TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Tijd van wereldoorlogen
Examenstof geschiedenis vwo
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Tijd van wereldoorlogen
Examenstof geschiedenis vwo
Dit is les 1 van 3: uitleg. Les 2 is examentraining, les 3 is de terugblik met quiz. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Britse officiële fotograaf)
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan de acht kenmerkende aspecten van tijdvak 9 uitleggen en met elkaar in verband brengen.
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord denk je bij de oorlogsjaren 1900-1950?
Activering: geen goed of fout. Verwacht: Hitler, Anne Frank, loopgraven, bommen, Holocaust. Bespreek na: wat hoort hier wel en niet bij het examen? Gebruik de woorden later bij de kenmerkende aspecten.
Loopgraaf bij Armentières, 1916
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Het voeren van twee wereldoorlogen
WO I (1914-1918): bondgenootschappen, nationalisme en wapenwedloop maken van één moord een Europese oorlog
Totale oorlog: economie, bevolking en wetenschap worden helemaal ingezet
Versailles (1919) legt Duitsland zware lasten op en wordt later een strijdpunt van Hitler: zo hangt WO I samen met WO II
WO II (1939-1945): mondiaal door Duitsland, Italië en Japan tegenover de geallieerden, ook met een ideologisch doel
Laat leerlingen een tijdbalk tekenen: 1914, 1918, 1939, 1945. Veelgemaakte fout: WO I en WO II verwisselen of denken dat Nederland meevocht in WO I (Nederland bleef neutraal). Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Britse officiële fotograaf)
Menigte voor de beurs van New York, oktober 1929
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
De crisis van het wereldkapitalisme
Liberaal kapitalisme: de vrije markt moet zichzelf herstellen, de overheid blijft op afstand
Na de beurskrach van 1929 faalt dat: het is een wereldcrisis omdat de economieën aan elkaar hangen
Staatsingrijpen wint terrein: New Deal in de VS, in Nederland pas laat (gouden standaard pas losgelaten in 1936)
Politiek gevolg: crisis en werkloosheid voeden aanhang voor nationaalsocialisten en communisten
Belangrijk verband voor het examen: crisis, werkloosheid, steun voor extremisten. Leerlingen vergeten vaak dat de crisis uit Amerika komt en zich via leningen naar Europa verspreidt. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Associated Press)
Partijdag van de nazi's in Neurenberg, 1935
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Totalitaire ideologieën in de praktijk
Totalitair: de staat wil alle terreinen van het leven beheersen, tegenstanders worden uitgeschakeld
Communisme: internationalistisch, klassenstrijd, staatsbezit, Grote Terreur (1937-1938)
Nationaalsocialisme: nationalistisch en racistisch, de economie blijft privé maar wordt gestuurd
Hitlers weg naar de dictatuur: zwakke Republiek van Weimar, dolkstootlegende, crisis, kanselier (1933), Machtigingswet: legaal begin, dictatuur als gevolg
Vraag na: wat hebben communisme en nationaalsocialisme gemeen (totalitair), en waarin verschillen ze (klassen tegenover ras). Italië en het fascisme horen hier als derde voorbeeld. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Robert Sennecke, Narodowe Archiwum Cyfrowe)
Welke gebeurtenis zette de wereldwijde economische crisis in gang?
De Duitse inval in Polen in 1939
De beurskrach op Wall Street in 1929
Het Verdrag van Versailles in 1919
De Russische Revolutie van 1917
Verwachte fout: Versailles. Dat verdrag hoort bij de gevolgen van WO I en voedt wel de wrok in Duitsland, maar het is niet het begin van de crisis.
Vul in
In een totalitaire staat bepaalt één partij alles. In de Sovjet-Unie regeerde Stalin, in Duitsland werd in 1933 Hitler kanselier.
Mussolini is een geloofwaardige afleider: hij was de fascistische leider van Italië, niet van de Sovjet-Unie of Duitsland.
Duitse volksontvanger (VE301), 1936
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Propaganda en massaorganisatie
Propaganda werkt op emotie en herhaling, niet op argumenten; doel is gelijkschakeling
Nieuwe media (radio, film) bereiken voor het eerst de hele massa tegelijk
Massaorganisatie in een dictatuur is verplicht en gecontroleerd (Hitlerjugend), de Nederlandse zuilen waren vrijwillig
Leiderscultus: Hitler en Stalin worden als onfeilbaar neergezet
Laat een nazi-poster zien en vraag: wie maakte dit, voor wie, en wat wil het bereiken. Dat is precies de bronvraag van het examen. Image credit: Sailko / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Soekarno leest de onafhankelijkheid voor, 17 augustus 1945
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Verzet tegen West-Europees imperialisme
Nationalisme in de kolonie: een nieuwe elite eist zelfbestuur, vaak met onderwijs uit het moederland
Gandhi: geweldloze weigering (non-coöperatie), Zoutmars (1930); India onafhankelijk in 1947
Indië: Soekarno en de PNI; de Japanse bezetting (1942-1945) ondermijnt het Nederlandse gezag
Na 17 augustus 1945 volgt een gewapende strijd en diplomatie; erkenning 27 december 1949
Let op het verschil tussen India (Brits, Gandhi) en Indonesië (Nederlands, Soekarno). De uitspraak "Indië is verloren, rampspoed geboren" past bij het Nederlandse perspectief; bespreek wiens perspectief dat is. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Frans Mendur)
Hiroshima na de atoombom, augustus 1945
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Massavernietiging en burgers in de oorlog
De industrialisatie van de oorlog: massaproductie van wapens, massale verliezen
Strategisch bombardement: steden raken om het moreel van de burgers te breken
De atoombom maakt in één klap een stad onbewoonbaar; discussie of hij nodig was om Japan te laten capituleren
Het onderscheid tussen soldaat en burger vervaagt: dat is de kern van totale oorlog
Bespreek Rotterdam (14 mei 1940) als Nederlands voorbeeld. Leerlingen verwarren Hiroshima en Nagasaki niet met Pearl Harbor: Pearl Harbor is de Japanse aanval op de VS (7 december 1941). Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (US Navy)
Waarom was de volksontvanger belangrijk voor Hitler?
Duitsers konden er vrij buitenlandse zenders mee kiezen
Alleen het leger mocht hem gebruiken
Hij verving de kranten die waren verboden
Bijna elk huishouden kon zijn boodschap horen
De goedkope radio bereikte de hele massa tegelijk. Dat is het kernidee bij propaganda en massacommunicatie.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
Leerlingen zetten de Zoutmars vaak na de oorlog; koppel 1930 aan de crisisjaren.
De ingang van Auschwitz I
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Racisme en genocide: de Holocaust
Stap voor stap: uitsluiten, isoleren, onderscheiden, deporteren en vermoorden
Genocide is de geplande vernietiging van een groep mensen; de Holocaust is de genocide op de joden
Industrieel en bureaucratisch: treinen, lijsten, kampen, ambtenaren; veel mensen werkten mee
Racisme als ideologie: de rassenleer is de kern van het nationaalsocialisme, geen bijzaak
Ga zorgvuldig en respectvol met dit onderwerp om. Laat leerlingen de stappen benoemen (uitsluiten, opsluiten, deporteren, vermoorden) in plaats van alleen de kampen. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein
Februaristaking, Amsterdam, 25 februari 1941
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
De Duitse bezetting van Nederland
Bestuur: Duitsland laat het Nederlandse apparaat grotendeels intact; dat maakt de vervolging efficiënt
Houdingen: aanpassing, collaboratie en verzet, en de meeste mensen zaten daartussenin
Jodenvervolging: ongeveer 75% van de joden vermoord, een hoog percentage voor West-Europa
Verzet: Februaristaking (1941), April-meistakingen (1943) en de Hongerwinter (1944-1945)
Dit is het onderdeel dat het vaakst in examenvragen terugkomt. Vraag na: wat is het verschil tussen collaboratie, aanpassing en verzet. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Keimpe Sikkema)
Welke gebeurtenis in de bezetting van Nederland kwam het eerst?
De Februaristaking (1941)
Dolle Dinsdag (1944)
De Hongerwinter (1944-1945)
De bevrijding van heel Nederland (mei 1945)
Februaristaking: 25 en 26 februari 1941, uit protest tegen de razzia's op joodse Amsterdammers.
Waarom paste de meeste bevolking zich aan?
Goede antwoorden: angst voor straf, dagelijkse zorgen om eten en werk, vertrouwen op ambtenaren, weinig zicht op wat er met joden gebeurde. Fout dat vaak voorkomt: "iedereen was fout of iedereen zat in het verzet". Gebruik twee antwoorden voor een klassengesprek over aanpassing, collaboratie en verzet.
Welk onderwerp vind je nog het moeilijkst?
Crisis en ideologieën
Propaganda en imperialisme
Oorlogsvoering en genocide
De Duitse bezetting
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je in de training extra doet.
Wat wil je voor het examen nog oefenen?
Reflectievraag zonder goed antwoord. Noteer onderwerpen die vaak terugkomen en gebruik ze bij les 2.
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Begrippen (1/2)
totale oorlog: oorlog waarbij een land alle middelen en de hele bevolking inzet
totalitair: een staat die alle terreinen van het leven wil beheersen
propaganda: het sturen van meningen met eenzijdige berichten
imperialisme: het uitbreiden van macht over andere landen of gebieden
genocide: het plannen en uitvoeren van de vernietiging van een groep
Deze slide heeft geen instructies
TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN
Begrippen (2/2)
collaboratie: samenwerken met de bezetter
gelijkschakeling: alle organisaties onder controle van de dictatuur brengen
Endlösung: het nazi-plan om alle joden in Europa te vermoorden
leiderscultus: een leider wordt als onfeilbaar neergezet
Deze slide heeft geen instructies