Tekstverbanden en signaalwoorden
Tekstverbanden herkennen
Lesduur is: 45 minOnderdelen in deze les
Tekstverbanden herkennen
Open met het idee dat losse zinnen pas echt een tekst worden als er verbanden tussen staan. Deze les zoomt in op drie veelvoorkomende verbanden: doel-middel, voorwaarde en vergelijking.
Lesdoel
Ik kan doel-middel, voorwaarde en vergelijking herkennen en passende signaalwoorden erbij gebruiken.
Deze slide heeft geen instructies
Welke signaalwoorden over tekstverbanden ken je al?
Gebruik de inzendingen om voorkennis op te halen. Vraag kort door: welk woord past bij doel-middel, voorwaarde of vergelijking?
Wat is een tekstverband?
Een tekstverband laat zien hoe zinnen of zinsdelen met elkaar samenhangen.
Signaalwoorden helpen je dat verband te herkennen.
Als je het tekstverband ziet, begrijp je sneller wat de schrijver bedoelt.
Benadruk dat signaalwoorden een hulpmiddel zijn, maar dat leerlingen ook naar de betekenis van de hele zin moeten kijken.
Waarom zijn signaalwoorden handig?
Ze maken de opbouw van een tekst duidelijk
Ze laten zien wat belangrijk is in een zin
Ze helpen bij lezen én schrijven
Ze geven aan welk verband twee delen van de tekst hebben
Deze slide heeft geen instructies
Doel-middel
Bij een doel-middelverband wil iemand een doel bereiken.
Daarvoor gebruikt diegene een middel.
Gebruik eventueel een eenvoudig voorbeeld: 'Om op tijd te komen, neem ik de fiets.' Doel: op tijd komen. Middel: de fiets nemen.
Doel en middel uit elkaar halen
Doel: wat je wilt bereiken
Middel: wat je inzet om dat te bereiken
Vraag die helpt: waarvoor? en waarmee/hoe?
Voorbeeld:
Ik leer elke dag woordjes, zodat ik een goed cijfer haal.
Werk het voorbeeld mondeling uit: middel = elke dag woordjes leren, doel = een goed cijfer halen.
Signaalwoorden bij doel-middel
Veelgebruikte signaalwoorden zijn:
om ... te
zodat
daarmee
hiervoor
met als doel
Leg uit dat niet elk signaalwoord letterlijk hetzelfde werkt in elke zin, maar dat ze allemaal wijzen op een gericht doel en het middel daarnaartoe.
Voorbeelden van doel-middel
Om energie te besparen, doen we het licht uit.
Zij traint veel, zodat ze sterker wordt.
Met deze app kun je sneller plannen.
In elke zin zie je: iets wat je doet en iets wat je wilt bereiken.
Deze slide heeft geen instructies
Welk signaalwoord past het best bij een doel-middelverband?
mits
zodat
dan
tenzij
De afleiders horen bij de andere behandelde verbanden: mits en tenzij bij voorwaarde, dan bij vergelijking.
Vul de juiste woorden in
Lisa oefent elke dag met oude toetsen, zodat ze minder fouten maakt. In deze zin is het middel het oefenen, en het doel is minder fouten maken.
Controleer of leerlingen doel en middel ook inhoudelijk uit elkaar kunnen halen, niet alleen het signaalwoord herkennen.
Voorwaarde
Bij een voorwaardelijk verband geldt iets alleen als aan een voorwaarde is voldaan.
Het ene gebeurt dus pas onder een bepaalde voorwaarde.
Een goede leerlingvraag is: 'Wanneer gaat dit door?' of 'Waarvan hangt dit af?' Daarmee vinden ze vaak de voorwaarde.
Hoe herken je een voorwaarde?
Er moet eerst iets waar zijn of gebeuren
Daarna kan iets anders pas plaatsvinden
Vraag die helpt: wanneer wel? of op welke voorwaarde?
Voorbeeld:
Als het morgen droog is, gaan we buiten sporten.
Werk uit: voorwaarde = het is morgen droog; gevolg = we gaan buiten sporten.
Signaalwoorden bij voorwaarde
Veelgebruikte signaalwoorden zijn:
als
indien
mits
tenzij
op voorwaarde dat
Wijs erop dat 'tenzij' een uitzondering of negatieve voorwaarde aangeeft. Dat maakt het iets lastiger dan 'als' of 'mits'.
Voorbeelden van voorwaarde
Je mag mee, mits je je op tijd aanmeldt.
Als je goed oefent, gaat het beter.
We vertrekken op tijd, tenzij de trein vertraging heeft.
De tweede helft hangt steeds af van een voorwaarde.
Deze slide heeft geen instructies
Welke zin heeft een voorwaardelijk verband?
Sam leest net als Noor snel.
We oefenen, zodat het beter gaat.
Je mag mee, mits je op tijd bent.
Deze fiets is sneller dan die.
De verkeerde opties zijn bewust zinnen met vergelijking en doel-middel, zodat leerlingen de drie verbanden moeten onderscheiden.
Kies de passende woorden
We gaan naar buiten als het droog blijft. Dat is een voorwaarde. De activiteit gaat niet door, tenzij het weer verbetert.
Let op het verschil tussen als en tenzij: beide horen bij voorwaarde, maar tenzij geeft een uitzondering of negatieve voorwaarde aan.
Vergelijking
Bij een vergelijkend verband worden twee zaken met elkaar vergeleken.
De schrijver laat zien waarin iets gelijk, anders of sterker/zwakker is.
Noem dat vergelijking niet alleen over personen gaat, maar ook over meningen, producten, situaties of eigenschappen.
Wat laat een vergelijking zien?
overeenkomsten
verschillen
meer of minder
evenveel of even sterk
Vraag die helpt: wat wordt met elkaar vergeleken?
Deze slide heeft geen instructies
Signaalwoorden bij vergelijking
Veelgebruikte signaalwoorden zijn:
zoals
net als
evenals
dan
in vergelijking met
Geef eventueel ook een mondeling voorbeeld met een vergrotende trap: 'groter dan', 'sneller dan'.
Voorbeelden van vergelijking
Net als zijn broer leest Sam graag strips.
Deze tas is lichter dan die van gisteren.
In vergelijking met vorig jaar zijn de cijfers hoger.
Steeds worden twee personen, dingen of situaties naast elkaar gezet.
Deze slide heeft geen instructies
Welk signaalwoord wijst het duidelijkst op een vergelijking?
evenals
indien
daarmee
zodat
Evenals hoort bij vergelijking; indien bij voorwaarde; daarmee en zodat passen bij doel-middel.
Wat vergelijk je in: Deze tas is lichter dan die van gisteren?
Bespreek dat een goed antwoord noemt welke twee zaken worden vergeleken en waarin ze gelijk of verschillend zijn.
De drie verbanden naast elkaar
Doel-middel: waarvoor? waarmee?
Voorwaarde: wanneer wel? onder welke voorwaarde?
Vergelijking: wat wordt met elkaar vergeleken?
Waar let je op?
Doel-middel: iets doen om iets te bereiken
Voorwaarde: iets gebeurt alleen als iets anders waar is
Vergelijking: twee zaken worden naast elkaar gezet
Handige vragen
Deze slide brengt de drie verbanden expliciet uit elkaar. Handig moment om verwarring tussen doel-middel en voorwaarde te benoemen: bij doel-middel kies je een aanpak, bij voorwaarde hangt iets ergens van af.
Let op: één signaalwoord is niet genoeg
Soms herken je het verband niet alleen aan het signaalwoord, maar ook aan de betekenis van de hele zin.
Lees daarom altijd:
wat er gebeurt
wat van iets afhangt
of er iets wordt vergeleken
Belangrijk didactisch punt: leerlingen moeten niet blind op signaalwoorden gokken. Laat zien dat betekenis en zinsverband samen bepalen welk tekstverband het is.
Welk verband past bij: Ik gebruik een agenda om niets te vergeten?
Vergelijking
Voorwaarde
Doel-middel
Tijdvolgorde
Hier moeten leerlingen naar de betekenis van de hele zin kijken: agenda gebruiken is het middel, niets vergeten is het doel.
Herken de drie verbanden
Bij doel-middel doe je iets om iets te bereiken. Bij voorwaarde gebeurt iets alleen als eerst aan een eis is voldaan. Bij vergelijking zet je twee zaken naast elkaar.
Deze samenvattende opdracht checkt of leerlingen de drie kernbegrippen zuiver uit elkaar houden.
Wat heb jij vandaag het duidelijkst geleerd?
Laat leerlingen kort terugblikken op hun eigen leerproces. Mogelijke elementen: een verband herkennen, signaalwoorden onthouden, verschil tussen doel-middel en voorwaarde.
Welk onderdeel vond je het lastigst?
Gebruik de antwoorden om te zien waar nog herhaling nodig is, bijvoorbeeld bij het verschil tussen signaalwoord en betekenis.
Begrippenlijst
tekstverband - het verband tussen zinnen of delen van een tekst
signaalwoord - woord dat helpt om een tekstverband te herkennen
doel-middelverband - verband waarin een middel wordt gebruikt om een doel te bereiken
doel - wat je wilt bereiken
middel - wat je gebruikt om dat doel te bereiken
voorwaardelijk verband - verband waarbij iets alleen gebeurt als aan een voorwaarde is voldaan
voorwaarde - eis of situatie die eerst waar moet zijn
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
vergelijkend verband - verband waarin twee zaken met elkaar worden vergeleken
overeenkomst - wat gelijk is tussen twee zaken
verschil - wat niet gelijk is tussen twee zaken
zodat - signaalwoord dat vaak een doel aangeeft
mits - signaalwoord dat een voorwaarde aangeeft
tenzij - signaalwoord dat een uitzondering of negatieve voorwaarde aangeeft
in vergelijking met - signaalwoordgroep die een vergelijking aangeeft
Deze slide heeft geen instructies
