§2.3 Formules (Chemie Overal 3 havo)

• newEditor
• Scheikunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 3

Introductie

Leerlingen leren een molecuulformule lezen: welke atomen erin zitten en hoeveel. Ze tellen atomen in moleculen, stellen formules op en maken onderscheid tussen een element en een verbinding. Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 2 Bouwstenen van stoffen, paragraaf 2.3. Met startvraag, theorie, opdrachten Kennis en Toepassing, een verdieping en de checklist leerdoelen.

2

Bouwstenen van stoffen

Paragraaf 2.3

Formules

H₂O, CO₂, O₂: een paar letters en cijfers zeggen precies hoe een molecuul is opgebouwd. Hoe lees je zo'n formule?

Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo

Foto: Joe Dyer (CC BY 2.0)

Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 2 Bouwstenen van stoffen, paragraaf 2.3 Formules. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Joe Dyer, Wikimedia Commons (CC BY 2.0)

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

2.3  Formules

Leerdoelen

2.3.1

Je kunt uit een molecuulformule aflezen welke atomen er zijn en hoeveel.

2.3.2

Je kunt het aantal atomen in een of meer moleculen uitrekenen.

2.3.3

Je kunt een element en een verbinding uit elkaar houden.

Practica en vaardigheden

V A A R D I G H E I D

Formules lezen en opstellen

De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Foto: judy dean (CC BY-SA 2.0)

Startvraag

Koolstofdioxide in frisdrank

De prik in frisdrank is koolstofdioxide, CO₂. Hoeveel atomen zitten er in één molecuul CO₂?

A

1 atoom

B

2 atomen

C

3 atomen

D

4 atomen

Startvragen activeren voorkennis. Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. In CO₂ zit één C-atoom en twee O-atomen: samen drie atomen. Wie 2 kiest, telt alleen de O en vergeet de C. Wie 4 kiest, telt de 2 als twee en nog eens de O. Image credit: judy dean, Flickr (CC BY-SA 2.0)

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Een molecuulformule lezen

Een formule bestaat uit symbolen van elementen en kleine cijfers rechtsonder.

• Het symbool zegt welke atoomsoort het is.

• Het kleine cijfer erachter zegt hoeveel atomen van die soort er zijn. Staat er geen cijfer, dan is het er één.

• Een getal vóór de formule zegt hoeveel moleculen het zijn: 3 H₂O zijn drie moleculen water.

Bij H₂O staat er een 2 achter H en niets achter O: twee H-atomen en één O-atoom. Het kleine cijfer hoort alleen bij het symbool ervoor. Het grote getal vóór de formule komt in hoofdstuk 3 terug bij reactievergelijkingen. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Element of verbinding

Aan de formule zie je meteen wat voor soort stof het is.

Element

Moleculen van één atoomsoort, zoals O₂ (zuurstof), N₂ (stikstof) en H₂ (waterstof).

Verbinding

Moleculen met meer atoomsoorten, zoals H₂O (water), CO₂ en CH₄ (methaan).

Een tip: tel de verschillende hoofdletters in de formule. Eén hoofdletter betekent één atoomsoort (element), meer hoofdletters is een verbinding. Let op: Co en CO zijn niet hetzelfde. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Opdrachten Kennis

1

Hoeveel atomen zitten er in één molecuul CH₄ (methaan)?

A

4 atomen

B

5 atomen

C

2 atomen

D

6 atomen

1 C-atoom en 4 H-atomen zijn samen 5 atomen. Wie 4 kiest, telt de C niet mee. Methaan is het hoofdbestanddeel van aardgas.

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Voorbeeldopdracht 1

Glucose heeft de molecuulformule C₆H₁₂O₆. Hoeveel atomen zitten er in één molecuul glucose?

gegeven

C₆H₁₂O₆

gevraagd

totaal aantal atomen in één molecuul

uitwerking

C: 6 atomen

H: 12 atomen

O: 6 atomen

6 + 12 + 6 = 24

antwoord

Eén molecuul glucose heeft 24 atomen.

Laat leerlingen elke atoomsoort apart noteren en pas daarna optellen. Glucose is druivensuiker, de brandstof van je lichaam. Image credit: LessonUp

Vul de aantallen atomen in.

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Opdrachten Kennis

2

In H₂O zitten 2 atomen H en 1 atoom O.

In CO₂ zitten 1 atoom C en 2 atomen O.

In NH₃ zitten 1 atoom N en 3 atomen H.

2

1

1

2

1

3

4

5

NH₃ is ammoniak. Het gaat om het lezen van het kleine cijfer, de namen hoeven leerlingen niet te kennen.

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Opdrachten Toepassing

3

Methaan heeft formule CH₄. Hoeveel H-atomen zitten er in 3 moleculen methaan?

Per molecuul 4 H-atomen, dus 3 x 4 = 12. Het getal vóór de formule vermenigvuldig je met het kleine cijfer.

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Opdrachten Toepassing

4

Een molecuul heeft 2 atomen H, 1 atoom S en 4 atomen O. Wat is de formule?

A

H₄SO₂

B

HS₂O₄

C

H₂S₄O

D

H₂SO₄

Eerst het aantal H (2), dan S (1, dus geen cijfer) en dan O (4): H₂SO₄. Dat is zwavelzuur. De andere opties wisselen de aantallen om.

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Opdrachten Toepassing

★ 5

Hoeveel atomen zitten er in 2 moleculen ethanol, C₂H₅OH?

A

9

B

16

C

18

D

20

Eén molecuul ethanol heeft 2 C, 5 + 1 = 6 H en 1 O, samen 9 atomen. Twee moleculen hebben dus 2 x 9 = 18 atomen. Wie 9 kiest, vergeet de twee moleculen. Let op: de H achter de O telt ook mee.

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

V E R D I E P I N G

Zuurstof of ozon?

De zuurstof die je inademt is O₂: twee O-atomen per molecuul. Ozon is O₃, drie atomen. Ozon vind je hoog in de atmosfeer, waar het een deel van de UV-straling van de zon tegenhoudt.

Zelfde atoom, ander aantal, andere stof.

Ozon ruikt scherp en is giftig om in te ademen, maar hoog in de atmosfeer beschermt het ons. Dit is een goed voorbeeld dat de formule bepaalt welke stof het is. Image credit: NASA, Wikimedia Commons (publiek domein) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 2

Paragraaf 2.3

Checklist leerdoelen

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

2.3.1 Een molecuulformule lezen

2

2.3.2 Atomen tellen in moleculen

3

2.3.3 Element of verbinding

4

Ik kan ze allemaal

In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.

2.3

Klik hier

voor meer kant-en-klare themalessen

Image credit: LessonUp