Jovi

You Give Love a Bad Name (1986)

GLAM METAL

Van Halen

Jump (1984)

NWOBHM

Iron Maiden

Run to the Hills (1982)

GOTHIC ROCK

The Cure

A Forest (1980)

THRASH METAL

Metallica

Master of Puppets (1986)

ARENA ROCK

Toto

Africa (1982)

ARENA ROCK / AOR

Foreigner

I Want to Know What Love Is (1984)

PROGROCK

Rush

Tom Sawyer (1981)

Correctie t.o.v. de oude les: bij A Forest stond de hoes van Lynyrd Skynyrd genoemd. A Forest staat op Seventeen Seconds (1980) van The Cure.

Luistertips:

• Bon Jovi – You Give Love a Bad Name (1986): Songwriter Desmond Child: een popsong in hardrockkleren.

• Van Halen – Jump (1984): Een synthesizerriff (Oberheim OB-Xa) in plaats van gitaar.

• Iron Maiden – Run to the Hills (1982): Galop-ritme op bas en drums, twee gitaren in tertsen.

• The Cure – A Forest (1980): Chorus op de gitaar, een eindeloze bas-ostinato en veel galm.

• Metallica – Master of Puppets (1986): Downpicking in hoog tempo, maatwisselingen, een klassiek aandoend middenstuk.

• Toto – Africa (1982): Sessiemuzikanten; de "shuffle" van drummer Jeff Porcaro.

• Foreigner – I Want to Know What Love Is (1984): Een powerballad met gospelkoor.

• Rush – Tom Sawyer (1981): Maatwisselingen (7/8 in het middenstuk) en een synthesizer die "ademt".

SIDE C · TRACK 02 · 1983-1989

Alternatief, college en funk

ALTERNATIEVE ROCK

U2

Sunday Bloody Sunday (1983)

COLLEGE ROCK

R.E.M.

It’s the End of the World… (1987)

POPROCK

Dire Straits

Money for Nothing (1985)

FUNKMETAL

Living Colour

Cult of Personality (1988)

Luistertips:

• U2 – Sunday Bloody Sunday (1983): Een militair drumpatroon en viool: een protestlied over Noord-Ierland.

• R.E.M. – It’s the End of the World… (1987): Een woordenstroom in hoog tempo; groeide op via universiteitsradio.

• Dire Straits – Money for Nothing (1985): Een van de eerste volledig digitaal opgenomen albums; de eerste clip op MTV Europe.

• Living Colour – Cult of Personality (1988): Een zwarte rockband in een wit genre, terug naar de wortels van rock-’n-roll.

Welke track uit de jaren 80 draait om een synthesizerriff in plaats van een gitaarriff?

A

Iron Maiden – Run to the Hills

B

Metallica – Master of Puppets

C

Van Halen – Jump

D

U2 – Sunday Bloody Sunday

Jump: Eddie Van Halen speelt het riff op een Oberheim-synthesizer. Voor de fans was dat verraad; het werd hun grootste hit.

Glam metal en alternatieve rock bestaan tegelijk. Wat is het grootste muzikale verschil?

Goed antwoord: glam metal = gladde productie, virtuoze solo’s, powerballads, songwriters van buitenaf; alternatief = lo-fi(er), minder solo’s, eigen songs, college-radio. Misvatting: alleen het uiterlijk noemen.

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 4

Van grunge tot stilte

Grunge, britpop, nu metal en de laatste grote rockhits (1991-2010).

C

Nieuwe versie van dia 30 in de samengevoegde les. Kopieer deze dia naar die plek en verwijder de oude.

SIDE C · TRACK 03 · 1991-1994

De jaren 90: grunge en de rest

HARDROCK

Guns N’ Roses

You Could Be Mine (1991)

HEAVY METAL

Metallica

Enter Sandman (1991)

POPPUNK

Green Day

Basket Case (1994)

FUNKROCK

Red Hot Chili Peppers

Give It Away (1991)

GRUNGE

Nirvana

Smells Like Teen Spirit (1991)

GRUNGE

Pearl Jam

Alive (1991)

GRUNGE

Soundgarden

Jesus Christ Pose (1991)

ALTERNATIEVE ROCK

The Smashing Pumpkins

Today (1993)

Correctie t.o.v. de oude les: Today (Smashing Pumpkins, Siamese Dream, 1993) stond bij de hoes van Rush – Moving Pictures. Die hoes is hier weggelaten.

Luistertips:

• Guns N’ Roses – You Could Be Mine (1991): Van Use Your Illusion II; de soundtrack van Terminator 2.

• Metallica – Enter Sandman (1991): Producer Bob Rock maakte Metallica radiovriendelijk.

• Green Day – Basket Case (1994): Punk met popmelodieën; een I-V-vi-iii-IV-progressie (Canon van Pachelbel!).

• Red Hot Chili Peppers – Give It Away (1991): Flea’s slapbas en rap-achtige zang.

• Nirvana – Smells Like Teen Spirit (1991): Stil couplet, luid refrein: de dynamiek van de Pixies. Vier powerchords.

• Pearl Jam – Alive (1991): Klassieke rock-invloeden (jaren 70) binnen de Seattle-sound.

• Soundgarden – Jesus Christ Pose (1991): Drop-D-stemming en een ritmisch complex riff.

• The Smashing Pumpkins – Today (1993): Een vrolijk klinkend gitaarmotief bij een tekst over zelfmoord.

SIDE C · TRACK 04 · 1994-2009

Britpop, art rock en de laatste rockhits

BRITPOP

Oasis

Don’t Look Back in Anger (1995)

POWERPOP

Weezer

Buddy Holly (1994)

ART ROCK

Radiohead

Paranoid Android (1997)

SPACEROCK

Muse

Muscle Museum (1999)

NU METAL

Linkin Park

Numb (2003)

POPROCK

Coldplay

The Scientist (2002)

Luistertips:

• Oasis – Don’t Look Back in Anger (1995): De akkoordenreeks van Pachelbels Canon, een pianointro dat Imagine citeert.

• Weezer – Buddy Holly (1994): Jaren-50-nostalgie met distortion.

• Radiohead – Paranoid Android (1997): Een suite in vier delen met maatwisselingen (7/8): een Bohemian Rhapsody voor de jaren 90.

• Muse – Muscle Museum (1999): Klassiek-romantische gitaarpartijen (Rachmaninov is een grote invloed).

• Linkin Park – Numb (2003): Metal, hiphop en elektronica: gerapt en gezongen.

• Coldplay – The Scientist (2002): Piano-ballad in F; de gitaar komt pas op het eind.

SIDE C · TRACK 05 · 2004-2009

De laatste grote rockhits

ALTERNATIEVE POPROCK

The Killers

Mr. Brightside (2004)

SOUTHERN ROCK

Kings of Leon

Sex on Fire (2008)

FOLKROCK

Mumford & Sons

Little Lion Man (2009)

Luistertips:

• The Killers – Mr. Brightside (2004): Couplet en refrein zijn bijna dezelfde melodie; staat al 20 jaar in de Britse hitlijst.

• Kings of Leon – Sex on Fire (2008): Een van de laatste rocksingles die wereldwijd nummer 1 werden.

• Mumford & Sons – Little Lion Man (2009): Banjo en kickdrum: folk als stadionrock.

SIDE C · TRACK 06 · 2010-NU

En dan wordt het stil…

• De klassieke rockbezetting klinkt steeds minder op de radio

• MTV wordt lifestyle en reality; de videoclip verhuist naar YouTube

• Streaming maakt het album minder belangrijk; playlists bepalen wat gehoord wordt

• Rock is vooral wit en mannelijk en spreekt niet de taal van de straat

• Hiphop neemt de koppositie over; rock wordt een nichegenre

Terug naar de stelling uit deel 1: heeft rock zich niet genoeg aangepast, of is het juist trouw gebleven? Tegenvoorbeelden om te bespreken: Måneskin, Olivia Rodrigo, Turnstile, de terugkeer van pop-punk.

Is rock “dood”, of alleen geen pop meer? Geef één argument.

Een goed antwoord onderscheidt populariteit (hitlijsten, streams) van levendigheid (scènes, festivals, invloed op andere genres). Misvatting: "er wordt geen rock meer gemaakt".

TERUGKIJKEN OP DE LES

Draai aan het rad

Draai het rad en beantwoord de vraag die eruit komt, alleen, met je buur of met de hele groep.

Reflectieopdrachten uit de oorspronkelijke les. Laat twee of drie keer draaien.

LINER NOTES · BEGRIPPEN

Begrippen

Riff: kort, herhaald instrumentaal motief, vaak de hook van een rocknummer

Distortion / fuzz: vervorming van het gitaarsignaal

Powerchord: akkoord van grondtoon en kwint, zonder terts

AOR: album-oriented rock: radio die albumtracks draait in plaats van singles

Motorik: stoïcijnse, doorlopende 4/4-beat uit de krautrock

Four-on-the-floor: bassdrum op elke tel, het fundament van disco

Drop-D: gitaarstemming met de lage E een hele toon omlaag

Powerballad: langzame, emotionele rocksong die naar een luide climax groeit

Stil-luid-dynamiek: afwisseling van zachte coupletten en luide refreinen (Pixies, Nirvana)