Examen biologie 2025 tijdvak 1

• Biologie
• Middelbare school
• vmbo g, t, mavo
• Leerjaar 4

Examen biologie 2025 tijdvak 1

De hermelijn vraag 1 t/m 3

- voedselketen

- tanden en kiezen

- overlevingskansen en natuurlijke selectie

voedselketen

• definitie voedselketen kennen
• een voedselketen kunnen maken
• in een voedselweb voedselketens kunnen herkennen
• kunnen toelichten waardoor een voedselketen begint bij producenten

Voedselketen

Wie eet wie?

Voedselketen begint altijd met een plant!

Voedselketen

Voedselketen

Pijl --> wordt gegeten door...

Vraag 1 (2p)

gras -> veldmuis/konijn -> hermelijn -> vos

1p voor de juiste organismen in de juiste volgorde

1p voor de pijlen in de juiste richting

Kiezen vergelijken

Gebit: kiezen

knipkies

vraag 2  (1p)

knipkiezen

Darwin

Darwin heeft de evolutietheorie bedacht. 

Evolutie betekend ontwikkelen van leven op aarde doormiddel van mutaties en overlevingskansen.

Darwinisme - Natuurlijke selectie

Individuen die het beste aangepast zijn, hebben de beste overlevingskansen

=

Grotere kans om eigenschappen door te geven aan nakomelingen

Natuurlijke selectie 

Allemaal anders

Een egel verdedigt zich met stekels.

Sommige dieren hebben een schutkleur.

Een schutkleur lijkt op de leefomgeving.

Daardoor wordt het dier bijna onzichtbaar.

Schutkleur

Dieren met een schutkleur vallen niet op in hun omgeving. 

Hierdoor is de kans op overleven groter. 

(a)biotische factoren

biotische factoren

biotische en abiotische factoren

Deze factoren hebben invloed op groeikansen en overlevingskansen van organismen. 

vraag 3  (1p)

uit de uitleg moet blijken dat er een verband is tussen de vachtkleur en de overlevingskans van de (witte) hermelijn

Plantenhormonen vraag 4 t/m 7

- huidmondjes

- houtvaten en bastvaten

- mitose en meiose

- kiemen en zaden

Wat zijn huidmondjes?

• Huidmondjes zitten aan de onderkant van bladeren.
• Via de huidmondjes stromen stoffen de plant in en uit.
• Koolstofdioxide gaat via de huidmondjes naar binnen en zuurstof en water gaan via de huidmondjes  naar buiten

Huidmondjes

Vraag 4 (1p)

C

Vraag 5 (1p)

houtvaten

meiose/ mitose

Meiose= reductiedeling. 

Mitose= gewone celdeling

Mitose

Meiose

Meiose en Mitose

Vraag 6 (1p)

Giberelline stimuleert mitose in de stengels = juist

Tijdens de kieming vindt meiose plaats = onjuist 

Een zaad

In het zaad zit een kiem, het begin van een nieuwe plant.

Binnenkant van een zaad

5/6 samen. Kiem(plantje): 

In het zaad zit een kiem. 

Bij de kieming van het zaad ontstaat uit de kiem een plantje. 

7. Zaadlobben: deze bevatten het reservevoedsel.

Vraag 7 (1p)

C

Titeren vraag 8 t/m 10

- antistoffen

- immuniteit

- passieve immuniteit

- actieve immuniteit

- natuurlijke immuniteit

- kunstmatige immuniteit

antistoffen

Antistoffen = product van een witte bloedcel, die de ziekteverwekker onschadelijk maakt.

Door de antistoffen kan de ziekteverwekker je niet meer ziek maken. 

Voor verschillende ziekteverwekkers zijn verschillende antistoffen nodig. 

Je lichaam moet dus veel verschillende antistoffen kunnen maken. Je bloed vervoert de antistoffen door het lichaam.

Antistoffen

• Antistoffen: stoffen die gemaakt worden door witte bloedcellen
  
• Antistoffen zitten opgelost in het bloed
  
• Antistoffen reageren op de antigenen van ziekteverwekkers 
• Antistoffen werken specifiek: ze werken maar op één antigeen
  
• Ziekteverwekkers worden in-actief gemaakt

Soorten immuniteit

Natuurlijke immuniteit  

 - Actief

- Passief
Kunstmatige immuniteit

- Actief

- Passief

Immuniteit

• Natuurlijke immuniteit

       een persoon heeft de ziekte zelf gehad en wordt dus niet meer ziek

• kunstmatige immuniteit

       een persoon heeft de ziekte niet gehad

Immuniteit: Antistoffen tegen het antigen van een ziekteverwekker hebben.

Kunstmatige immuniteit = Vaccin

Natuurlijke immuniteit = Ziek worden

passieve immuniteit

passieve natuurlijke immuniteit = via moedermelk en bloed uit placenta krijg je antistoffen binnen van je moeder

passieve kunstmatige immuniteit = je bent ernstig ziek en krijgt een spuit antistoffen (=serum)

1. passief omdat je lichaam zelf niets hoeft te doen

2. tijdelijke immuniteit - uitgewerkt zodra alle antistoffen zijn afgebroken

Leerdoelen

• Je kunt beschrijven hoe antistoffen bescherming bieden tegen infecties
  
• Je kunt uitleggen op welke manieren immuniteit kan ontstaan

• Antistoffen – antigenen – infectie – immuniteit – natuurlijke immuniteit – kunstmatige immuniteit – actieve immunisatie – passieve immunisatie

Antwoorden vraag 8 t/m 10

8 = antistoffen (1p)

9 = uit de uitleg moet blijken dat de ziekte(verwekker) van Carré andere antigenen heeft / Wodan andere antistoffen nodig heeft voor immuniteit (1p)

10 = uit het antwoord moet blijken dat dit via de moedermelk/placenta is gebeurd (1p)

Een trage maag vraag 11 t/m 15

- de maag

- peristaltiek

- bewustwording 

- ademhaling

- huig en strotklepje

- verteringsstelsel

Maag

De maag verteerd voedsel en doodt bacteriën.

De maag

Na de slokdarm komt de maag 

• ligt onder het middenrif
• de maag kneedt het voedsel
• de maag heeft verteringsklieren (mechanische verkleining)

Maag

Door de darmperistaltiek van je maag wordt voedsel voort geduwd naar je maag. In de maag zitten lengtespieren en kringspieren. Hierdoor is de maag altijd in beweging. In de maag zit maagsap. Dit is een zoutzuur dat dood de bacteriën die meekomen in je voedsel.

PERISTALTIEK

• kringspieren en lengtespieren - door afwisselend samentrekken peristaltische bewegingen in dunne darm
• kneedbewegingen
• ook peristaltiek in slokdarm, maag en dikke darm

Peristaltiek

Lengtespieren & kringspieren 

zie Binas 82C

Verteringsstelsel

Huig en strotklepje

Achterin je mond zit je huig en boven het strottenhoofd zit het strotklepje.

Je huig sluit bij slikken je neusholte af van je mondholte.

Je strotklepje sluit bij slikken je luchtpijp af.

Huig en strotklepje

Bewustwording

Bewustwording vindt plaats in grote hersenen. Pas als de impulsen daar aankomen, ben je je bewust dat de bonbons voor je neus staan.

Het ademhalingsstelsel

Ademhaling

Antwoorden vraag 11 t/m 15

11 = C (1p)

12 = A (1p)

13 = Carola heeft moeite met uitademen = onjuist

         Als Carola haar buikspieren aanspant komt er meer druk       
         op de maag = juist (1p)

14 = sluit de luchtpijp af = strotklepje & sluit de neusholte af = huig (1p)

15 = 3 en 4 (2p)

Hoofdluizen vraag 16 t/m 19

- de huid

- bloed/bloeddeeltjes

- genotype en fenotype

- ademhaling bij insecten

Bouw van de huid

Hoornlaag

Kiemlaag

Begrippen uit de paragraaf

Opperhuid (hoornlaag-kiemlaag)

Lederhuid (tastknopje - pijnpunt - drukzintuig)

Lichaamstemperatuur (zweetklieren - doorbloeding)

Brandwonden

opperhuid

- De huid bestaat uit twee delen: opperhuid en lederhuid

- Opperhuid bestaat uit de hoornlaag en kiemlaag

- Hoornlaag: bestaat uit resten van dode cellen, beschermt je lichaam tegen beschadiging en uitdroging

- Kiemlaag: Bestaat uit levende cellen

Huid

Bloed in reageerbuisjes

Onderdelen van het bloed

Bloed

Waaruit bestaat je bloed?

Bloeddeeltjes (bloedcellen) en bloedplasma:

• Rode bloedcellen > Vervoeren zuurstof > Bevat hemoglobine (rode kleurstof – bindt zuurstof aan zich)
• Witte bloedcellen > Bestrijden ziekteverwekkers (bacteriën en virussen)
  - Type 1 eten ziekteverwekkers op en verteren deze
  - Type 2 maken afweerstoffen (antistoffen) tegen ziekteverwekkers
• Bloedplaatjes > Zorgen dat wondjes dichtgaan (bloedstolling)

Bloedcellen zijn na een paar maanden versleten, in het rode beenmerg in platte beenderen (bekken, borstbeen, ribben) worden nieuwe bloedcellen gemaakt.

Genotype en fenotype

Genotype

Fenotype

Fenotype en genotype

Je fenotype kan je 

dus veranderen

je genotype niet!

Je genotype zit

in je DNA!!!

ademhaling bij insecten

Ademhaling van insecten

Bij insecten gaat de ademhaling via het achterlijf.

In de zijkanten van het lijf zitten kleine openingen, stigma's. 

Via die stigma's gaat het door een serie sterk vertakte buizen, tracheeën.

Antwoorden vraag 16 t/m 19

16 = A (1p)

17 = bloedplaatje(s) (1p)

18 = C (1p)

19 = Uit het antwoord moet blijken dat de hoofdluis hierdoor geen zuurstof kan opnemen / hierdoor geen koolstofdioxide kan afstaan.  (1p)

Gedragsonderzoek bij vervetapen vraag 20 t/m 22

- Gedragsonderzoek

- Ethogram

- Protocol

- Ethologie

- Rangorde

- Gedragshandelingen

§1.4 Gedragsonderzoek

Hoe je gedragsonderzoek toepast.

• ethogram
• protocol

En: objectief!

Je kunt in gedragingen herkennen:

• Gedragssystemen
• Gedragselementen
• Gedragsketens
  

Gedragsonderzoek

Ethogram 

Protocol  

Gedragsonderzoek

Ethogram

• Handeling
• Afkorting
• Beschrijving

De baas in de groep

Het dominante dier is de baas over de onderdanige dieren in de groep.

Rangorde: een groep met dominante en onderdanige dieren, waar iedereen zijn plek kent.

Een rangorde brengt rust in de groep, de regels zijn duidelijk. 

Bij kippen heet de rangorde: pikorde.

Dominant

Dominant

Onderdanig gedrag

Rangorde

• In sociale groepen bestaan rangorden. 
• Het hebben van rangorde zorgt ervoor dat een groep kan overleven. 
• De rangorde kan door dominantie of leeftijd bepaalde worden. 

Antwoord vraag 20 en 21

Antwoord vraag 22

22 =

Uit het antwoord moet blijken dat Cyrah Ama vlooit (om een stukje appel te krijgen). (1p)

Fokken van pythons vraag 23 t/m 26

- kruisingsschema

- evolutietheorie

- luchtpijp en kraakbeenringen 

Kruisingsschema kansen

Kruisingsschema

Hoe maak ik een kruisingsschema?

Luchtpijp en longen

• De wand van de luchtpijp bevat hoefijzervormige kraakbeenring, waardoor de luchtpijp altijd openstaat.
   
• De wanden van de luchtpijp, bronchien, luchtpijptakjes en longblaasjes zijn bekleed met slijmvlies.

Luchtpijp

• Luchtpijp onder strottenhoofd
  
• Kraakbeenringen houden luchtpijp open
  
• Bronchiën ook kraakbeenringen
  
• Kleinste buisjes hebben spiertjes
  
• Slijmvlies overal in de luchtwegen
  
• Trilharen brengen slijm naar keel → doorslikken

Antwoord vraag 23

Antwoord vraag 24

Antwoord vraag 25 en 26

Nijlpaard Hasana vraag 27 t/m 29

- hormoonstelsel 

- hormonen en hormoonklieren

- primaire en secundaire geslachtskenmerken

Hormoonstelsel

Hormoonstelsel bestaat uit hormoonklieren.

Een klier is een orgaan dat stoffen produceert, zoals de zweetklier.

Hormonen zijn stoffen die de werking van organen regelen. 

Hormonen

• Hormonen zijn signaal/regelstoffen.
  
• Hormonen worden gemaakt door de hypofyse.
  
  
  
• Hormonen worden getransporteerd door het bloed.

Hormoonklieren

Overzicht van de belangrijkste hormoonklieren ->

Een hormoonklier maakt hormonen een geeft deze af aan het bloed.

Antwoorden vraag 27 t/m 29

Pitrus vraag 30 t/m 31

- planten en wortels

- transport bij planten

transport in planten

• stoffen in de plant worden vervoerd in vaten
  
• vaten liggen bij elkaar in vaatbundels
  
• houtvaten vervoeren water en mineralen vanuit de wortel omhoog
  
• bastvaten vervoeren glucose en andere stoffen vanuit de bladeren naar andere delen van de plant
  

Organen planten

Planten hebben ook organen.

De organen van planten zijn: bloem, blad, stengel en wortel

Wortels

Functies

• Met de wortels zuigt een plant water en voedingsstoffen op uit de bodem.
• Wortels zorgen er ook voor dat de plant stevig in de grond staat.

• In de wortel slaat de plant ook het reservevoedsel op. 

Stengels

Functies:

- transport/vervoer van stoffen

- stevigheid geven aan de plant

Gaswisseling plant

Planten hebben ook zuurstof nodig. Dit gebruiken ze namelijk bij de verbranding van glucose. 

Huidmondjes: 

regelen hoeveel zuurstof en koolstofdioxide de plant in en uit gaan. 

Hoe komen planten aan CO2 en hoe verspreiden ze zuurstof?

Huidmondje

Antwoorden vraag 30 en 31

De neushoornkever vraag 32 t/m 34

- gedrag van mensen en dieren

- biotische en abiotische factoren

- verbranding bij planten en dieren

Wat is gedrag?

• Gedrag is alles wat een mens of een dier doet.

• Een prikkel is een verandering in de omgeving, waarop mensen en dieren reageren.
• Gedrag ontstaat doordat mensen en dieren reageren op prikkels.

Soorten sociaal gedrag

• Balts of bronst
• Paringsgedrag
• Broedzorg
• Territoriumgedrag
• Dreiggedrag
• Conflictgedrag:
  Oversprong gedrag, ambivalent gedrag, omgericht gerdrag

Sociaal gedrag

Bij veel dieren en mensen wordt gedrag beïnvloed door soortgenoten. Gedrag van soortgenoten naar elkaar noem je sociaal gedrag. 

Een handeling van een dier (of mens) is een prikkel voor een handeling van een soortgenoot. 

Biotische en abiotische factoren

abiotische factoren bepalen of een gebied geschikt is als habitat voor een organisme. heeft dus invloed op de soortensamenstelling. 

Afval

Waardoor komt er meer koolstofdioxide in de lucht?

• Kringloop van fotosynthese en verbranding
  - in de lucht zit koolstofdioxide, planten nemen dit op en maken hier glucose van
  - dieren eten de plant op, zo komt de glucose in het dier
  - in het dier vind verbranding plaats van glucose, hierdoor ontstaat koolstofdioxide, dit ademen dieren weer uit
  - zo komt de koolstofdioxide weer in de lucht en kunnen planten het weer opnemen
• Steeds meer mensen op aarde gebruiken energie, door verbranding van fossiele brandstoffen ontstaat veel koolstofdioxide in de lucht > te veel om door planten te worden opgenomen > kringloop is verstoord

Biotische en abiotische factoren

Verbranding

In een plant vindt verbranding plaats. Bij verbranding reageert een energierijke brandstof met zuurstof. Daarbij komt energie vrij. In alle cellen van organismen vindt voortdurend verbranding plaats.

De belangrijkste brandstof voor planten, dieren en mensen is glucose. Je kunt de verbranding van glucose zo opschrijven:

Dieren

Dieren eten planten of elkaar.

Hierdoor krijgen ze de energierijke stoffen van de planten binnen. 

Die kunnen ze gebruiken om daar hun eigen stoffen van te maken of om te verbranden, zodat ze energie hebben.

Antwoorden vraag 32 t/m 34

Energiedrank vraag 35 t/m 40

- orgaanstelsels

- het gebit

- voedingsstoffen en voedingsmiddelen

- glycogeen

- vet

Organen en cellen

Orgaanstelsels

Orgaanstelsel: Een groep organen die samenwerken.  

bijvoorbeeld:

• Bloedvatenstelsel
• Verteringsstelsel
• Ademhalingsstelsel

Orgaanstelsels

Orgaanstelsels

Orgaanstelsel: Een groep organen die samenwerken aan een taak.

Voedingsstoffen en voedingsmiddelen.

Voedingsstoffen

Voedingsmiddelen bevatten voedingsstoffen. 

Voedingsstoffen zijn de bruikbare bestanddelen van voedingsmiddelen. 

Wat betekent dat? 

Koolhydraten

Koolhydraten zijn brandstoffen, maar kunnen ook dienen als bouwstof. 

Teveel aan koolhydraten?

• Koolhydraten als reservestof (vet)

Suikers (glucose), zetmeel en glycogeen. 

De lever

Belangrijkste functies:

• Produceert gal (vertering van vetten)
• Verwerkt voedingsstoffen uit de darm
• Produceert eiwitten
• Breekt afval- en gifstoffen af
• Opslag (glycogeen)

Opslag

bewaren in je inwendige milieu

- Lever: glucose (als glycogeen), mineralen, vitamines.

- Spieren: glucose (als glycogeen).

- Onderhuids bindweefsel: Vet

-Gele beenmerg van pijpbeenderen: Vet

Antwoorden 35 t/m 39

Antwoord vraag 40

Problemen met resus vraag 41 t/m 45

- Prenataal onderzoek

- De baarmoeder

- Hoge en lage bloeddruk

- Voeding bij foetussen

- Resuspostief en resusnegatie

Resusfactor

• Resusfactor

- Resuspositief (Rh+): Antigenen 

- Resusnegatief (Rh-): Antistoffen

• Resus en zwangerschap

- Gevolgen volgende zwangerschap

De meeste mensen (85%) zijn resuspositief (Rh+).

Een klein deel van de mensen (15%) is resusnegatief (Rh-)

Antistoffen tegen de resusfactor worden gemaakt na contact met Rh+ bloed.

+

klontering en hemolyse

     Rh+               Rh-

prenataal onderzoek

onderzoek naar de gezondheid van de baby

verschillende vormen van prenataal onderzoek:

Echoscopie

vlokkentest

vruchtenwaterpuntie

prenataal onderzoek

Kindje in de baarmoeder

Zwangerschap

De eerste weken = embryo

na 8ste week = foetus

De foetus krijgt via de navelstreng (die aan de placenta vastzit) voeding binnen

Vruchtvliezen& -water zijn voor bescherming van de foetus

Bloeddruk

De bloedruk is de druk die het bloed uitoefent op de wanden van de slagaders als het wordt rondgepompt. 

De bloeddruk wordt gemeten met een bloeddrukmeter. 

Hoge bloeddruk

Bij toenemende inspanning of al je je opwindt, stijgt de bloedruk tijdelijk. 

Lage bloeddruk

In rust daalt de bloeddruk weer

Oorzaken hoge bloeddruk

De oorzaken van te hoge bloeddruk zijn onder andere stress, roken, overgewicht en zout eten. Langdurig hoge bloeddruk beschadigt de wanden van de slagaders.

Lage bloeddruk gevaarlijk?

Een te lage hoge bloeddruk komt vaker voor, en kan wel schadelijk zijn.

Hoge en lage bloeddruk

Lage bloeddruk -> duizeligheid, flauwvallen, vermoeidheid

Hoge bloeddruk -> vaak geen klachten, bloedvaten/organen beschadigen

Antwoorden 41 t/m 45

Myxomatose vraag 46 t/m 49

- aders en slagaders

- het oog

- overlevingskans (zie vraag 1 t/m 3)

- antibiotica

Slagaders

• Aorta: grootste slagader en begint bij het hart
  
• Kransslagaders
  

Aders

aders en slagaders 

Slagaders

• Slagaders hebben de naam van het orgaan waar ze naartoe lopen
• Uitzondering: de aorta 
  
  
• Slagaders vervoeren bloed van het hart naar de organen
• Alle slagaders, behalve de longslagader, vervoeren zuurstofrijk bloed
• De bloeddruk in slagaders is hoog

8.3.3: Het verschil in vorm en functie van slagaders, haarvaten en aders beschrijven en voorbeelden noemen van deze aders.

Aders:

- Van het ORGAAN af naar HART toe

- Hebben kleppen

- Meestal zuurstofarm

Grootste ader = HOLLE ADER

Slagaders

• Bloed stroomt weg van het hart
• Bloeddruk in slagaders is hoog
• Dus: wanden slagaders zijn dik en elastisch

Vertel ook over:

Diep in het lichaam gelegen.

slag merkbaar in bv. polsen

Onderdelen van het oog met de functies:

Buitenkant van het oog

Doorsnede van het oog

Antibiotica

Anti = tegen

Bíos = leven

• Virussen zijn niet levend, dus antibiotica werkt niet.
  
• Bacteriën leven wel, dus antibiotica werkt wel.

Antibiotica 

maken schimmels en bacteriën dood

Penicilline is een antibiotica gemaakt door een penseelschimmel 

Antwoorden 46 t/m 49

Vingerdier vraag 50 t/m 52

- producten, consument, reducent

- inwendige en uitwendige prikkels

- het oor

Voedselkringloop: producenten, consumenten, afvallers en reducenten

Consument

Producent

afvaleters

Mineralen

Reducent

producent --> consument -->consument --> reducent

Voedelselketen 

Producent

Consument 1e orde

Consument 2e orde

Consument 3e orde

Herbivoor = planteneters = consumenten van de 1e orde.

Carnivoor = vleeseters = consumenten van de 2e orde en/of hoger.

Omnivoor = alleseters = consumenten van de 1e orde en hoger.

Prikkel

Inwendige prikkel 

Uitwendige prikkel

Het Oor

Antwoorden 50 t/m 52