Hoofdstuk 3 · Politieke Revoluties
§ 3 . 1
De Verlichting
Waarom gingen mensen in de 18e eeuw twijfelen aan koningen en standen? Het begin van nieuwe ideeën over macht.
Gemaakt bij Memo 2 havo/vwo, 5e editie
Hoofdstuk 3 · Politieke Revoluties
§ 3 . 1
De Verlichting
Waarom gingen mensen in de 18e eeuw twijfelen aan koningen en standen? Het begin van nieuwe ideeën over macht.
Gemaakt bij Memo 2 havo/vwo, 5e editie
Welkom. Vandaag: hoe de samenleving vóór de revoluties was ingedeeld en welke nieuwe ideeën daar kritiek op gaven. ± 1 min. Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier, publiek domein, via Wikimedia Commons
§ 3 . 1
De Verlichting
Dit leer je
Je kunt de standensamenleving van het ancien régime beschrijven en uitleggen wat privileges zijn.
Je kunt uitleggen wat de Verlichting was.
Je kunt de ideeën van Montesquieu en Rousseau over bestuur uitleggen.
Hier zijn we: tijdvak 7, de Tijd van pruiken en revoluties (1700 – 1800)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
7
Lees de drie doelen voor. Wijs op de rail: we zitten in de 18e eeuw. ± 1 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
A C T I V E R E N
Wat weet je al over de Verlichting?
Laat de klas woorden intikken. Verwacht: nieuwe ideeën, denken, wetenschap, Frankrijk, vrijheid. Maak geen oordeel; we komen hierop terug. ± 2 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
T E R U G B L I K
Uit: §2.4 Vorsten met absolute macht
Wat kenmerkt een vorst met absolute macht?
Hij regeert samen met een gekozen parlement
Hij heeft alle macht en deelt die met niemand
Hij wordt elke vier jaar opnieuw gekozen
Hij mag alleen de wetten uitvoeren
Goed is B. Een absoluut vorst als Lodewijk XIV bepaalt zelf wat er gebeurt. A past bij een constitutionele monarchie, C bij een president, D bij een regering die onder het parlement valt. Dit is de basis voor het ancien régime. ± 1 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
Het ancien régime
In de 18e eeuw bestuurde de koning in veel landen met absolute macht. Dit bestuur noemen we het ancien régime: het oude bestuur.
De bevolking was verdeeld in drie groepen, de standen. Zo'n samenleving heet een standensamenleving.
Spotprent · De derde stand draagt geestelijkheid en adel op zijn rug, prent uit 1789.
Ancien régime is Frans voor 'oude bestuur'. Vraag bij de prent: wie draagt wie, en wat wil de maker zeggen? De derde stand draagt de last van de andere twee. Absolutisme kennen ze uit de vorige les. ± 3 min. Image credit: Anoniem, CC0, via Wikimedia Commons
§ 3 . 1
De Verlichting
De drie standen
De koning
absolute macht
Eerste stand: geestelijkheid
bisschoppen en priesters
Tweede stand: adel
rijke families met veel land
Derde stand: gewone mensen
boeren, arbeiders en rijke burgers
Privileges zijn speciale rechten die gewone mensen niet hadden, zoals geen belasting betalen.
Loop van boven naar beneden. Geestelijkheid en adel hadden privileges, zoals geen belasting betalen. De derde stand was verreweg de grootste groep, betaalde wel belasting en had weinig invloed op het bestuur. Rijke burgers hoorden ook bij de derde stand. ± 3 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
O N T H O U D
In het ancien régime hing je rechten af van je stand. Geestelijkheid en adel hadden privileges, de derde stand betaalde.
Laat een leerling het in eigen woorden herhalen. ± 1 min.
Bij welke groep hoort dit?
§ 3 . 1
De Verlichting
V R A A G 1
Geestelijkheid en adel
Derde stand
Betaalde belasting
Geen belasting betalen
Boer
Veel land bezitten
Weinig invloed
Bisschop
Links: geen belasting betalen, veel land bezitten, bisschop. Rechts: betaalde belasting, boer, weinig invloed. Laat de klas uitleggen waarom. ± 2 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
V R A A G 2
Zijn de stellingen juist?
1 De adel had veel invloed in het ancien régime.
2 De derde stand had belastingvoordelen.
Alleen stelling 1 is juist
Alleen stelling 2 is juist
Stelling 1 en 2 zijn beide juist
Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist
Goed is A. De adel had veel invloed. De derde stand had juist geen voordelen: zij droegen de meeste belastingdruk. ± 1 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
V R A A G 3
Leg uit wat de standensamenleving inhield en wat privileges hiermee te maken hadden.
Modelantwoord: de bevolking was verdeeld in drie standen: geestelijkheid, adel en derde stand. Elke stand had eigen rechten en plichten. Geestelijkheid en adel hadden privileges, zoals geen belasting betalen; de derde stand droeg de meeste lasten en had weinig invloed. Neem een paar antwoorden door. ± 3 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
Een nieuwe manier van denken
In de 18e eeuw begon de Verlichting. Mensen geloofden dat je met je verstand veel problemen kon oplossen: rationeel denken.
Ze waren kritisch over de kerk, het bestuur en de samenleving. En ze vonden tolerantie belangrijk.
Encyclopédie · Titelprent van een groot kennisboek uit de 18e eeuw.
De naam Verlichting: het licht van de rede. De Encyclopédie wilde alle kennis verzamelen. Rationeel betekent: met je verstand, niet op gezag of geloof. Tolerantie kennen ze uit de Republiek (§2.2). ± 3 min. Image credit: Benoît-Louis Prévost / Charles-Nicolas Cochin, publiek domein, via Wikimedia Commons
§ 3 . 1
De Verlichting
V R A A G 4
Welke uitspraak past het best bij een verlichte denker?
Denk zelf na, ook over wat de kerk zegt
De koning heeft altijd gelijk
Je stand is door God bepaald en verandert nooit
Wetenschap is gevaarlijk en moet verboden worden
Goed is A. B en C zijn het standpunt van het ancien régime, D past bij het tegenovergestelde van rationeel denken. ± 1 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
Rousseau en natuurrechten
Rousseau was een verlichte denker. Hij vond dat de macht bij het volk hoort.
Verlichte denkers spraken over natuurrechten: rechten die iedereen van nature heeft, zoals vrijheid en gelijkheid.
Rousseau · Portret door Maurice Quentin de La Tour
Let op: het idee van natuurrechten is vooral van Locke, maar het hoorde bij het denken van de hele Verlichting. Rousseau staat bekend om zijn idee dat het volk zelf de macht heeft. Vraag: waarom botst 'gelijkheid voor iedereen' met een standensamenleving? ± 2 min. Image credit: Maurice Quentin de La Tour, publiek domein, via Wikimedia Commons
§ 3 . 1
De Verlichting
Montesquieu en de macht
Montesquieu vond dat de macht in een land verdeeld moest worden in drie delen.
Dat noemen we de scheiding der machten. Zo kan niet één persoon of groep te veel macht krijgen.
Montesquieu · Gegraveerd portret
Koppel aan §2.4: in een absolute monarchie zit alle macht bij één persoon. Montesquieu bedacht het tegenovergestelde. ± 2 min. Image credit: Rijksmuseum, CC0, via Wikimedia Commons
§ 3 . 1
De Verlichting
De scheiding der machten
Drie machten, drie taken. Zo controleren ze elkaar.
1
Wetgevende macht
Maakt de wetten. Bijvoorbeeld een volksvertegenwoordiging.
2
Uitvoerende macht
Voert de wetten uit. Bijvoorbeeld de regering.
3
Rechtsprekende macht
Controleert of de wetten goed worden nageleefd. Dat doen de rechters.
Dit moest voorkomen dat één persoon of groep te veel macht kreeg.
Gebruik een voorbeeld uit school: de schoolleiding maakt regels, de conciërge voert uit, de commissie beoordeelt overtredingen. ± 2 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
Vrij praten en debatteren
Verlichte denkers wilden vrij hun mening kunnen geven, zonder censuur: het tegenhouden of verbieden van informatie door de regering.
Ze wilden een publiek debat, waarin iedereen ideeën kon delen en bespreken.
Salon · Schilderij van Lemonnier van een voorlezing in een Parijse salon
In salons kwamen denkers samen om te praten en te lezen. Voorbeeld van censuur: een boek verbieden dat kritiek heeft op de koning. ± 2 min. Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier, publiek domein, via Wikimedia Commons
§ 3 . 1
De Verlichting
O N T H O U D
Verlichte denkers wilden macht verdelen, rechten voor iedereen en vrije meningen. Dat botste met het ancien régime.
Verbind met de eerste block: de standensamenleving was niet eerlijk, zo gingen mensen vinden. Deze ideeën legden de basis voor latere revoluties. ± 1 min.
Welke macht is dit?
§ 3 . 1
De Verlichting
V R A A G 5
Wetgevend
Uitvoerend
Rechtsprekend
Een rechter bepaalt de straf voor een dief
Het parlement stemt over een nieuwe wet
De minister laat een nieuwe weg aanleggen
Rechter: rechtsprekend. Parlement dat stemt over een wet: wetgevend. Minister die een weg laat aanleggen: uitvoerend. ± 2 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
V R A A G 6
Een koning verbiedt een boek met kritiek op zijn bestuur. Wat is dit?
Publiek debat
Privilege
Censuur
Scheiding der machten
Goed is C. Het tegenhouden van informatie door de regering is censuur. Verlichte denkers streden tegen censuur en voor een publiek debat. ± 1 min.
Van wie is dit idee?
§ 3 . 1
De Verlichting
V R A A G 7
Montesquieu
Rousseau
Vrijheid en gelijkheid voor iedereen
Macht verdelen in drie delen
Wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht
Rechten die je van nature hebt
Montesquieu: scheiding der machten (drie delen). Rousseau: natuurrechten, vrijheid en gelijkheid. ± 2 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
V R A A G 8
Leg uit waarom de ideeën van de Verlichting een probleem waren voor het ancien régime.
Modelantwoord: in het ancien régime had de koning alle macht en hadden geestelijkheid en adel privileges. Verlichte denkers vonden dat iedereen gelijke rechten had en dat de macht verdeeld moest worden (Montesquieu). Ze waren kritisch op censuur en wilden vrij debat. Daardoor leek de standensamenleving oneerlijk. Een goed antwoord noemt minstens twee ideeën. ± 4 min.
§ 3 . 1
De Verlichting
Begrippen
Ancien régime
Bestuur met een koning met absolute macht en standen met voorrechten
Standensamenleving
Samenleving verdeeld in drie groepen met eigen rechten
Stand
Groep: geestelijkheid, adel of derde stand
Privileges
Speciale rechten die gewone mensen niet hadden
Verlichting
Nieuwe manier van denken in de 18e eeuw
Rationeel denken
Problemen oplossen met je verstand
Natuurrechten
Rechten die iedereen van nature heeft
Rousseau
Verlichte denker: de macht hoort bij het volk
Montesquieu
Verlichte denker: verdeel de macht
Scheiding der machten
Wetgevend, uitvoerend en rechtsprekend gescheiden
Censuur
Informatie tegenhouden of verbieden door de regering
Publiek debat
Open gesprek waarin iedereen ideeën kan delen
Loop de begrippen kort langs. Laat de klas er een kiezen en in eigen woorden uitleggen. ± 2 min.