Architectuur: begrippen herkennen

• newEditor
• Tekenen
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 5,6

Architectuur in beeld

Lesdoel

Ik kan belangrijke begrippen uit de architectuur herkennen en benoemen aan de hand van tekeningen, bouwvormen en voorbeelden.

Welke architectuurbegrippen ken je al?

Gebruik de woordenwolk om voorkennis te activeren. Vraag daarna kort welke woorden leerlingen al kunnen uitleggen of ergens hebben gezien.

Stedenbouw

Stedenbouw gaat over de inrichting van de ruimte tussen gebouwen.

• straten, pleinen en bouwblokken

• bereikbaarheid en functies

• samenhang van een wijk of stad

Benadruk dat stedenbouw een grotere schaal heeft dan architectuur van één gebouw. Het gaat om de organisatie van een gebied.

Stedenbouw als ontwerpkeuze

Bij stedenbouw draait het om verbanden:

• wonen, werken en verkeer

• openbare ruimte en groen

• zichtlijnen en routes

Voorbeeld van stedenbouw

Een stationsgebied of nieuwbouwwijk laat stedenbouw goed zien.

Je kijkt dan niet eerst naar één gevel, maar naar de opbouw van het hele gebied.

Gebruik het beeld om leerlingen te laten zien dat verkaveling, wegen en groen samen één ontwerp vormen.

Tuinarchitectuur

Tuinarchitectuur is het ontwerpen van groene buitenruimtes.

• tuinen en parken

• paden, water en beplanting

• verhouding tussen natuur en vormgeving

Geordend of natuurlijk

Tuinarchitectuur kan strak of juist organisch zijn.

• symmetrie en assen

• kronkelende paden

• beleving van rust, zicht en ruimte

Leg het verschil uit tussen een geometrische tuin en een landschappelijke tuin.

Voorbeeld van tuinarchitectuur

Een paleistuin, stadspark of moderne daktuin is een voorbeeld.

De inrichting van groen is hier bewust ontworpen, niet toevallig gegroeid.

Waar richt stedenbouw zich vooral op?

A

Ruimte tussen gebouwen

B

Versiering van gevels

C

Binnenruimtes van huizen

D

Constructie van daken

Toetst het verschil tussen stedenbouw en architectuur op gebouwniveau.

Noem één duidelijk verschil tussen stedenbouw en tuinarchitectuur.

Verwachte elementen: stedenbouw = grotere schaal, hele wijk/stad, routes/functies/samenhang; tuinarchitectuur = groene buitenruimte, paden/water/beplanting, vormgeving van natuur. Laat leerlingen eventueel een voorbeeld noemen.

Aanzichten van een gebouw

Een aanzicht laat zien hoe een gebouw er van buiten uitziet.

• geen diepte zoals in perspectief

• wel maten en verhoudingen

• belangrijk in bouwtekeningen

Maak duidelijk dat een aanzicht een platte weergave is van één zijde van het gebouw.

Vooraanzicht

Het vooraanzicht toont de voorkant van het gebouw.

Je ziet bijvoorbeeld:

• entree

• ramen en deuren

• hoogte van gevel en dak

Zijaanzicht

Het zijaanzicht toont één zijkant van het gebouw.

Je herkent hier vaak:

• lengte van de gevel

• dakhelling

• plaats van zijramen

Plattegrond

Een plattegrond is een tekening van een gebouw van bovenaf.

• muren en kamers

• deuren en doorgangen

• indeling van de ruimte

Vergelijk de plattegrond met een horizontale doorsnede op ooghoogte van boven bekeken.

Wat lees je in een plattegrond?

Met een plattegrond zie je vooral de organisatie van binnenruimtes.

• waar functies liggen

• hoe je je verplaatst

• welke ruimtes met elkaar verbonden zijn

Voorbeeld van een plattegrond

Bij een woningplattegrond herken je vaak meteen:

• woonkamer

• keuken

• trap

• slaapkamers

Doorsnede

Een doorsnede laat zien hoe een gebouw er van binnen opengesneden uitziet.

• hoogtes en verdiepingen

• vloeren en dak

• binnenruimte in profiel

Benadruk dat een doorsnede helpt om hoogte en opbouw te begrijpen, iets wat in een plattegrond minder zichtbaar is.

Lengtedoorsnede

Een lengtedoorsnede snijdt het gebouw in de lengterichting.

Je ziet hoe ruimtes achter elkaar liggen en hoe de hoogte zich door het gebouw ontwikkelt.

Dwarsdoorsnede

Een dwarsdoorsnede snijdt het gebouw in de breedterichting.

Daardoor worden breedte, overspanning en de relatie tussen zijden zichtbaar.

Maquette

Een maquette is een ruimtelijk model van een gebouw of gebied.

• verkleind weergegeven

• helpt om vorm te begrijpen

• toont volume en omgeving

Waarom een maquette?

Een maquette maakt zichtbaar wat op een platte tekening moeilijker te lezen is.

• massa en verhouding

• stand in de omgeving

• werking van licht en ruimte

Voorbeeld van een maquette

Architecten gebruiken maquettes bij woningen, musea en stadsplannen.

Het model laat het ontwerp als 3D-vorm zien voordat het gebouwd wordt.

Welke tekening laat een gebouw van bovenaf zien?

A

Vooraanzicht

B

Zijaanzicht

C

Plattegrond

D

Dwarsdoorsnede

Controleert of leerlingen de verschillende soorten bouwtekeningen uit elkaar houden.

Skeletbouw

Bij skeletbouw draagt een constructief raamwerk het gebouw.

• kolommen en balken

• buitenwanden dragen minder

• flexibele indeling mogelijk

Zet skeletbouw eventueel tegenover massieve bouw: bij skeletbouw zit de draagkracht vooral in het skelet.

Kenmerken van skeletbouw

Doordat het skelet het gewicht opvangt, ontstaat meer vrijheid voor:

• grote open ruimtes

• veel glas in de gevel

• aanpasbare plattegronden

Voorbeeld van skeletbouw

Veel moderne kantoren en hoogbouw maken gebruik van skeletbouw.

Aan de buitenkant zie je vaak een strakke gevel, terwijl de constructie binnen het gebouw het werk doet.

Systeembouw

Systeembouw betekent bouwen met standaard onderdelen die volgens een vast systeem samenkomen.

• prefabricage

• herhaalbare elementen

• snel en efficiënt bouwen

Hoe systeembouw werkt

Onderdelen worden vaak vooraf gemaakt en op de bouwplaats gemonteerd.

• wanden en vloeren

• vaste maatvoering

• minder maatwerk per onderdeel

Benadruk dat 'systeem' niet hetzelfde is als saai: ook binnen een systeem kunnen ontwerpen verschillen.

Voorbeeld van systeembouw

Schoolgebouwen, woningen en tijdelijke units worden vaak in systeembouw uitgevoerd.

Het herkenbare kenmerk is de opbouw uit herhaalbare modules.

Wat maakt skeletbouw vooral mogelijk?

A

Meer open ruimte

B

Meer ornamenten

C

Dikkere buitenwanden

D

Minder daglicht

De juiste redenering is dat het dragende skelet vrijheid geeft in de indeling en grotere open ruimtes mogelijk maakt.

Leg kort uit: skeletbouw is niet hetzelfde als systeembouw.

Verwachte elementen: skeletbouw = draagkracht in kolommen/balken, flexibele indeling, open ruimtes; systeembouw = standaarddelen, prefabricage, snelle montage, herhaalbare modules.

Facade

De facade of gevel is de buitenkant van een gebouw.

• beschermt tegen weer en wind

• bepaalt een groot deel van de uitstraling

• bevat openingen zoals ramen en deuren

Gebruik in de toelichting dat 'facade' vaak als vakterm wordt gebruikt, terwijl 'gevel' gebruikelijker Nederlands is.

Wat vertelt een facade?

Aan een facade lees je vaak af:

• stijl en materiaal

• ritme van ramen

• verhouding tussen open en gesloten vlakken

Voorbeeld van een facade

Een glazen kantoorgevel of een bakstenen woonhuis laat zien hoe verschillend facades kunnen zijn.

De facade is vaak het eerste wat je van een gebouw ervaart.

Portaal

Een portaal is een duidelijk gemarkeerde toegang tot een gebouw.

• ingang met nadruk

• vaak groter of rijker vormgegeven

• markeert de overgang van buiten naar binnen

Functie van een portaal

Een portaal helpt bezoekers om de entree direct te herkennen.

Het kan uitnodigend, plechtig of monumentaal zijn, afhankelijk van het gebouw.

Voorbeeld van een portaal

Bij kerken, musea en appartementen zie je vaak een portaal dat de ingang extra accent geeft.

Atrium

Een atrium is een centrale, open ruimte binnen een gebouw.

• vaak meerdere verdiepingen hoog

• brengt licht naar binnen

• verbindt verschillende delen van het gebouw

Waarom een atrium?

Een atrium werkt vaak als ruimtelijk middelpunt.

• overzicht in het gebouw

• ontmoetingsplek

• sterke beleving van hoogte en licht

Voorbeeld van een atrium

In hotels, kantoren en musea vormt het atrium vaak het hart van het gebouw.

Galerij

Een galerij is een gang of loopruimte langs een gebouw of rond een binnenruimte.

• geeft toegang tot meerdere ruimtes

• kan open of overdekt zijn

• komt binnen en buiten voor

Je kunt hier twee betekenissen kort noemen: galerij als toegangsgang en galerij als architectonische omgang rond een ruimte.

Galerij als verbindende ruimte

De galerij verbindt delen van een gebouw zonder zelf een hoofdruimte te zijn.

Ze maakt routes zichtbaar en ordent de toegang.

Voorbeeld van een galerij

Een galerijflat is een duidelijk voorbeeld: meerdere woningen worden ontsloten via één lange loopruimte.

Koepel

Een koepel is een rond of gebogen dakvormig gewelf.

• overspant een ruimte

• valt sterk op in het silhouet

• kan technisch en symbolisch belangrijk zijn

Effect van een koepel

Een koepel geeft een ruimte vaak:

• hoogte en monumentaliteit

• centraal karakter

• bijzondere lichtwerking

Voorbeeld van een koepel

Kerken, moskeeën en overheidsgebouwen gebruiken vaak een koepel als opvallend architectonisch element.

Ornament

Een ornament is een versierend detail in of aan een gebouw.

• decoratief bedoeld

• benadrukt vorm of stijl

• kan herhaald voorkomen

Rol van ornament

Ornament voegt geen hoofdruimte toe, maar geeft een gebouw karakter.

Denk aan reliëf, beeldhouwwerk of sierlijke patronen.

Voorbeeld van ornament

Historische gevels en ingangen hebben vaak ornamenten die de stijl direct herkenbaar maken.

Pijler

Een pijler is een dragend, meestal verticaal bouwelement.

• ondersteunt gewicht

• vaak steviger dan een slanke kolom

• gebruikt in hallen, bruggen en gevels

Als gewenst kun je kort noemen dat een pijler vaak massiever oogt dan een kolom, zonder daar een volledige stijlleer van te maken.

Functie van een pijler

De pijler draagt constructief bij aan het gebouw.

Hij kan ook ritme en ordening geven aan een ruimte of gevel.

Voorbeeld van een pijler

In een kerk, station of poortgebouw zie je vaak pijlers die een dak, boog of overkapping dragen.

Welk begrip hoort bij een centrale open ruimte in een gebouw?

A

Portaal

B

Atrium

C

Galerij

D

Pijler

Atrium wordt hier bewust afgezet tegen portaal, galerij en pijler, omdat die begrippen in dit blok makkelijk door elkaar kunnen gaan lopen.

Welk begrip uit dit laatste blok vind jij het lastigst?

1

Façade

2

Portaal

3

Atrium

4

Galerij

5

Koepel

Welk begrip uit deze les onthoud jij het best?

Vrije reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen concreet één begrip, onderscheid of inzicht noemen.

Wat hielp jou het meest om de begrippen te begrijpen?

Vrije reflectie. Mogelijke antwoorden: afbeeldingen, voorbeelden, vergelijking tussen begrippen, of tekeningen hielpen het meest.

Welk onderdeel vond je het lastigst in deze les?

Vrije reflectie. Gebruik antwoorden om te bepalen welke begrippen nog herhaald moeten worden.

Begrippenlijst

stedenbouw - het ontwerpen en ordenen van een wijk, stad of openbaar gebied

tuinarchitectuur - het ontwerpen van tuinen, parken en andere groene buitenruimtes

aanzicht - een platte tekening van één buitenzijde van een gebouw

vooraanzicht - het aanzicht van de voorkant van een gebouw

zijaanzicht - het aanzicht van de zijkant van een gebouw

plattegrond - een tekening van een gebouw van bovenaf

doorsnede - een tekening waarin een gebouw als het ware is opengesneden

Begrippenlijst

lengtedoorsnede - een doorsnede in de lengterichting van een gebouw

dwarsdoorsnede - een doorsnede in de breedterichting van een gebouw

maquette - een ruimtelijk, verkleind model van een gebouw of gebied

skeletbouw - bouwmethode waarbij een dragend skelet het gebouw ondersteunt

systeembouw - bouwmethode met standaard onderdelen volgens een vast systeem

facade - de buitenzijde of gevel van een gebouw

portaal - een duidelijk vormgegeven toegang of ingangspartij

Begrippenlijst

atrium - een centrale open ruimte binnen een gebouw

galerij - een gang of loopruimte die toegang geeft langs of rond een gebouw

koepel - een ronde of gebogen overkapping van een ruimte

ornament - een versierend detail in of aan een gebouw

pijler - een dragend verticaal bouwelement dat gewicht ondersteunt