Praktijkleren lesweek 3.1 - les over slaap

Slaap

Een les over de slaapfysiologie en slaaphygiëne-interventies

1

Gemaakt door Mathijs Bruin (Scriptie)

1 / 24
volgende
Slide 1: Slide
newEditorVerpleegkundeHBOStudiejaar 2

In deze les zitten 24 slides, met interactieve quiz en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Slaap

Een les over de slaapfysiologie en slaaphygiëne-interventies

1

Gemaakt door Mathijs Bruin (Scriptie)

Deze slide heeft geen instructies

Lesdoelen

  1. De student begrijpt de fysiologie van slapen die in deze les wordt toegelicht.

  2. De student benoemt wat slaaphygiëne inhoudt

  3. De studenten heeft inzicht in de eigen slaaphygiëne

  4. De student benoemt aanpassingen die hij/zij kan doen aan de slaaphygiëne om de eigen slaapkwaliteit te verbeteren


2

Deze slide heeft geen instructies

Waarom een les over slaap?

5

Studenten bekijken de eigen score in de Nursing life monitor of de vragenlijst vanuit de lesvoorbereiding. Hoe hebben ze gescoord?


Dus waarom een les over slaap:

•Verpleegkundestudenten blijken wereldwijd een slechte slaapkwaliteit te hebben (Osorio Castaño, et al., 2025)

•

•Slechte slaapkwaliteit leidt onder verpleegkundestudenten tot een hogere kans op het ontwikkelen van een burn-out gedurende de opleiding (Hakimi et al., 2024; Kong et al. (2023); Naderi et al., 2021).


•en verminderde studieprestaties (Gallego‑Gómez et al., 2021; Marta et al., 2020).

•

•Binnen de hogeschool sliep bij een meting van jaar één 34.1% slecht (E. Bakker, persoonlijke communicatie, 23 februari 2026). Dat was nog voordat zij stage gingen lopen en onregelmatig gingen werken.

•

•Onderzoek roept op om slapen een structureel onderdeel te maken van de opleiding tot verpleegkundige (Aktan et al., 2020; Ankita & Pareek, 2022; Haylı et al., 2024).

•

•Deze les wordt gegeven ter ondersteuning van de slaap van studenten tijdens de studie en stages. Met als groter doel ter behoud van studenten binnen de opleiding en toekomstig binnen het werkveld.

Wat is slaapkwaliteit?

Deze slide heeft geen instructies

Definitie van slaapkwaliteit

Slaapkwaliteit is een individuele zelfbeoordeling over alle aspecten van slaap. Deze worden gemeten aan de hand van slaapefficiëntie, inslaaptijd, wakker worden na inslapen en waaruit je slaap is opgebouwd


“

“


(Nelson et al., 2022)

4

Deze slide heeft geen instructies

Slaapfysiologie
Hoe werkt slaap?

6

In de volgende dia’s gaan we dieper in op hoe de slaap precies werkt. Door de slaapfysiologie te begrijpen kun je beredeneren waarom interventies om je slaapkwaliteit te verbeteren zullen werken.

Twee mechanismen die bepalen of je wakker wilt zijn of wilt slapen.



1.


2.


7

Er zijn twee mechanismen die bepalen of je wakker wilt zijn of wilt slapen.


Deze zijn:

•1. De biologische klok of circadiaans ritme

•2. Slaapdruk in combinatie met arousal, ofwel lichamelijke en mentale spanning.

•

(Walker, 2018)

1. Interne biologische klok

8

•Onze interne biologische klok (ook wel circadiaans ritme) loopt gemiddeld iets langer dan een etmaal: ongeveer 24 uur en 15 minuten. Het herhaalt zich elke dag (Walker, 2018).

•Je denkt misschien: “de biologische klok loopt 15 minuten te lang” Echter: Daglicht zorgt ervoor dat deze klok elke dag opnieuw wordt bijgesteld, zodat ons ritme synchroon blijft lopen met de omgeving (Walker, 2018).

•Mensen verschillen onderling in hoe sterk hun biologische ritme schommelt over de dag. Daardoor zijn sommige mensen uitgesproken ochtendmensen en anderen avondmensen; dit noemen we je chronotype (Walker, 2018).


•Wanneer het donker wordt, beginnen de hersenen melatonine aan te maken. Dat hormoon geeft aan het lichaam door dat het tijd is om te gaan slapen. Melatonine bepaalt dus vooral wanneer je slaperig wordt, niet hoe diep je slaapt (Walker, 2018).

•In de ochtend zorgt licht er juist voor dat de melatonineproductie stopt, waardoor je lichaam het signaal krijgt om wakker te worden (Walker, 2018).

•Licht is dus een belangrijke factor in de productie van melatonine welke dagelijks je 24-uursklok reset.

2. Slaapdruk en arousal

9

•Naast je biologische klok speelt ook slaapdruk een belangrijke rol. Die ontstaat door het stofje adenosine, dat zich gedurende de dag ophoopt in de hersenen (Walker, 2018).

•Hoe langer je wakker bent en hoe meer je over de dag actief bent, hoe hoger de adenosineconcentratie in de hersenen wordt, en hoe sterker het gevoel dat je wilt slapen (Universiteit van Nederland, 2019). Adenosine remt de hersengebieden die je alert houden en activeert de gebieden die slaap bevorderen (Walker, 2018).

•De adenosineconcentratie neemt gedurende een goede nacht slaap weer af (zie plaatje).


•Slaapdruk staat tegenover arousal, oftewel lichamelijke en mentale spanning. Je kunt dit zien als een weegschaal: aan de ene kant neemt de slaapdruk toe doordat adenosine zich gedurende de dag ophoopt, aan de andere kant kan arousal die slaapdruk tijdelijk onderdrukken. Als arousal stijgt, kan dat de slaapdruk onderdrukken (Universiteit van Nederland, 2019).


•Naarmate de adenosineconcentratie stijgt, word je slaperiger en wint de slaapdruk het normaal gesproken van de spanning. Wanneer je echter iets spannends, stressvols of stimulerends doet, worden je hersenen juist alerter. De arousal neemt toe, waardoor het slaperige gevoel tijdelijk wordt weggedrukt. Dit verklaart waarom je bij spanning of stress vaak moeilijker in slaap valt: de verhoogde arousal houdt de hersenen actief, terwijl de slaapdruk eigenlijk al hoog genoeg is om te willen slapen (Universiteit van Nederland, 2019).

•

Indien tijd:

•Fun fact: cafeïne verstoort het adenosineproces: het blokkeert de receptoren waarop adenosine normaal zou binden. Daardoor blijft de adenosine zich wel ophopen, maar kan het zijn signaal niet doorgeven. Je voelt je dan minder moe, terwijl de onderliggende slaapdruk eigenlijk gewoon blijft stijgen (Walker, 2018).

•Fun fact: je denkt misschien dat ’s avonds achter een beeldscherm zitten slecht is voor je slaap door het blauwe licht. Echter is het blauwe licht van zo dusdanig kleine omvang dat het geen groot effect heeft op je slaap. Echter je arousal(/spanning) die op je telefoon zitten oproept, zorgt er wel voor dat je slechter slaapt. Je telefoon activeert je hersenen, waardoor de slaapdruk wegvalt (M. van de Laar, persoonlijke communicatie, 11 februari 2026).

Fases van slaap

10

Er zijn grofweg twee soorten slaap:

•REM slaap = droomslaap. Staat voor: rapid eye movement. Wat ook echt waarneembaar is bij mensen in deze fase.

•Non REM slaap bestaat uit 4 stadia waarbij stadia 3/4 de diepe slaap is. De diepe slaap is het is het belangrijkste deel van je slaap. Diepe slaap is de slaap waarin je lichaam het snelst herstelt en deze bevindt zich vooral in de eerste helft van de nacht. In de tweede helft van de nacht heb je vooral de lichtere slaap en remslaap. De eerste helft van de nacht wordt ook wel de ‘kernslaap’ genoemd en het tweede deel de ‘restslaap’ (M. van de Laar, persoonlijke communicatie, 11 februari 2026).

•

•Het is essentieel voor een goede kwaliteit van slaap dat je zo veel mogelijk van de diepe slaap ontvangt, omdat daar het snelste herstel plaatsvindt.

•

•Onderzoekers denken dat de diepe slaap juist in het begin van de nacht voorkomt vanuit de evolutionaire gedachte dat je zo het kortst vatbaar bent voor prooidieren als je de diepe slaap direct snel hebt, in plaats van de hele nacht of verspreid over de nacht.

Wat is belangrijker? Slaapkwaliteit of slaapkwantiteit

1

slaapkwaliteit

2

slaapkwantiteit (de duur)

Deze slide heeft geen instructies

De kernboodschap is:

Beter een korte diepe slaap, dan een lange onrustige lichte slaap


“

“


(Universiteit van Nederland, 2019, 11:02)

12

Deze slide heeft geen instructies





Wie weet van zichzelf dat hij/zij een avondmens is?




Ga staan als je een avondmens bent!

13


•Onderzoek toont aan dat studenten met een avondchronotype extra kwetsbaar voor slechte slaapkwaliteit (Ota et al., 2020), burn-out (Hakimi et al., 2024) en lagere studieprestaties (Gallego-Gómez et al., 2021)

•

•Mensen met een avondchronotype vallen van naturel later in slaap en worden later wakker. Deze mensen worden in het maatschappelijke werkritme geduwd afgestemd op  vroege begintijden. Avondmensen worden structureel gedwongen om eerder op te staan dan hun lichaam eigenlijk wil. Dat leidt tot een chronisch slaaptekort (Walker, 2018). Dit heet een social jetlag. Je lichaam houdt je sociale dagritme niet vol. Een lagere social jetlag bleek studenten een betere subjectief ervaren kwaliteit van leven op te leveren (Yüksel & Özakgül, 2023).

•

•Het is belangrijk van jezelf te weten dat je een avondmens bent en daarom meer risico loopt op slechtere slaapkwaliteit. Het is dan juist extra van belang dat je interventies kunt toepassen om je slaapkwaliteit te verhogen. 


•Een theorie over het hebben van verschillende chronotypes (ochtend/avondmensen) is om in een groep verschillende bedtijden te hebben, zodat er altijd wel iemand wakker is die de wacht houdt. Dit was hoogstwaarschijnlijk een overlevingsmechanimse uit de tijd dat we als oermensen in groepen op de savanne leefden (M. van de Laar, persoonlijke communicatie, 11 februari 2026).

Slaaphygiëne
Hoe verbeter je de slaapkwaliteit?

14

De volgende dia’s gaan in op slaaphygiëne en hoe je de kwaliteit van je slaap kan verbeteren.

[Invoegen woordwolk]



Wat is slaaphygiëne?

15

Deze slide heeft geen instructies

Definitie slaaphygiëne

Een verzameling van gedragsmatige en omgevingsfactoren die de slaap beïnvloeden en waarop een individu zelf een regulerende invloed kan uitoefenen. Het zijn dus strategieën die je zelf in kunt zetten om je slaapkwaliteit te optimaliseren.


“

“


(De pasquale et al., 2024)

16

Deze slide heeft geen instructies

Interventies voor een goede slaaphygiëne

17

Deze slide heeft geen instructies

Aantal voorbeelden interventies voor goede slaaphygiëne

18

Deze slide heeft geen instructies

19

- Waarom zijn de interventies dan effectief?


-Leg uit dat slaaphygiëne-interventies elk inspelen op één of meerdere aspecten van slaap en daarmee de slaapkwaliteit verbeteren.

-

-Samenvatting: Slaaphygiëne zijn dus alle vormen van interventies die je kunt inzetten om de kwaliteit van je slaap te optimaliseren, zoals je net in het filmpje en in de voorbeelden hebt gezien

Opdracht

Maak in duo’s één van deze opdrachten:

  1. Welke drie slaaphygiënetips jij kunt toepassen om jouw slaapkwaliteit te verbeteren. Gebruik hiervoor de V&VN Richtlijn vanaf pagina 84 en bespreek daarna klassikaal.


  1. Ga zelf op internet op zoek naar slaaphygiënetips en vergelijk of deze ook voorkomen in de V&VN richtlijn.


  1. Kies een interventie en ga op onderzoek uit waarom deze werkt om de slaapkwaliteit te verhogen. Gebruik eventueel de slaapfysiologie om je antwoord te onderbouwen.



20

Richtlijn zorg voor gezonde slaap en zorg bij slaapproblemen (V&VN, 2021)

Verdeel de studenten in duo’s en loop langs om extra interactie te bewerkstelligen.


Bespreek na 10 minuten (of langer indien er meer tijd is) klassikaal na welke extra slaaphygiëne tips er zijn gevonden en welke tips studenten zelf kunnen inzetten om hun slaapkwaliteit te verbeteren.

Lesdoelen behaald?

  1. De student begrijpt de fysiologie van slapen die in deze les wordt toegelicht.

  2. De student benoemt wat slaaphygiëne inhoudt

  3. De studenten heeft inzicht in de eigen slaaphygiëne

  4. De student benoemt aanpassingen die hij/zij kan doen aan de slaaphygiëne om de eigen slaapkwaliteit te verbeteren


21

Lesdoelen check:

Vraag een aantal studenten welke doelen zij zichzelf kunnen stellen om tot een betere slaapkwaliteit te komen.

Take home message!

Weet dat je als (student)verpleegkundige grotere kans hebt op slaapproblemen, zeker als je avondmens bent.


Focus niet te veel op 8 uur slaap, maar meer op de kwaliteit van je slaap.


Pas slaaphygiëne interventies toe om de kwaliteit van je slaap te verhogen.


22

Deze slide heeft geen instructies

Literatuur

Aktan, G. G., Baysal, E., Eser, I., Sari, D., & Yildirim, G. O. (2020). Sleep Behaviours and Burnout in Nursing students: A Cross-Sectional Study. International Journal of Caring Sciences, 2020(13) 1123.

Ankita, & Pareek, B. (2022). Effect of sleep hygiene program on quality of sleep of nursing students: A randomized controlled trial. NeuroQuantology, 20(16), 1662–1669. Geraadpleegd op 8 maart 2026, van https://www.neuroquantology.com/media/article_pdfs/1662-1669.pdf

Brown, T. M., Brainard, G. C., Cajochen, C., Czeisler, C. A., Hanifin, J. P., Lockley, S. W., Lucas, R. J., Münch, M., O'Hagan, J. B., Peirson, S. N., Price, L. L. A., Roenneberg, T., Schlangen, L. J. M., Skene, D. J., Spitschan, M., Vetter, C., Zee, P. C., & Wright, K. P., Jr (2022). Recommendations for daytime, evening, and nighttime indoor light exposure to best support physiology, sleep, and wakefulness in healthy adults. PLoS biology, 20(3), e3001571. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3001571

De Pasquale, C., El Kazzi, M., Sutherland, K., Shriane, A. E., Vincent, G. E., Cistulli, P. A., & Bin, Y. S. (2024). Sleep hygiene - What do we mean? A bibliographic review. Sleep medicine reviews, 2024(75), 101930. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2024.101930

Fredholm, B.B. (1995), Adenosine, Adenosine Receptors and the Actions of Caffeine *. Pharmacology & Toxicology, 76: 93-101. https://doi.org/10.1111/j.1600-0773.1995.tb00111.x

Gallego-Gómez, J. I., González-Moro, M. T. R., González-Moro, J. M. R., Vera-Catalán, T., Balanza, S., Simonelli-Muñoz, A. J., & Rivera-Caravaca, J. M. (2021). Relationship between sleep habits and academic performance in university Nursing students. BMC nursing, 20(1), 100. https://doi.org/10.1186/s12912-021-00635-x

Gardiner, C., Weakley, J., Burke, L. M., Roach, G. D., Sargent, C., Maniar, N., Townshend, A., & Halson, S. L. (2023). The effect of caffeine on subsequent sleep: A systematic review and meta-analysis. Sleep medicine reviews, 69, 101764. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2023.101764

Gardiner, C., Weakley, J., Burke, L. M., Roach, G. D., Sargent, C., Maniar, N., Huynh, M., Miller, D. J., Townshend, A., & Halson, S. L. (2025). The effect of alcohol on subsequent sleep in healthy adults: A systematic review and meta-analysis. Sleep medicine reviews, 80, 102030. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2024.102030

Hakimi, H., Hosseinkhani, Z., Taherkhani, O., & Momeni, M. (2024). Association between chronotype, social jetlag, sleep quality, and academic burnout among nursing students: A cross-sectional study. Chronobiology international, 41(9), 1275–1286. https://doi.org/10.1080/07420528.2024.2397396

Haylı, Ç. M., Chung, S., Avcı, M. Z., & Demir Kösem, D. (2024). Examining the Effect of Sleep Hygiene Education Given to Nursing Students on Sleep Quality. La Medicina del lavoro, 115(4), e2024026. https://doi.org/10.23749/mdl.v115i4.15685

Koob, G. F., & Colrain, I. M. (2020). Alcohol use disorder and sleep disturbances: a feed-forward allostatic framework. Neuropsychopharmacology : official publication of the American College of Neuropsychopharmacology, 45(1), 141–165. https://doi.org/10.1038/s41386-019-0446-0

Korkutata, A., Korkutata, M., & Lazarus, M. (2025). The impact of exercise on sleep and sleep disorders. Npj biological timing and sleep, 2(1), 5. https://doi.org/10.1038/s44323-024-00018-w

Marta, O. F. D., Kuo, S. Y., Bloomfield, J., Lee, H. C., Ruhyanudin, F., Poynor, M. Y., Brahmadhi, A., Pratiwi, I. D., Aini, N., Mashfufa, E. W., Hasan, F., & Chiu, H. Y. (2020). Gender differences in the relationships between sleep disturbances and academic performance among nursing students: A cross-sectional study. Nurse education today, 85, 104270. https://doi.org/10.1016/j.nedt.2019.104270

Naderi, H., Dehghan, H., Dehrouyeh, S., & Tajik, E. (2021) Academic burnout among undergraduate nursing students: Predicting the role of sleep quality and healthy lifestyle. Research & Development in Medical Education, 2021(10), 16. https://doi.org/10.34172/rdme.2021.016

Nelson, K. L., Davis, J. E., & Corbett, C. F. (2022). Sleep quality: An evolutionary concept analysis. Nursing forum, 57(1), 144–151. https://doi.org/10.1111/nuf.12659

Osorio Castaño, J. H., Cañón Montañez, W., Bedoya Carvajal, Óscar A., García Uribe, J. C., & Arteaga Noriega, A. V. (2025). Sleep quality in nursing students: systematic review and meta-analysis of prevalence studies. Aquichan, 25(4), e2542. https://doi.org/10.5294/aqui.2025.25.4.2

Ota, T., Tan, C., Ishii, A., & Shiotani, H. (2022). Do differences in chronotypes affect sleep and health-related quality of life of nursing students? A cross-sectional study. Chronobiology international, 39(11), 1435–1443. https://doi.org/10.1080/07420528.2022.2117049

Sletten, T. L., Weaver, M. D., Foster, R. G., Gozal, D., Klerman, E. B., Rajaratnam, S. M. W., Roenneberg, T., Takahashi, J. S., Turek, F. W., Vitiello, M. V., Young, M. W., & Czeisler, C. A. (2023). The importance of sleep regularity: a consensus statement of the National Sleep Foundation sleep timing and variability panel. Sleep health, 9(6), 801–820. https://doi.org/10.1016/j.sleh.2023.07.016

23


Deze slide heeft geen instructies

Literatuur

Stricker, J., Kröger, L., Küskens, A., Gieselmann, A., & Pietrowsky, R. (2022). No perfect sleep! A systematic review of the link between multidimensional perfectionism and sleep disturbance. Journal of Sleep Research, 31, e13548. https://doi.org/10.1111/jsr.13548

TED. (2020, 2 september). 6 tips for better sleep | Sleeping with science, a TED series [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=t0kACis_dJE

The American Academy of Sleep Medicine. (2024). AASM Sleep Prioritization Survay: Losing Sleep Over Sleep [Rapport]. Geraadpleegd op 31 maart 2026, van https://www.aasm.org/wp-content/uploads/2025/01/sleep-prioritization-survey-2024-losing-sleep-over-sleep.pdf

Universiteit van Nederland. (2019). Waarom heb je helemaal geen 8 uur slaap nodig?[Video]. Youtube. Geraadpleegd op 19 maart 2026, van https://www.youtube.com/watch?v=zVIg_-rJecY

V&VN. (2021). Zorg voor gezonde slaap en zorg bij slaapproblemen [Richtlijn]. Geraadpleegd op 31 maart 2026, van https://www.venvn.nl/media/f5vngxte/richtlijn-gezonde-slaap-definitief-28-9-2021.pdf

Walker, M. (2018). Slaap: nieuwe wetenschappelijke inzichten over slapen en dromen. De Geus.

Yiğitalp, G., & Aydin, L. Z. (2021). Determination of sleep quality, fatigue and related factors in nursing students. Journal of Nursing & Midwifery Sciences, 2021(8), 212-218. https://doi.org/10.4103/JNMS.JNMS_69_20

Yüksel, A., & Özakgül, A. (2023). Evaluation of Nursing Students' Sleep Patterns, Social Jet Lag, and Quality of Life*,*. Florence Nightingale journal of nursing, 31(2), 97–104. https://doi.org/10.5152/FNJN.2023.22176

24

Deze slide heeft geen instructies