Hormonale regulatie (Biologie vwo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introductie

Examentraining met vier vraagtypen en acht vragen: een regelkring in een schema, een grafiek lezen en rekenen, een context met sport of voeding en afleiden uit een tabel. Handig om eerst de uitleg te doen.

ZELFREGULATIE · HORMONEN

Examentraining

Hormonale regulatie: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Sander van Ginkel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

ZELFREGULATIE · HORMONEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan een hormonale regelkring in een schema, grafiek of tabel analyseren en mijn antwoord onderbouwen met de juiste begrippen.

ZELFREGULATIE · HORMONEN

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: welke hormonen, klieren, waarden of weefsels staan in de opgave of in het schema?

• 2. Zoek: wat stijgt of daalt, en welke pijl, lijn of kolom daarbij hoort.

• 3. Redeneer: volg de keten van klier naar doelwitorgaan en terug naar de waarde.

• 4. Schrijf: gebruik de begrippen en noem oorzaak en gevolg, bijvoorbeeld met omdat en daardoor.

Negatieve en positieve terugkoppeling in een hormonale regelkring

ZELFREGULATIE · HORMONEN

Vraagtype 1: een regelkring in een schema

• Lees eerst het schema: welke waarde wordt geregeld en welke klier of welk orgaan reageert?

• Volg elke pijl en bedenk: geeft meer van het ene meer of juist minder van het volgende?

• Een pijl die de afwijking tegenwerkt, hoort bij een negatieve terugkoppeling.

• Voorbeeld: meer schildklierhormoon remt de hypofyse, dus de afgifte van schildklierhormoon daalt.

Image credit: Eigen schema, LessonUp

Welke pijl heeft een remmend effect op de EPO-afgifte?

A

Pijl P

B

Pijl Q

C

Pijl R

D

Pijl S

Meer zuurstof in het bloed geeft minder EPO uit de nier, dus pijl P remt. Pijlen Q, R en S versterken: meer EPO geeft meer rode bloedcellen en die geven meer zuurstof. Verwachte fout: pijl S kiezen omdat die terugloopt naar het begin van de lus. Image credit: Eigen schema, LessonUp

Op grote hoogte daalt de zuurstofconcentratie. Wat volgt op termijn?

A

Minder EPO en dus meer rode bloedcellen

B

Meer EPO en dus minder rode bloedcellen

C

Minder EPO en dus minder rode bloedcellen

D

Meer EPO en dus meer rode bloedcellen

Een lage zuurstofconcentratie laat de nier meer EPO maken en het rode beenmerg meer rode bloedcellen. Verwachte fout: denken dat een laag zuurstofgehalte de EPO-afgifte remt. Image credit: Eigen schema, LessonUp

ZELFREGULATIE · HORMONEN

Vraagtype 2: een grafiek lezen en rekenen

• Lees eerst de assen en de eenheden. Bij twee lijnen horen soms twee verticale assen: kijk welke lijn bij welke as hoort.

• Zoek de hoogste en de laagste waarde en het tijdstip waarop ze optreden.

• Bij een rekenvraag: schrijf eerst de formule op en gebruik de getallen uit de grafiek.

• Verandering in procenten = (nieuw min oud) gedeeld door oud, maal 100%.

Hoeveel later dan de glucosepiek wordt de insulinepiek bereikt?

A

0 minuten

B

30 minuten

C

60 minuten

D

90 minuten

De glucosepiek (8 mmol/L) ligt bij 30 minuten, de insulinepiek (60 mE/L) bij 60 minuten: 30 minuten later. Verwachte fout: 60 minuten kiezen, de tijd van de insulinepiek zelf. Image credit: Eigen grafiek, LessonUp

Glucose: van 8 naar 6 mmol/L. Daling in %?

Antwoord: 25%. Berekening: (8 min 6) gedeeld door 8 is 0,25, dus 25%. Verwachte fout: 2 door 6 delen en 33% vinden, of de 2 mmol/L als percentage noteren.

Peloton tijdens een wielerwedstrijd

ZELFREGULATIE · HORMONEN

Vraagtype 3: een context met sport of voeding

• Een context geeft een situatie, zoals een wedstrijd of een maaltijd. Haal eerst de waarde eruit die verandert.

• Bepaal of die waarde stijgt of daalt en welk hormoon of welke klier daarop reageert.

• Redeneer dan stap voor stap tot de uitwerking op het doelwitorgaan.

• Controleer of je antwoord de afwijking tegenwerkt: dat past bij negatieve terugkoppeling.

Image credit: Sander van Ginkel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Een wielrenner fietst uren en de glucose daalt. Wat doen de eilandjes?

A

Minder insuline en meer glucagon

B

Meer insuline en minder glucagon

C

Meer insuline en meer glucagon

D

Minder insuline en minder glucagon

Bij een dalende glucoseconcentratie remmen de eilandjes de insuline-afgifte en geven ze meer glucagon af, zodat de lever glycogeen afbreekt. Verwachte fout: meer insuline kiezen omdat de wielrenner energie nodig heeft.

Vlak voor de start stijgt de hartslag van een sprinter. Welk hormoon speelt mee?

A

Insuline uit de eilandjes

B

EPO uit de nier

C

Adrenaline uit de bijnier

D

Glucagon uit de eilandjes

Bij spanning geeft de bijnier adrenaline af, waardoor de hartslag omhoog gaat. Verwachte fout: glucagon kiezen omdat dat bij sporten hoort.

ZELFREGULATIE · HORMONEN

Vraagtype 4: afleiden uit een tabel

• Een doelwitorgaan reageert alleen als zijn cellen een passende hormoonreceptor hebben.

• Lees in een tabel per hormoon welke weefsels een receptor hebben: alleen die weefsels reageren.

• Lees steeds de kolom van het juiste hormoon en tel zorgvuldig mee.

Een klier geeft veel van hormoon X af. Welke weefsels reageren?

A

Weefsel Q en weefsel S

B

Weefsel P en weefsel R

C

Weefsel P, Q en R

D

Alleen weefsel R

In de kolom van hormoon X staat ja bij P en R. Verwachte fout: de kolom van hormoon Z lezen, waar P, Q en R ja hebben. Image credit: Eigen tabel, LessonUp

Op welk hormoon reageren de meeste weefsels?

A

Hormoon X

B

Hormoon Y

C

Alle drie evenveel

D

Hormoon Z

Hormoon Z heeft drie weefsels met een receptor (P, Q en R), X heeft er twee (P en R) en Y heeft er twee (R en S). Verwachte fout: denken dat R het hormoon met de meeste weefsels bepaalt; R heeft receptoren voor alle drie. Image credit: Eigen tabel, LessonUp

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Een regelkring in een schema

2

Een grafiek lezen en rekenen

3

Een context met sport of voeding

4

Afleiden uit een tabel

Bespreek het vraagtype met de meeste stemmen kort na met een voorbeeld.

ZELFREGULATIE · HORMONEN

Tips voor op het examen

• Bepaal bij een regelkring eerst welke waarde wordt geregeld, en welke pijl de afwijking tegenwerkt.

• Een klier maakt het hormoon, het doelwitorgaan reageert erop: noem ze niet door elkaar.

• Rekenen met een grafiek: lees eerst de eenheid en de as af, schrijf dan de berekening stap voor stap op.

• Insuline verlaagt en glucagon verhoogt de glucoseconcentratie; adrenaline verhoogt hem ook.