Tijdvak 9 vwo, les 1: Uitleg

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Tijd van wereldoorlogen

Examenstof geschiedenis vwo

1 / 21
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4-6

In deze les zitten 21 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Examenstof geschiedenis vwo: tijdvak 9, de tijd van de wereldoorlogen (1900-1950). De acht kenmerkende aspecten uitgelegd met jaartallen, voorbeelden en bronnen, met woordweb, controlevragen per blok, exitvraag en begrippenlijst. Les 1 van 3.

Onderdelen in deze les

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Tijd van wereldoorlogen

Examenstof geschiedenis vwo

Dit is les 1 van 3: uitleg. Les 2 is examentraining, les 3 is de terugblik met quiz. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Britse officiële fotograaf)

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan de acht kenmerkende aspecten van tijdvak 9 uitleggen en met elkaar in verband brengen.

Deze slide heeft geen instructies

Welk woord denk je bij de oorlogsjaren 1900-1950?

Activering: geen goed of fout. Verwacht: Hitler, Anne Frank, loopgraven, bommen, Holocaust. Bespreek na: wat hoort hier wel en niet bij het examen? Gebruik de woorden later bij de kenmerkende aspecten.

Loopgraaf bij Armentières, 1916

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Het voeren van twee wereldoorlogen

  • WO I (1914-1918): bondgenootschappen, nationalisme en wapenwedloop maken van één moord een Europese oorlog

  • Totale oorlog: economie, bevolking en wetenschap worden helemaal ingezet

  • Versailles (1919) legt Duitsland zware lasten op en wordt later een strijdpunt van Hitler: zo hangt WO I samen met WO II

  • WO II (1939-1945): mondiaal door Duitsland, Italië en Japan tegenover de geallieerden, ook met een ideologisch doel

Laat leerlingen een tijdbalk tekenen: 1914, 1918, 1939, 1945. Veelgemaakte fout: WO I en WO II verwisselen of denken dat Nederland meevocht in WO I (Nederland bleef neutraal). Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Britse officiële fotograaf)

Menigte voor de beurs van New York, oktober 1929

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

De crisis van het wereldkapitalisme

  • Liberaal kapitalisme: de vrije markt moet zichzelf herstellen, de overheid blijft op afstand

  • Na de beurskrach van 1929 faalt dat: het is een wereldcrisis omdat de economieën aan elkaar hangen

  • Staatsingrijpen wint terrein: New Deal in de VS, in Nederland pas laat (gouden standaard pas losgelaten in 1936)

  • Politiek gevolg: crisis en werkloosheid voeden aanhang voor nationaalsocialisten en communisten

Belangrijk verband voor het examen: crisis, werkloosheid, steun voor extremisten. Leerlingen vergeten vaak dat de crisis uit Amerika komt en zich via leningen naar Europa verspreidt. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Associated Press)

Partijdag van de nazi's in Neurenberg, 1935

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Totalitaire ideologieën in de praktijk

  • Totalitair: de staat wil alle terreinen van het leven beheersen, tegenstanders worden uitgeschakeld

  • Communisme: internationalistisch, klassenstrijd, staatsbezit, Grote Terreur (1937-1938)

  • Nationaalsocialisme: nationalistisch en racistisch, de economie blijft privé maar wordt gestuurd

  • Hitlers weg naar de dictatuur: zwakke Republiek van Weimar, dolkstootlegende, crisis, kanselier (1933), Machtigingswet: legaal begin, dictatuur als gevolg

Vraag na: wat hebben communisme en nationaalsocialisme gemeen (totalitair), en waarin verschillen ze (klassen tegenover ras). Italië en het fascisme horen hier als derde voorbeeld. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Robert Sennecke, Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Welke gebeurtenis zette de wereldwijde economische crisis in gang?

A

De Duitse inval in Polen in 1939

B

De beurskrach op Wall Street in 1929

C

Het Verdrag van Versailles in 1919

D

De Russische Revolutie van 1917

Verwachte fout: Versailles. Dat verdrag hoort bij de gevolgen van WO I en voedt wel de wrok in Duitsland, maar het is niet het begin van de crisis.

Vul in

In een totalitaire staat bepaalt één partij alles. In de Sovjet-Unie regeerde Stalin, in Duitsland werd in 1933 Hitler kanselier.

partij
Stalin
1933
Mussolini
1939

Mussolini is een geloofwaardige afleider: hij was de fascistische leider van Italië, niet van de Sovjet-Unie of Duitsland.

Duitse volksontvanger (VE301), 1936

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Propaganda en massaorganisatie

  • Propaganda werkt op emotie en herhaling, niet op argumenten; doel is gelijkschakeling

  • Nieuwe media (radio, film) bereiken voor het eerst de hele massa tegelijk

  • Massaorganisatie in een dictatuur is verplicht en gecontroleerd (Hitlerjugend), de Nederlandse zuilen waren vrijwillig

  • Leiderscultus: Hitler en Stalin worden als onfeilbaar neergezet

Laat een nazi-poster zien en vraag: wie maakte dit, voor wie, en wat wil het bereiken. Dat is precies de bronvraag van het examen. Image credit: Sailko / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Soekarno leest de onafhankelijkheid voor, 17 augustus 1945

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Verzet tegen West-Europees imperialisme

  • Nationalisme in de kolonie: een nieuwe elite eist zelfbestuur, vaak met onderwijs uit het moederland

  • Gandhi: geweldloze weigering (non-coöperatie), Zoutmars (1930); India onafhankelijk in 1947

  • Indië: Soekarno en de PNI; de Japanse bezetting (1942-1945) ondermijnt het Nederlandse gezag

  • Na 17 augustus 1945 volgt een gewapende strijd en diplomatie; erkenning 27 december 1949

Let op het verschil tussen India (Brits, Gandhi) en Indonesië (Nederlands, Soekarno). De uitspraak "Indië is verloren, rampspoed geboren" past bij het Nederlandse perspectief; bespreek wiens perspectief dat is. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Frans Mendur)

Hiroshima na de atoombom, augustus 1945

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Massavernietiging en burgers in de oorlog

  • De industrialisatie van de oorlog: massaproductie van wapens, massale verliezen

  • Strategisch bombardement: steden raken om het moreel van de burgers te breken

  • De atoombom maakt in één klap een stad onbewoonbaar; discussie of hij nodig was om Japan te laten capituleren

  • Het onderscheid tussen soldaat en burger vervaagt: dat is de kern van totale oorlog

Bespreek Rotterdam (14 mei 1940) als Nederlands voorbeeld. Leerlingen verwarren Hiroshima en Nagasaki niet met Pearl Harbor: Pearl Harbor is de Japanse aanval op de VS (7 december 1941). Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (US Navy)

Waarom was de volksontvanger belangrijk voor Hitler?

A

Duitsers konden er vrij buitenlandse zenders mee kiezen

B

Alleen het leger mocht hem gebruiken

C

Hij verving de kranten die waren verboden

D

Bijna elk huishouden kon zijn boodschap horen

De goedkope radio bereikte de hele massa tegelijk. Dat is het kernidee bij propaganda en massacommunicatie.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Bombardement op Rotterdam (1940)

2

Atoombom op Hiroshima (1945)

3

Gifgas bij Ieper (1915)

4

Zoutmars van Gandhi (1930)

Leerlingen zetten de Zoutmars vaak na de oorlog; koppel 1930 aan de crisisjaren.

De ingang van Auschwitz I

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Racisme en genocide: de Holocaust

  • Stap voor stap: uitsluiten, isoleren, onderscheiden, deporteren en vermoorden

  • Genocide is de geplande vernietiging van een groep mensen; de Holocaust is de genocide op de joden

  • Industrieel en bureaucratisch: treinen, lijsten, kampen, ambtenaren; veel mensen werkten mee

  • Racisme als ideologie: de rassenleer is de kern van het nationaalsocialisme, geen bijzaak

Ga zorgvuldig en respectvol met dit onderwerp om. Laat leerlingen de stappen benoemen (uitsluiten, opsluiten, deporteren, vermoorden) in plaats van alleen de kampen. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein

Februaristaking, Amsterdam, 25 februari 1941

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

De Duitse bezetting van Nederland

  • Bestuur: Duitsland laat het Nederlandse apparaat grotendeels intact; dat maakt de vervolging efficiënt

  • Houdingen: aanpassing, collaboratie en verzet, en de meeste mensen zaten daartussenin

  • Jodenvervolging: ongeveer 75% van de joden vermoord, een hoog percentage voor West-Europa

  • Verzet: Februaristaking (1941), April-meistakingen (1943) en de Hongerwinter (1944-1945)

Dit is het onderdeel dat het vaakst in examenvragen terugkomt. Vraag na: wat is het verschil tussen collaboratie, aanpassing en verzet. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein (Keimpe Sikkema)

Welke gebeurtenis in de bezetting van Nederland kwam het eerst?

A

De Februaristaking (1941)

B

Dolle Dinsdag (1944)

C

De Hongerwinter (1944-1945)

D

De bevrijding van heel Nederland (mei 1945)

Februaristaking: 25 en 26 februari 1941, uit protest tegen de razzia's op joodse Amsterdammers.

Waarom paste de meeste bevolking zich aan?

Goede antwoorden: angst voor straf, dagelijkse zorgen om eten en werk, vertrouwen op ambtenaren, weinig zicht op wat er met joden gebeurde. Fout dat vaak voorkomt: "iedereen was fout of iedereen zat in het verzet". Gebruik twee antwoorden voor een klassengesprek over aanpassing, collaboratie en verzet.

Welk onderwerp vind je nog het moeilijkst?

1

Crisis en ideologieën

2

Propaganda en imperialisme

3

Oorlogsvoering en genocide

4

De Duitse bezetting

Gebruik de uitslag om te kiezen wat je in de training extra doet.

Wat wil je voor het examen nog oefenen?

Reflectievraag zonder goed antwoord. Noteer onderwerpen die vaak terugkomen en gebruik ze bij les 2.

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Begrippen (1/2)

  • totale oorlog: oorlog waarbij een land alle middelen en de hele bevolking inzet

  • totalitair: een staat die alle terreinen van het leven wil beheersen

  • propaganda: het sturen van meningen met eenzijdige berichten

  • imperialisme: het uitbreiden van macht over andere landen of gebieden

  • genocide: het plannen en uitvoeren van de vernietiging van een groep

Deze slide heeft geen instructies

TIJDVAK 9 · WERELDOORLOGEN

Begrippen (2/2)

  • collaboratie: samenwerken met de bezetter

  • gelijkschakeling: alle organisaties onder controle van de dictatuur brengen

  • Endlösung: het nazi-plan om alle joden in Europa te vermoorden

  • leiderscultus: een leider wordt als onfeilbaar neergezet

Deze slide heeft geen instructies