Immunologie TOA

• newEditor
• Biologie
• MBO
• Studiejaar 2

Immunologie

LMA2

2023-2024

Leerdoelen

Je kunt uitleggen wat de functie van het immuunsysteem is

Je kunt de begrippen antigenen en antistoffen uitleggen

Je kunt de verschillende afweerlinies beschrijven

Je kunt de volgende begrippen uitleggen: natuurlijke en kunstmatige immunisatie en actieve en passieve immunisatie.

Immunologie gaat over ziekteverwekkers en afweer.

Wat voor soorten ziekteverwekkers ken je?

Ziekteverwekkers

Ziekteverwekkers worden ook wel pathogenen genoemd.

• Bacteriën – maken gifstoffen waardoor je ziek wordt. Deze stoffen worden toxische stoffen genoemd

• Virussen – kunnen niet leven zonder gastheer. Bevatten RNA of DNA waarmee ze de cel besturing overnemen

• Schimmels, o.a. gisten leven parasitair en geven problemen bij verminderde weerstand

• Protozoa – eencellige dieren. In tropen veel protozoa aandoeningen

• Platwormen – vaak parasieten zoals lintwormen

Wat is waar?

A

Virussen maken gifstoffen

B

Virussen nemen de besturing van een cel over

C

Bacteriën vemenigvuldigen zich binnen een cel

D

In een gezond persoon leven geen schimmels

Glycocalix

Aan de buitenkant van het celmembraan bevindt zich een verzameling glycoproteïnen.

Deze laag wordt glycocalix genoemd

Glycocalix van de pathogenen zijn de herkenningsdelen waarop het afweersysteem reageert.

Op welke manieren kan je lichaam zich tegen ziekteverwekkers beschermen - van buiten naar binnnen?

Afweerlinies

Eerste afweerlinie

Tweede afweerlinie

Derde afweerlinie

Immunologie

Onderzoeken afweer tegen infectieuze deeltjes

Onderverdeling in twee systemen:

Aspecifieke (aangeboren) afweer:

• Is al aanwezig (aangeboren)

• Valt meerdere ziekteverwekkers aan

Specifieke (verworven) afweer:

• Moet geactiveerd (getraind) worden

• Valt alleen ziekteverwekker aan waartegen het geactiveerd is

Aspecifieke (aangeboren) afweer

Eerste verdedigingslinie

• Intacte huid & slijmvliezen: mechanische barrière

• Lichaamseigen (miljarden) micro-organismen op huid, in darm en urinewegen: beschermen tegen infectie met lichaamsvreemde organismen: dit heet kolonisatie-resistentie

• Lichaamssappen: maagsap, speeksel, zweet, talg, tranen

Tranen

Een baby in de baarmoeder is steriel. Hoe ontstaat kolonisatieresistentie dan?

Hoe herken je een ontsteking?

Ontstekingsverschijnselen

Calor: de ontstekingsplek voelt warm aan

Rubor: De ontstekingsplek is rood

Tumor: de ontstekingsplek is gezwollen

Dolor: de ontstekingsplek is pijnlijk

Verlies van functie: de ontstekingsplek werkt niet goed meer.

Aspecifieke (aangeboren) afweer

Tweede verdedigingslinie:

• Afweercellen die altijd actief zijn:

- neutrofielen granulocyten

- basofiele granulocyten

- eosine granulocyten

- macrofagen (vreters)

Dit zijn de eerste cellen die een nieuwe ziekteverwekker aanvallen

Aspecifieke (aangeboren) afweer (tweede verdedigingslinie)

• Afweercellen die altijd actief zijn:

Granulocyten: maken agressieve chemicaliën die micro-organismen vernietigen

- neutrofielen granulocyten

- basofiele granulocyten

- eosine granulocyten

Vreetcellen: eten indringers op en presenteren antigenen aan andere immuuncellen

- monocyten (in bloedbaan) = macrofaag (buiten bloedbaan)

Cytokinen: signaalstoffen.gemaakt door granulocyten 

O.a. extra bloed naar infectie met extra afweercellen  ontstekingseffecten

Complementsysteem: enzymen in bloed die antigenen afbreken

Aspecifieke (aangeboren) afweer (tweede verdedigingslinie)

Specifieke (niet aangeboren) afweer

Derde verdedigingslinie

Moet geactiveerd worden, is lerend en kan (jarenlang) onthouden.

Betrokken afweercellen:

• T lymfocyten: herkennen antigenen en starten een keten van immuunreacties op

• B lymfocyten: maken de antilichamen

(onderdeel van de chemische barriere)

L = lymfocyt. Met bovenstaande kleuring is niet te zijn of het een T lymfocyt of een B lymfocyt is

Op welke manieren kan je lichaam geactiveerd worden om antistoffen maken?

Soorten immuniteit

Weerstand tegen ziekte: immuniteit

Vier soorten:

1. Natuurlijk passief

2. Natuurlijk actief

1. Kunstmatig passief

2. Kunstmatig actief

- Bij actieve immuniteit moet het lichaam zelf werken om antistoffen te maken

- Bij passieve immuniteit krijgt het lichaam antistoffen

Wat is waar over kunstmatige immuniteit?

A

Maakt je lichaam nooit eigen antistoffen

B

Kun je de ziekte nooit meer krijgen

C

Vaccinatie is een vorm van kunstmatige immuniteit

D

Borstvoeding is een vorm van kunstmatige immuniteit

Leerdoelen

Je kunt uitleggen wat de functie van het immuunsysteem is

Je kunt de begrippen antigenen en antistoffen uitleggen

Je kunt de verschillende afweerlinies beschrijven

Je kunt de volgende begrippen uitleggen: natuurlijke en kunstmatige immunisatie en actieve en passieve immunisatie.

Beschrijf (kort) wat je geleerd hebt.

Hoe heb je deze les ervaren?

Werking specifieke afweer (derde verdedigingslinie)

1. Een macrofaag (onderdeel primaire afweersysteem) eet een ziekteverwekker op.

2. Onderdelen van deze ziekteverwekker (antigenen) worden aan het oppervlak van de macrofaag gepresenteerd als informatiebron voor andere immuuncellen.

Werking specifieke afweer (derde verdedigingslinie)

3. De macrofaag zendt cytokinen (signaalstoffen) uit: een T-helpercel (lymfocyt) hecht aan de macrofaag.

Werking specifieke afweer (derde verdedigingslinie)

4. De T-helpercel maakt als reactie op het lichaamsvreemde antigen nieuwe cytokinen die andere soorten T lymfocyten en B-lymfocyten lokken.

5. De B lymfocyten maken antilichamen die hechten aan de ziekteverwekker  betere herkenning en neutralisering van ziekteverwekker.

6. De andere T lymfocyten: T- cytotoxische helpen mee de ziekteverwekker kapot te maken. Geheugen T cellen blijven jarenlang in het lichaam om de ziekteverwekker een volgende keer sneller onschadelijk te maken.

Wat is GEEN taak van een macrofaag?

A

Opeten van ziekteverwekkers

B

Maken van antilichamen

C

Presenteren van stukjes ziekteverwekkers

D

Het lokken van T helpercellen

Waar "helpt" een T helpercel bij?

Welk type cel is onderdeel van de 3e verdedigingslinie?

A

Lymfocyt

B

Macrofaag

C

Granulocyt

D

Rode bloedcel

Antilichamen (derde verdedigingslinie)

Antilichamen (antistoffen) worden gemaakt door B-lymfocyten

Na activatie door een T helpercel ontwikkeld een B- lymfocyt zich tot plasma cel

Plasmacellen maken antilichamen die precies gericht zijn tegen een bepaald type antigeen.

Specifieke (niet aangeboren) afweer

Moet geactiveerd worden, is lerend en kan (jarenlang) onthouden.

Betrokken afweercellen:

• T lymfocyten: herkennen antigenen en starten een keten van immuunreacties op

• B lymfocyten: maken de antilichamen

(onderdeel van de chemische barriere)

Antilichamen neutraliseren een ziekteverwekker

Bij vaccinatie wordt de specifieke afweer geactiveerd

Herkomst afweercellen

Alle bloedcellen worden gemaakt in het rode beenmerg van de platte beenderen.

Vanuit stamcellen vindt verdere differentiatie plaats tot gespecialiseerde cellen.

Herkomst afweercellen

Alle bloedcellen worden gemaakt in het rode beenmerg van de platte beenderen.

Vanuit stamcellen vindt verdere differentiatie plaats tot gespecialiseerde cellen.

Herkomst afweercellen

Alle bloedcellen worden gemaakt in het rode beenmerg van de platte beenderen.

Vanuit stamcellen vindt verdere differentiatie plaats tot gespecialiseerde cellen.

In rechterafbeelding (ter illustratie, niet leren): verschillende soorten cellen die in rood beenmerg te vinden zijn.

Afweer organen

Naast afweercellen ook afweerorganen die belangrijk zijn voor de werking van het immuunsysteem.

• Rood beenmerg (maken bloedcellen)

Voor o.a. het trainen van afweercellen:

• Lymfeklieren en lymfevaten

• Milt

• Appendix

• Amandelen

• Thymus

Waarom is het belangrijk dat antilichamen hechten aan lichaamsvreemde stoffen ipv cellen van je eigen lichaam?

Waarom is iemand die bestraald is en een beenmergtransplantatie heeft ondergaan zeer kwetsbaar voor ziekteverwekkers?

Aspecifieke afweer

• Aangeboren

• Kan direct in actie komen

Eerste verdedigingslinie: huid, slijmvliezen, maagzuur etc

Tweede verdedigingslinie: macrofagen en granulocyten

Cytokinen: eiwitten gemaakt door granulocyten  signaalstoffen. O.a. extra bloed naar infectie met extra afweercellen.

Complementsysteem: enzymen in bloed die antigenen afbreken

Specifieke afweer

• Geactiveerd door cellen van aspecifieke afweer

• Kan jarenlang ziekteverwekker onthouden

Derde verdedigingslinie: cellen die speciaal gemaakt zijn tegen de ziekteverwekker 

T lymfocyt die andere immuuncellen activeert

B lymfocyt en daardoor gemaakte antilichamen

Antilichamen

Antilichamen (antistoffen) worden gemaakt door B-lymfocyten

Na activatie door een T helpercel ontwikkeld een B- lymfocyt zich tot plasma cel

Plasmacellen maken antilichamen die precies gericht zijn tegen een bepaald type antigeen.

Antilichamen maken een ziekteverwekker beter herkenbaar voor afweercellen (plaatje boven) en / of neutraliseren de ziekteverwekker zodat deze niet meer kan hechten aan de gastheer (plaatje onder).

Structuur antilichamen

Basisstructuur van een antilichaam bestaat uit een constant gedeelte en een variabel gedeelte.

Constant gedeelte: altijd hetzelfde

Variabel gedeelte: gericht tegen een specifiek antigeen.

Structuur antilichamen

Basisstructuur van een antilichaam bestaat uit een constant gedeelte en een variabel gedeelte.

Constant gedeelte: altijd hetzelfde

Variabel gedeelte: gericht tegen een specifiek antigeen.

Soorten antilichamen

Vijf soorten antilichamen

Antilichamen worden ook wel immunoglobulinen genoemd

Komen voor als monomeer, dimeer en pentameer vorm

IgG: - belangrijkste antilichaam in serum

- kan in weefsels en voorbij placenta komen

IgM: - betrokken bij eerste reactie op antigen

- kan niet buiten bloedbaan

IgA: - komt voor in traanvocht, moedermelk, speeksel en slijm

- afweer tegen virussen en bacteriën

IgE: - werkt tegen parasieten en betrokken bij allergieën

IgD: - werking deels onduidelijk.

MHC complex

MHC complex is verzameling eiwitten aan oppervlak van een cel.

Met MHC complex wordt onderscheid gemaakt tussen lichaamsvreemd en lichaams-eigen

Bij mensen heet het MHC complex HLA (Human Leucocyte Antigen)

Als het MHC complex niet wordt herkend door immuunsysteem wordt het aangevallen: immuunreactie

Het MHC complex speelt belangrijke rol bij allergieën en auto-immuunziektes en afstotingsreacties van donororganen

Voorbeelden gebruik antilichamen in diagnostiek

Immuno – histologie: antilichamen met een kleurstof  hechten aan cellen met een genmutatie

ELISA: antilichamen met een kleurstof tonen de aanwezigheid en concentratie van een ziekteverwekker ( of antilichamen tegen de ziekteverwekker) aan.