1.2 Betekenis afleiden uit woorddelen

Betekenis afleiden uit een (samengesteld) woord

1 / 28
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMBOStudiejaar 1

In deze les zitten 28 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Betekenis afleiden uit een (samengesteld) woord

Open bij een herkenbare situatie: je leest een tekst en komt een woord tegen dat je niet kent. Deze les laat zien hoe je de betekenis toch vaak kunt benaderen door naar woorddelen en verwante woorden te kijken.

Leerdoel

Ik leid de betekenis van een onbekend woord af uit het woord zelf.

Deze slide heeft geen instructies

Een collega zegt: “De keuken is vandaag erg ongeorganiseerd.” Wat betekent ongeorganiseerd volgens jou? Leg uit welke delen van het woord je helpen om de betekenis te bepalen.

Gebruik de opbrengst om voorkennis te activeren. Let op woorden als samenstelling, voorvoegsel, achtervoegsel, stam, context of voorbeelden die leerlingen al kennen.

Woorddelen geven vaak houvast

  • Een onbekend woord is niet altijd helemaal onbekend

  • Vaak herken je delen van het woord al

  • Die delen kunnen iets zeggen over de betekenis


  • Je let in deze les op:

samenstellingen,

voorvoegsels,

achtervoegsels

verwante woorden

Benadruk dat afleiden geen gokken is, maar redeneren op basis van wat je al weet van taal.

Samenstellingen: bekende delen samen

  • Een samenstelling bestaat uit twee of meer woorden

  • Als je de delen kent, begrijp je vaak het geheel

Leg uit dat de betekenis van een samenstelling meestal samenhangt met de delen, maar niet altijd letterlijk één-op-één is.

Deze slide heeft geen instructies

Zo pak je een samenstelling aan

  1. Splits het woord in delen

  2. Bepaal de betekenis van elk deel

  3. Combineer die betekenissen

  4. Controleer of de uitkomst past in de zin


Bij menukaart denk je aan menu+ kaart: een kaart waarop het menu te lezen is.

Laat zien dat de zin belangrijk blijft. Een afleiding moet passen bij de context van de tekst.

Wat is de beste eerste stap bij een samenstelling?

A

De zin overslaan

B

Het woord splitsen

C

De klank raden

D

Een synoniem zoeken

Sluit aan op slides 3-5: eerst splitsen in delen, daarna betekenissen combineren en in de zin controleren.

Samenstellingen begrijpen

Bij een samenstelling splits je eerst het woord in delen. Bij restauranteigenaar herken je restaurant en eigenaar. Zo krijg je een globale betekenis. Daarna kijk je of die betekenis past in de zin.

woord
restaurant
globale betekenis
zin
stam
kleur
volledige betekenis
klank

De kern is: woord splitsen, delen herkennen, globale betekenis vormen en controleren in de zin.

Leg uit hoe je de betekenis van het woord "voedselveiligheidsvoorschrift" kunt ontdekken.

Bespreek dat een goed antwoord laat zien: woord opdelen in regen + jas, betekenis combineren, en noemen dat de context bepaalt of het echt klopt in de zin.

Voorvoegsels

  • Een voorvoegsel staat voor een woord


  • Ken je de rest van het woord al, dan helpt het voorvoegsel bij het afleiden

Deze slide heeft geen instructies

Veelvoorkomende voorvoegsels

ont- en be-

ont- wijst vaak op weghalen, losmaken of beginnen.

ontdooien = niet meer bevroren worden


be- maakt vaak een werkwoord van een woord of geeft een handeling aan.

bewerken hoort bij werk.

on-

on- geeft vaak een tegenstelling of ontkenning.

onbekend = niet bekend

onveilig = niet veilig



Formuleer voorzichtig bij be- en ont-, want deze voorvoegsels hebben niet in elk woord precies dezelfde functie. Het doel is patroonherkenning, geen volledige grammaticale uitputting.

Van stam naar betekenis

  • Zoek eerst de stam (basis) van het woord

  • Kijk daarna wat het voorvoegsel toevoegt

  • gelukkig → ongelukkig: het voorvoegsel draait de betekenis om

  • doen → ontdoen: het voorvoegsel verandert de handeling

  • Zo kom je stap voor stap dichter bij de betekenis

Benadruk dat leerlingen niet alleen naar het begin van het woord moeten kijken, maar ook naar het grondwoord dat erin zit.

Wat doet on- in het woord ongelukkig?

A

Het maakt groter

B

Het maakt een ontkenning

C

Het maakt plaats

D

Het maakt meervoud

Toetst of leerlingen begrijpen dat on- vaak een tegenstelling of ontkenning geeft.

Van stam naar betekenis

Bij voorvoegsels zoek je eerst de stam die je kent. Daarna kijk je wat het voorvoegsel toevoegt. Bij onbekend betekent on- vaak een ontkenning. Zo kom je dichter bij de betekenis.

stam
voorvoegsel
on-
betekenis
achtervoegsel
-heid
zin
woordsoort

Laat leerlingen eerst het basiswoord herkennen en pas daarna het effect van het voorvoegsel benoemen.

Achtervoegsels

  • Een achtervoegsel staat achter een woord(stam)

  • Voorbeelden: -loos, -heid, -lijk

  • Ook hiermee kun je een onbekend woord beter begrijpen

Deze slide heeft geen instructies

Veelvoorkomende achtervoegsels

-lijk vormt vaak een bijvoeglijk naamwoord.

vriendelijk hoort bij vriend

waarschijnlijk hoort bij waarschijnlijk / kans als betekenis van vermoedelijk



-loos betekent vaak: zonder.

zinloos = zonder zin

kleurloos = zonder kleur


-heid maakt vaak een zelfstandig naamwoord.

vrijheid hoort bij vrij.

-loos en -heid

-lijk

Bij waarschijnlijk kun je kort benoemen dat afleiden soms via een woordfamilie loopt en niet altijd via een heel eenvoudig basiswoord.

Achtervoegsel + bekend woord

Als je een bekend woord herkent, helpt het achtervoegsel je verder.


Bij hopeloos herken je hoop. Het achtervoegsel -loos laat zien: zonder hoop.

Bij eerlijkheid herken je eerlijk. Het achtervoegsel -heid maakt er een begrip van.

Gebruik deze slide om te laten zien dat betekenisafleiding meer is dan losse regels: leerlingen combineren herkenning van stam en achtervoegsel.

Wat betekent -loos meestal?

A

Met veel

B

Zonder

C

Opnieuw

D

Heel erg

Sluit aan op slides 9-11 met voorbeelden als zinloos, kleurloos en hopeloos.

Achtervoegsels herkennen

Bij hopeloos herken je het woord hoop. Het achtervoegsel -loos laat zien: zonder hoop. Bij eerlijkheid herken je eerlijk. Het achtervoegsel -heid maakt er een begrip van.

hoop
-loos
eerlijk
-heid
vrij
-lijk
werk
on-

Controleert de combinatie van bekend woord + achtervoegsel, niet alleen losse regels.

Verwante woorden lijken op elkaar

  • Soms lijkt een onbekend woord op een woord dat je al kent

  • Dan kun je denken aan een verwant woord

  • Voorbeelden: actief en activiteit, muziek en muzikaal

  • De gelijkenis helpt bij het begrijpen

Maak duidelijk dat leerlingen hier letten op woordfamilies: woorden die qua vorm en betekenis bij elkaar horen.

Gelijkenis is een aanwijzing

  • activiteit lijkt op actief

  • muzikaal lijkt op muziek

  • Daardoor kun je al iets van de betekenis afleiden

  • Je begrijpt het woord vaak ongeveer

  • Daarna controleer je in de zin of dat klopt

Benadruk het woord 'aanwijzing'. Een verwant woord geeft steun, maar nog geen volledige zekerheid.

Verwant betekent niet hetzelfde

  • Woorden kunnen op elkaar lijken, maar toch iets anders betekenen

  • muziek is een zelfstandig naamwoord

  • muzikaal beschrijft iemand of iets met gevoel voor muziek

  • De betekenis ligt dus dichtbij, maar is niet gelijk

  • Let daarom op zowel de vorm als de functie in de zin

Dit is een belangrijk nuancepunt: verwantschap helpt, maar leerlingen moeten niet denken dat vergelijkbare woorden automatisch dezelfde betekenis hebben.

Herkennen is niet hetzelfde als begrijpen

Soms herken je maar een deel van een woord. Dan weet je al waar het ongeveer over gaat, maar nog niet precies wat het woord betekent.


Volledig afleiden betekent dat je met de woorddelen én de zin tot een betekenis komt die goed past.

Laat het verschil scherp uitkomen: gedeeltelijke herkenning geeft een richting, volledige afleiding levert een bruikbare betekenis op in de context.

Samenvatting

  • Samenstellingen bestaan uit bekende delen

  • Voorvoegsels veranderen de betekenis van een stam

  • Achtervoegsels geven extra betekenis of een andere woordsoort

  • Verwante woorden geven een aanwijzing via gelijkenis

  • De volledige betekenis leid je pas goed af als alles past in de zin

Gebruik deze slide om de centrale lijn van de les nog één keer compact te verbinden aan het leerdoel.

Wat wist je nog niet, wat je nu wel weet?

Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen benoemen welke aanpak voor hen het duidelijkst was: samenstellingen, voorvoegsels, achtervoegsels, verwante woorden of context.

Wat vind je nog lastig?

Reflectievraag zonder goed of fout. Mogelijke thema’s: verschil tussen globale en volledige betekenis, functie van context, of verwarring tussen voor- en achtervoegsels.

Maken

Ga naar Noordhoff (via mbowebshop.nl of ConnectMe --> leermiddelen)

Kies het groen/blauwe boek

Kies links het hoofdstuk 'Woordenschat'


1.2 Betekenis afleiden uit het woord

Maak 2, 3, extra opdracht 1 en zelfstandig naamwoorden trainer 1


Deze slide heeft geen instructies