§3.1 De Verlichting

Hoofdstuk 3 · Politieke Revoluties

§ 3 . 1

De Verlichting

Waarom gingen mensen in de 18e eeuw twijfelen aan koningen en standen? Het begin van nieuwe ideeën over macht.

Gemaakt bij Memo 2 havo/vwo, 5e editie

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolhavo, vwo

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Instructie van ongeveer 20 minuten over de Verlichting. Leerlingen leren hoe de standensamenleving van het ancien régime werkte, wat verlichte denkers wilden en wat Rousseau en Montesquieu bedachten over bestuur.

Onderdelen in deze les

Hoofdstuk 3 · Politieke Revoluties

§ 3 . 1

De Verlichting

Waarom gingen mensen in de 18e eeuw twijfelen aan koningen en standen? Het begin van nieuwe ideeën over macht.

Gemaakt bij Memo 2 havo/vwo, 5e editie

Welkom. Vandaag: hoe de samenleving vóór de revoluties was ingedeeld en welke nieuwe ideeën daar kritiek op gaven. ± 1 min. Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier, publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 3 . 1

De Verlichting

Dit leer je

Je kunt de standensamenleving van het ancien régime beschrijven en uitleggen wat privileges zijn.

Je kunt uitleggen wat de Verlichting was.

Je kunt de ideeën van Montesquieu en Rousseau over bestuur uitleggen.

Hier zijn we: tijdvak 7, de Tijd van pruiken en revoluties (1700 – 1800)

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

7

Lees de drie doelen voor. Wijs op de rail: we zitten in de 18e eeuw. ± 1 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

A C T I V E R E N

Wat weet je al over de Verlichting?

Laat de klas woorden intikken. Verwacht: nieuwe ideeën, denken, wetenschap, Frankrijk, vrijheid. Maak geen oordeel; we komen hierop terug. ± 2 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

T E R U G B L I K

Uit: §2.4 Vorsten met absolute macht

Wat kenmerkt een vorst met absolute macht?

A

Hij regeert samen met een gekozen parlement

B

Hij heeft alle macht en deelt die met niemand

C

Hij wordt elke vier jaar opnieuw gekozen

D

Hij mag alleen de wetten uitvoeren

Goed is B. Een absoluut vorst als Lodewijk XIV bepaalt zelf wat er gebeurt. A past bij een constitutionele monarchie, C bij een president, D bij een regering die onder het parlement valt. Dit is de basis voor het ancien régime. ± 1 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

Het ancien régime

In de 18e eeuw bestuurde de koning in veel landen met absolute macht. Dit bestuur noemen we het ancien régime: het oude bestuur.

De bevolking was verdeeld in drie groepen, de standen. Zo'n samenleving heet een standensamenleving.

Spotprent · De derde stand draagt geestelijkheid en adel op zijn rug, prent uit 1789.

Ancien régime is Frans voor 'oude bestuur'. Vraag bij de prent: wie draagt wie, en wat wil de maker zeggen? De derde stand draagt de last van de andere twee. Absolutisme kennen ze uit de vorige les. ± 3 min. Image credit: Anoniem, CC0, via Wikimedia Commons

§ 3 . 1

De Verlichting

De drie standen

De koning

absolute macht

Eerste stand: geestelijkheid

bisschoppen en priesters

Tweede stand: adel

rijke families met veel land

Derde stand: gewone mensen

boeren, arbeiders en rijke burgers

Privileges zijn speciale rechten die gewone mensen niet hadden, zoals geen belasting betalen.

Loop van boven naar beneden. Geestelijkheid en adel hadden privileges, zoals geen belasting betalen. De derde stand was verreweg de grootste groep, betaalde wel belasting en had weinig invloed op het bestuur. Rijke burgers hoorden ook bij de derde stand. ± 3 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

O N T H O U D

In het ancien régime hing je rechten af van je stand. Geestelijkheid en adel hadden privileges, de derde stand betaalde.

Laat een leerling het in eigen woorden herhalen. ± 1 min.

Bij welke groep hoort dit?

§ 3 . 1

De Verlichting

V R A A G 1

Geestelijkheid en adel

Derde stand

Betaalde belasting

Geen belasting betalen

Boer

Veel land bezitten

Weinig invloed

Bisschop

Links: geen belasting betalen, veel land bezitten, bisschop. Rechts: betaalde belasting, boer, weinig invloed. Laat de klas uitleggen waarom. ± 2 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

V R A A G 2

Zijn de stellingen juist?

1 De adel had veel invloed in het ancien régime.

2 De derde stand had belastingvoordelen.

A

Alleen stelling 1 is juist

B

Alleen stelling 2 is juist

C

Stelling 1 en 2 zijn beide juist

D

Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist

Goed is A. De adel had veel invloed. De derde stand had juist geen voordelen: zij droegen de meeste belastingdruk. ± 1 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

V R A A G 3

Leg uit wat de standensamenleving inhield en wat privileges hiermee te maken hadden.

Modelantwoord: de bevolking was verdeeld in drie standen: geestelijkheid, adel en derde stand. Elke stand had eigen rechten en plichten. Geestelijkheid en adel hadden privileges, zoals geen belasting betalen; de derde stand droeg de meeste lasten en had weinig invloed. Neem een paar antwoorden door. ± 3 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

Een nieuwe manier van denken

In de 18e eeuw begon de Verlichting. Mensen geloofden dat je met je verstand veel problemen kon oplossen: rationeel denken.

Ze waren kritisch over de kerk, het bestuur en de samenleving. En ze vonden tolerantie belangrijk.

Encyclopédie · Titelprent van een groot kennisboek uit de 18e eeuw.

De naam Verlichting: het licht van de rede. De Encyclopédie wilde alle kennis verzamelen. Rationeel betekent: met je verstand, niet op gezag of geloof. Tolerantie kennen ze uit de Republiek (§2.2). ± 3 min. Image credit: Benoît-Louis Prévost / Charles-Nicolas Cochin, publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 3 . 1

De Verlichting

V R A A G 4

Welke uitspraak past het best bij een verlichte denker?

A

Denk zelf na, ook over wat de kerk zegt

B

De koning heeft altijd gelijk

C

Je stand is door God bepaald en verandert nooit

D

Wetenschap is gevaarlijk en moet verboden worden

Goed is A. B en C zijn het standpunt van het ancien régime, D past bij het tegenovergestelde van rationeel denken. ± 1 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

Rousseau en natuurrechten

Rousseau was een verlichte denker. Hij vond dat de macht bij het volk hoort.

Verlichte denkers spraken over natuurrechten: rechten die iedereen van nature heeft, zoals vrijheid en gelijkheid.

Rousseau · Portret door Maurice Quentin de La Tour

Let op: het idee van natuurrechten is vooral van Locke, maar het hoorde bij het denken van de hele Verlichting. Rousseau staat bekend om zijn idee dat het volk zelf de macht heeft. Vraag: waarom botst 'gelijkheid voor iedereen' met een standensamenleving? ± 2 min. Image credit: Maurice Quentin de La Tour, publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 3 . 1

De Verlichting

Montesquieu en de macht

Montesquieu vond dat de macht in een land verdeeld moest worden in drie delen.

Dat noemen we de scheiding der machten. Zo kan niet één persoon of groep te veel macht krijgen.

Montesquieu · Gegraveerd portret

Koppel aan §2.4: in een absolute monarchie zit alle macht bij één persoon. Montesquieu bedacht het tegenovergestelde. ± 2 min. Image credit: Rijksmuseum, CC0, via Wikimedia Commons

§ 3 . 1

De Verlichting

De scheiding der machten

Drie machten, drie taken. Zo controleren ze elkaar.

1

Wetgevende macht

Maakt de wetten. Bijvoorbeeld een volksvertegenwoordiging.

2

Uitvoerende macht

Voert de wetten uit. Bijvoorbeeld de regering.

3

Rechtsprekende macht

Controleert of de wetten goed worden nageleefd. Dat doen de rechters.

Dit moest voorkomen dat één persoon of groep te veel macht kreeg.

Gebruik een voorbeeld uit school: de schoolleiding maakt regels, de conciërge voert uit, de commissie beoordeelt overtredingen. ± 2 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

Vrij praten en debatteren

Verlichte denkers wilden vrij hun mening kunnen geven, zonder censuur: het tegenhouden of verbieden van informatie door de regering.

Ze wilden een publiek debat, waarin iedereen ideeën kon delen en bespreken.

Salon · Schilderij van Lemonnier van een voorlezing in een Parijse salon

In salons kwamen denkers samen om te praten en te lezen. Voorbeeld van censuur: een boek verbieden dat kritiek heeft op de koning. ± 2 min. Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier, publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 3 . 1

De Verlichting

O N T H O U D

Verlichte denkers wilden macht verdelen, rechten voor iedereen en vrije meningen. Dat botste met het ancien régime.

Verbind met de eerste block: de standensamenleving was niet eerlijk, zo gingen mensen vinden. Deze ideeën legden de basis voor latere revoluties. ± 1 min.

Welke macht is dit?

§ 3 . 1

De Verlichting

V R A A G 5

Wetgevend

Uitvoerend

Rechtsprekend

Een rechter bepaalt de straf voor een dief

Het parlement stemt over een nieuwe wet

De minister laat een nieuwe weg aanleggen

Rechter: rechtsprekend. Parlement dat stemt over een wet: wetgevend. Minister die een weg laat aanleggen: uitvoerend. ± 2 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

V R A A G 6

Een koning verbiedt een boek met kritiek op zijn bestuur. Wat is dit?

A

Publiek debat

B

Privilege

C

Censuur

D

Scheiding der machten

Goed is C. Het tegenhouden van informatie door de regering is censuur. Verlichte denkers streden tegen censuur en voor een publiek debat. ± 1 min.

Van wie is dit idee?

§ 3 . 1

De Verlichting

V R A A G 7

Montesquieu

Rousseau

Vrijheid en gelijkheid voor iedereen

Macht verdelen in drie delen

Wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht

Rechten die je van nature hebt

Montesquieu: scheiding der machten (drie delen). Rousseau: natuurrechten, vrijheid en gelijkheid. ± 2 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

V R A A G 8

Leg uit waarom de ideeën van de Verlichting een probleem waren voor het ancien régime.

Modelantwoord: in het ancien régime had de koning alle macht en hadden geestelijkheid en adel privileges. Verlichte denkers vonden dat iedereen gelijke rechten had en dat de macht verdeeld moest worden (Montesquieu). Ze waren kritisch op censuur en wilden vrij debat. Daardoor leek de standensamenleving oneerlijk. Een goed antwoord noemt minstens twee ideeën. ± 4 min.

§ 3 . 1

De Verlichting

Begrippen

Ancien régime

Bestuur met een koning met absolute macht en standen met voorrechten

Standensamenleving

Samenleving verdeeld in drie groepen met eigen rechten

Stand

Groep: geestelijkheid, adel of derde stand

Privileges

Speciale rechten die gewone mensen niet hadden

Verlichting

Nieuwe manier van denken in de 18e eeuw

Rationeel denken

Problemen oplossen met je verstand

Natuurrechten

Rechten die iedereen van nature heeft

Rousseau

Verlichte denker: de macht hoort bij het volk

Montesquieu

Verlichte denker: verdeel de macht

Scheiding der machten

Wetgevend, uitvoerend en rechtsprekend gescheiden

Censuur

Informatie tegenhouden of verbieden door de regering

Publiek debat

Open gesprek waarin iedereen ideeën kan delen

Loop de begrippen kort langs. Laat de klas er een kiezen en in eigen woorden uitleggen. ± 2 min.