Hfdst 4: Mens en dier
Hfdst 4: Mens en dier
Onderdelen in deze les
Hfdst 4: Mens en dier
Wat onderscheidt de mens van het dier?
HUIS VAN DE FILOSOFIE: FILOSOFISCHE ANTROPOLOGIE
opdracht bundel
Wat is intelligentie?
Maak onderscheid tussen eigenschappen van intelligentie versus praktische uitwerking/resultaat van intelligentie.
OPDRACHT BUNDEL BLZ. 4
Tweedeling
traditionele filosofische tweedeling tussen mensen en dieren:
dieren zijn geen mensen en situeren de mens dan ook tov het dier => 'het dier dat....' = de mens is hier de betere diersoort
De Oude Grieken zagen niet als een tegenstelling! => mens is een speciaal soort dier, alle levende wezens (= mensen, dieren en planten) delen eenzelfde 'adem'
Rangorde spel
De scala naturae, de ladder van de natuur.
= Dat is een ordening van de natuur volgens een duidelijk hiërarchisch systeem van toenemende perfectie. Hetzelfde idee is later ook bekend geworden als de Great Chain of Being.
Die hiërarchische kijk op de wereld heeft het westerse denken eeuwenlang sterk beïnvloed. In onze Europese traditie hebben we dus altijd een kloof gezien tussen mens en dier. Onze identiteit is gebaseerd op de veronderstelde superioriteit van de mens.
Aristoteles en de logos en de ziel
Mensen en dieren verschillen van elkaar: andere eigenschappen en mogelijkheden. Dit komt doordat mensen beschikken over logos.
De mens = een sociaal dier, wij communiceren via taal, indien we die niet beheersen, functioneren we niet behoorlijk.
Taal = denken DUS dieren hebben geen taal => dieren kunnen niet denken!
Logos = verstand, woord en logica
Vegetatieve ziel
sensitieve ziel
cognitieve ziel (logos)
Aristoteles en opvoeding
Mensen moeten worden opgevoed, dieren niet!
vb. hamster kan je opsluiten in een doos na de geboorte en eruit halen en het weet wat te doen, dit kan je niet met een baby.
=> mens en dieren delen een aantal kenmerken, maar zijn fundamenteel verschillend!
Antropocentrisme - zoöcentrisme
Antropocentrisme = waarbij we dieren als quasi-dingen beschouwen, wordt ook het antropocentrisme genoemd. Volgens dat denkbeeld mogen dieren worden ingezet om bepaalde menselijke behoeften te vervullen, bijvoorbeeld als lastdier in de landbouw of als proefdier in laboratoriumonderzoek.
Zoöcentrisme = dieren als levende, gevoelige subjecten beschouwd met een zekere eigenwaarde. Alle dieren zijn gelijkwaardig aan elkaar en dieren dienen niet om te worden gebruikt door mensen.
Het zoöcentrisme zet zich fel af tegen het scherpe dualisme tussen het menselijk en niet-menselijk leven van het antropocentrisme
oefening 5 blz. 44
Ziet u uw trouwe hond ook als medeburger?
Wat denken jullie van deze evolutie?
Peter Singer
boek Animal Liberation => dieren moeten rechten krijgen, net zoals mensen
De mens ziet dieren vaak als objecten waarover hij mag beschikken, als dingen die bestemd zijn voor menselijke consumptie of als huisdier. Deze opvatting wordt vaak verantwoord door het idee dat dieren niet kunnen denken (of spreken) en daarom ondergeschikt zijn aan de mens.
Aristoteles zegt het is normaal om dieren op te eten.
Singer zegt dieren en mensen kunnen allebei lijden => dier en mens zijn gelijk => lijden is een vorm van intelligentie.
Dit lijden kunnen we observeren => Singer is een grote voorstander van vegetarisme en veganisme!
Intelligentie = Singer begrijpt intelligentie, anders dan Aristoteles, als een vermogen van alle organismen om te functioneren in hun omgeving en zich daaraan aan te passen of er betekenisvol op te reageren. We hebben de morele plicht om dieren die een vorm van bewustzijn bezitten te beschermen tegen onszelf, zegt Singer
OPDRACHT
Noem drie betekenissen van het Griekse begrip logos?
Waarin verschillen mensen van dieren voor Aristoteles?
Waarin verschillen dieren van planten voor Aristoteles?
Zouden we vandaag nog spreken van de vegetatieve ziel?
Wetenschappelijke ontwikkelingen
Sinds het baanbrekende werk On the Origin of Species (Over het ontstaan van de soorten) van de Engelse bioloog Charles Darwin (1809-1882) zijn de grenzen tussen mens en dier onscherp geworden. Darwin dacht dat veel dieren een behoorlijke intelligentie hebben, en toonde zelfs aan dat mensen en apen gemeenschappelijke voorouders hebben. De scala naturae werd vervangen door een biologische boom met veel verschillende vertakkingen.
Waarom is de ijsbeer wit?
Waarom hebben verschillende vinken, verschillende soorten snavels?
Waarom hebben giraffen zo'n lange nek?
Waarom veroorzaakten de ideeën van Darwin destijds zo'n golf van verontwaardiging?
Lees de kaders op blz. 45- 46 en vul de opdrachten in
Communicatie van mens en dier
Dieren kunnen communiceren, maar kunnen ze ook communiceren met abstracte symbolen?
Alleen de mens beschikt over een taalvermogen. Daarmee onderscheidt hij zich in zijn manier van communiceren. Wat maakt het menselijk taalvermogen zo uniek?
Zijn de onderstaande kenmerken unieke eigenschappen van de menselijke taal of zijn er ook diersoorten die met deze eigenschappen communiceren? Duid aan met een vinkje als je denkt dat het een uniek menselijk kenmerk is.
De mens kan communiceren buiten het hier en nu. Wij kunnen communiceren over iets wat zich ergens anders in de tijd of ruimte bevindt
De menselijke taal is hoofdzakelijk willekeurig. Er is meestal geen link tussen de woorden die we gebruiken en datgene waarvoor die woorden staan. Er is niets ‘huizigs’ aan een huis en niets ‘zeeïgs’ aan de zee.
De menselijke taal is aangeleerd en dus flexibel. Onze taal past zich voortdurend aan: het Nederlands van vandaag is niet meer hetzelfde als het Nederlands uit de middeleeuwen.
Dubbele gelaagdheid of dubbele articulatie
De bovenstaande eigenschappen horen bij een lijst van kenmerken van communicatiesystemen die de Amerikaanse taalkundige Charles Hockett (1916-2000) opstelde. Wat hij uniek vond aan het menselijke taalvermogen, was de zogenaamde dubbele gelaagdheid of dubbele articulatie. Het komt erop neer dat onze taal uit twee lagen bestaat:
een laag van betekenisloze klanken die samen woorden vormen,
en een laag van woorden die samen woordgroepen en zinnen vormen.
Zo kun je met de klanken l, ui, t, s, e, d en v de woorden de, vuist, les, duits en vuile vormen, die je weer kunt combineren tot woordgroepen als ‘de vuile vuist’ of ‘de Duitse les’.
Dankzij die dubbele gelaagdheid is onze taal zo flexibel. De klanken zijn beperkt in aantal en op zichzelf betekenisloos. De betekenis ontstaat als de klanken gecombineerd worden tot woorden, en de woorden tot zinnen.
Daarin verschilt onze communicatie van die van de dieren: het tekensysteem van dieren kan als geheel herhaald worden, maar niet in delen ontleed worden om met die delen nieuwe combinaties te maken waarmee je iets anders kunt zeggen.
Welke andere kenmerken van taal ken je nog die typisch menselijk zijn?
Dieren eten
In hoeverre heb je een probleem met het eten van vlees?
Is er een verschil tussen vlees eten uit de supermarkt en vlees dat afkomstig is van dieren die jezelf hebt zien opgroeien?
Verandert er iets in de perceptie wanneer het geslachte dier een naam had?
Andere culturen
Andere culturen hebben ook een visie over mens en dier. Zo weigeren de leden van de Hare Krishna, een beweging binnen het hindoeïsme, om levende wezens te eten. Zij vinden namelijk dat dieren, net zoals mensen, een ziel hebben die goddelijke waarde heeft. Hun vegetarisme is dus religieus geïnspireerd.
Ook de grote spirituele leider en politicus Mahatma Gandhi (1869-1948) was een voorstander van het vegetarisme. Hij stelde dat het voor onze spirituele ontwikkeling noodzakelijk is om te stoppen met het doden van onze medeschepselen voor onze lichamelijke behoeften.
Het vegetarisme komt niet alleen voor bij het hindoeïsme, maar is ook algemeen verspreid in andere levensbeschouwingen uit het Verre Oosten, zoals het boeddhisme. Het is er heel sterk verbonden met het geloof in de reïncarnatie of wedergeboorte.
Maar ook de westerse wereld heeft al langer haar aanhangers van het vegetarisme. Zo aten Pythagoras en zijn aanhangers en studenten, de Pythagoreeërs, al vegetarisch. Vandaag wordt het vegetarisme steeds populairder. Hoe meer wetenschappelijk onderzoek er werd uitgevoerd, hoe diervriendelijker het dier-mensbeeld in onze samenleving geworden is. Die gewijzigde houding kenmerkt zich vooral door meer empathie voor dieren en een andere ethiek (leer van goed en kwaad), waarbij het dier meer meetelt.
Peter Singer
Een belangrijk hedendaags voorvechter van dierenrechten is de Australische filosoof Peter Singer (1946). In zijn boek Animal Liberation uit 1975 knoopt hij aan bij de gedachten van de Engelse filosoof Jeremy Bentham (1748-1832). Die laatste stelt dat de maximalisatie van geluk het belangrijkste uitgangspunt van ethiek moet zijn en dat we ook dieren daar niet van mogen uitsluiten.
Het boek van Singer staat vandaag nog altijd bekend als de bijbel van het vegetarisme. Volgens Singer kunnen dieren, net zoals mensen, pijn en genot ervaren. De mens moet ervoor zorgen dat ze zo weinig mogelijk lijden en zoveel mogelijk genieten. En omdat wij, mensen, geen vlees nodig hebben om te kunnen overleven, hoeven we geen dieren te doden.
Zou je vlees eten als je het dier eerst zelf moet slachten?
Stel je voor....
Nick en Yorian zijn op reis in Ecuador. Na een lange wandeling besluiten ze iets te gaan eten in een restaurant. Ze bestellen een willekeurig menu van de kaart. Het eten smaakt heerlijk. Na afloop van de maaltijd zoekt Nick op welke lekker stuk vlees ze zonet eigenlijk hebben opgegeten. Het antwoord luidt: cavia. Als Yorian dat hoort, verslikt hij zich in zijn wijn en holt hij naar het toilet. Meteen braakt hij alles weer uit.
Welke les kun je uit deze situatie trekken?
Antwoord: eten is naast een fysiologisch, ook een psychologisch proces. Onze culinaire beleving draait dus niet alleen om de smaak op zich, maar ook om het idee dat erachter zit.
Dierenproeven
De veranderde kijk op dieren heeft ook consequenties voor de wetenschap. Voor het wetenschappelijk onderzoek zijn dieren al decennialang onontbeerlijk. Dankzij dierproeven zijn er al verschillende medicijnen gevonden tegen ernstige ziektes. Toch gaan er vandaag stemmen op om het gebruik van dierproeven tot een minimum te beperken of zelfs volledig af te schaffen en te investeren in alternatieven.
Bekijk de opdrachten blz. 49
