3
Chemische reacties
Paragraaf 3.2
Reactievergelijkingen
Scheikundigen schrijven reacties op in de taal van formules. Hoe zorg je dat er links en rechts evenveel atomen staan?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
3
Chemische reacties
Paragraaf 3.2
Reactievergelijkingen
Scheikundigen schrijven reacties op in de taal van formules. Hoe zorg je dat er links en rechts evenveel atomen staan?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 3 Chemische reacties, paragraaf 3.2 Reactievergelijkingen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: , Wikimedia Commons (Public domain)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
3.2 Reactievergelijkingen
Leerdoelen
3.2.1
Je kunt een reactie opschrijven als reactievergelijking met formules.
3.2.2
Je kunt een reactievergelijking kloppend maken met coëfficiënten.
3.2.3
Je kunt de toestandsaanduidingen (s), (l), (g) en (aq) gebruiken en uitleggen.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Atomen tellen en kloppend maken
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Foto: Arthur Jan Fijałkowski (CC BY-SA 3.0)
Startvraag
Klopt deze vergelijking?
Waterstof en zuurstof geven water: H₂ + O₂ → H₂O. Is deze reactievergelijking goed?
ja, de stoffen staan er allemaal in
nee, links 2 O-atomen en rechts 1
nee, rechts staan te veel H-atomen
ja, want H₂O heeft twee H-atomen
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Links staan 2 H en 2 O, rechts 2 H en 1 O. Er is dus een zuurstofatoom 'verdwenen'. Dat kan niet: atomen gaan bij een reactie niet verloren. De goede vergelijking is 2 H₂ + O₂ → 2 H₂O. Wie A of D kiest, kijkt alleen of de stoffen kloppen en telt niet na. Dat is precies wat we in deze les gaan oefenen. Image credit: Arthur Jan Fijałkowski, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Atomen gaan niet verloren
In een reactievergelijking schrijf je de formules van de beginstoffen links van de pijl en van de reactieproducten rechts.
Bij een reactie worden atomen anders gegroepeerd, maar er komen er geen bij en er verdwijnen er geen. Links en rechts moet van elke soort evenveel atomen staan.
Het idee dat atomen bewaard blijven is de basis voor de wet van behoud van massa in de volgende paragraaf. Laat leerlingen de vergelijking zien als een verhuizing van atomen: de atomen zijn dezelfde, alleen de groepjes veranderen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Opdrachten Kennis
1
Wat verander je om een reactievergelijking kloppend te maken?
de pijl
de indexcijfers in een formule
de formules van de stoffen
de coëfficiënten voor de formules
Je zet getallen (coëfficiënten) voor de formules. De formule van een stof zelf, dus ook de indexcijfers, laat je ongemoeid: anders zou je een andere stof opschrijven. Wie B kiest, maakt van H₂O bijvoorbeeld H₂O₂, en dat is waterstofperoxide.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Voorbeeldopdracht 1
Maak kloppend: Mg + O₂ → MgO
gegeven
Mg + O₂ → MgO
gevraagd
de kloppende reactievergelijking
uitwerking
O: links 2, rechts 1, dus 2 MgO
Mg: rechts nu 2, dus 2 Mg links
antwoord
2 Mg + O₂ → 2 MgO
Mg 2 = 2, O 2 = 2
Laat leerlingen steeds dezelfde volgorde hanteren: eerst de formules goed, dan atomen tellen, dan een coëfficiënt kiezen en daarna opnieuw tellen. Controleer altijd het eindresultaat door links en rechts na te tellen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Coëfficiënt of indexcijfer?
Twee soorten getallen, met een heel verschillende betekenis.
Indexcijfer
Klein en onder in de formule, zoals de 2 in H₂O. Het hoort bij de stof en verander je nooit.
Coëfficiënt
Groot, voor de formule, zoals de 2 in 2 H₂O. Dit getal kies je zelf om de atomen kloppend te krijgen.
In 2 H₂O staan 4 H-atomen en 2 O-atomen: de coëfficiënt geldt voor de hele formule. Een aantal leerlingen vergeet dit. Laat het hardop tellen. Image credit: LessonUp
Maak de vergelijkingen kloppend.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Opdrachten Kennis
2
N₂ + 3 H₂ → 2 NH₃
CH₄ + 2 O₂ → CO₂ + 2 H₂O
2 H₂ + O₂ → 2 H₂O
Controle: N 2 = 2 en H 6 = 6. Bij methaan: C 1 = 1, H 4 = 4, O 4 = 4. Bij water: H 4 = 4, O 2 = 2. Laat leerlingen eerst de atomen tellen voordat ze getallen invullen.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Toestandsaanduidingen
Achter een formule zet je soms de toestand van de stof:
(s) vaste stof
(l) vloeistof
(g) gas
(aq) opgelost in water
Voorbeeld: 2 H₂(g) + O₂(g) → 2 H₂O(l)
De toestandsaanduiding verandert niets aan het kloppend maken.
Water kan als gas, vloeistof of vaste stof voorkomen. Als je de toestand erbij zet, weet de lezer meteen welke fase bedoeld wordt. Bij een reactie die warm is, kan het water ook als waterdamp, H₂O(g), ontstaan. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Opdrachten Toepassing
3
Welke reactievergelijking is kloppend?
4 Fe + 3 O₂ → 2 Fe₂O₃
2 Fe + 3 O₂ → 2 Fe₂O₃
4 Fe + O₂ → 2 Fe₂O₃
Fe + O₂ → Fe₂O₃
A klopt: Fe 4 = 4 en O 6 = 6. Bij B staan links 2 Fe en rechts 4. Bij C staan links 2 O en rechts 6. Bij D klopt geen van beide. IJzer reageert met zuurstof tot ijzer(III)oxide: roest.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Opdrachten Toepassing
★ 4
Propaan verbrandt: C₃H₈ + 5 O₂ → 3 CO₂ + 4 H₂O. Hoeveel O-atomen staan links van de pijl?
5
7
10
12
Dit is de steropdracht: de coëfficiënt vermenigvuldig je met het indexcijfer. 5 x 2 = 10 O-atomen links. Rechts: 3 x 2 + 4 x 1 = 10. Wie 5 kiest, vergeet het indexcijfer en wie 7 kiest, telt de O-atomen rechts verkeerd.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Opdrachten Toepassing
5
Hoeveel moleculen H₂O ontstaan er uit 6 moleculen H₂ volgens 2 H₂ + O₂ → 2 H₂O?
De verhouding H₂ : H₂O is 2 : 2, dus 1 : 1. Uit 6 moleculen H₂ ontstaan 6 moleculen H₂O. Daar heb je 3 moleculen O₂ voor nodig. Doorvragen: hoeveel atomen H zitten er in die 6 moleculen H₂O? Dat zijn er 12.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
V E R D I E P I N G
Waterstof als schone brandstof
Bij 2 H₂ + O₂ → 2 H₂O is water het enige reactieproduct. Daarom wordt waterstof onderzocht als schone brandstof, bijvoorbeeld voor bussen en vrachtwagens. Waterstof maken kost wel energie.
Praat na over de herkomst van waterstof: die wordt nu meestal gemaakt uit aardgas, waarbij ook CO₂ vrijkomt. Elektrolyse van water met groene stroom is een schonere manier. Dat komt terug bij ontledingsreacties in 4.2. Image credit: Syced, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
3.2.1 Reactievergelijking opstellen
3.2.2 Kloppend maken met coëfficiënten
3.2.3 Toestandsaanduidingen gebruiken
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
3.2
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp