Betekenis afleiden uit een (samengesteld) woord
Betekenis afleiden uit een (samengesteld) woord
Open bij een herkenbare situatie: je leest een tekst en komt een woord tegen dat je niet kent. Deze les laat zien hoe je de betekenis toch vaak kunt benaderen door naar woorddelen en verwante woorden te kijken.
Leerdoel
Ik leid de betekenis van een onbekend woord af uit het woord zelf.
Deze slide heeft geen instructies
Een collega zegt: “De keuken is vandaag erg ongeorganiseerd.” Wat betekent ongeorganiseerd volgens jou? Leg uit welke delen van het woord je helpen om de betekenis te bepalen.
Gebruik de opbrengst om voorkennis te activeren. Let op woorden als samenstelling, voorvoegsel, achtervoegsel, stam, context of voorbeelden die leerlingen al kennen.
Woorddelen geven vaak houvast
Een onbekend woord is niet altijd helemaal onbekend
Vaak herken je delen van het woord al
Die delen kunnen iets zeggen over de betekenis
Je let in deze les op:
samenstellingen,
voorvoegsels,
achtervoegsels
verwante woorden
Benadruk dat afleiden geen gokken is, maar redeneren op basis van wat je al weet van taal.
Samenstellingen: bekende delen samen
Een samenstelling bestaat uit twee of meer woorden
Als je de delen kent, begrijp je vaak het geheel
Leg uit dat de betekenis van een samenstelling meestal samenhangt met de delen, maar niet altijd letterlijk één-op-één is.
Deze slide heeft geen instructies
Zo pak je een samenstelling aan
Splits het woord in delen
Bepaal de betekenis van elk deel
Combineer die betekenissen
Controleer of de uitkomst past in de zin
Bij menukaart denk je aan menu+ kaart: een kaart waarop het menu te lezen is.
Laat zien dat de zin belangrijk blijft. Een afleiding moet passen bij de context van de tekst.
Wat is de beste eerste stap bij een samenstelling?
De zin overslaan
Het woord splitsen
De klank raden
Een synoniem zoeken
Sluit aan op slides 3-5: eerst splitsen in delen, daarna betekenissen combineren en in de zin controleren.
Samenstellingen begrijpen
Bij een samenstelling splits je eerst het woord in delen. Bij restauranteigenaar herken je restaurant en eigenaar. Zo krijg je een globale betekenis. Daarna kijk je of die betekenis past in de zin.
De kern is: woord splitsen, delen herkennen, globale betekenis vormen en controleren in de zin.
Leg uit hoe je de betekenis van het woord "voedselveiligheidsvoorschrift" kunt ontdekken.
Bespreek dat een goed antwoord laat zien: woord opdelen in regen + jas, betekenis combineren, en noemen dat de context bepaalt of het echt klopt in de zin.
Voorvoegsels
Een voorvoegsel staat voor een woord
Ken je de rest van het woord al, dan helpt het voorvoegsel bij het afleiden
Deze slide heeft geen instructies
Veelvoorkomende voorvoegsels
ont- en be-
ont- wijst vaak op weghalen, losmaken of beginnen.
ontdooien = niet meer bevroren worden
be- maakt vaak een werkwoord van een woord of geeft een handeling aan.
bewerken hoort bij werk.
on-
on- geeft vaak een tegenstelling of ontkenning.
onbekend = niet bekend
onveilig = niet veilig
Formuleer voorzichtig bij be- en ont-, want deze voorvoegsels hebben niet in elk woord precies dezelfde functie. Het doel is patroonherkenning, geen volledige grammaticale uitputting.
Van stam naar betekenis
Zoek eerst de stam (basis) van het woord
Kijk daarna wat het voorvoegsel toevoegt
gelukkig → ongelukkig: het voorvoegsel draait de betekenis om
doen → ontdoen: het voorvoegsel verandert de handeling
Zo kom je stap voor stap dichter bij de betekenis
Benadruk dat leerlingen niet alleen naar het begin van het woord moeten kijken, maar ook naar het grondwoord dat erin zit.
Wat doet on- in het woord ongelukkig?
Het maakt groter
Het maakt een ontkenning
Het maakt plaats
Het maakt meervoud
Toetst of leerlingen begrijpen dat on- vaak een tegenstelling of ontkenning geeft.
Van stam naar betekenis
Bij voorvoegsels zoek je eerst de stam die je kent. Daarna kijk je wat het voorvoegsel toevoegt. Bij onbekend betekent on- vaak een ontkenning. Zo kom je dichter bij de betekenis.
Laat leerlingen eerst het basiswoord herkennen en pas daarna het effect van het voorvoegsel benoemen.
Achtervoegsels
Een achtervoegsel staat achter een woord(stam)
Voorbeelden: -loos, -heid, -lijk
Ook hiermee kun je een onbekend woord beter begrijpen
Deze slide heeft geen instructies
Veelvoorkomende achtervoegsels
-lijk vormt vaak een bijvoeglijk naamwoord.
vriendelijk hoort bij vriend
waarschijnlijk hoort bij waarschijnlijk / kans als betekenis van vermoedelijk
-loos betekent vaak: zonder.
zinloos = zonder zin
kleurloos = zonder kleur
-heid maakt vaak een zelfstandig naamwoord.
vrijheid hoort bij vrij.
-loos en -heid
-lijk
Bij waarschijnlijk kun je kort benoemen dat afleiden soms via een woordfamilie loopt en niet altijd via een heel eenvoudig basiswoord.
Achtervoegsel + bekend woord
Als je een bekend woord herkent, helpt het achtervoegsel je verder.
Bij hopeloos herken je hoop. Het achtervoegsel -loos laat zien: zonder hoop.
Bij eerlijkheid herken je eerlijk. Het achtervoegsel -heid maakt er een begrip van.
Gebruik deze slide om te laten zien dat betekenisafleiding meer is dan losse regels: leerlingen combineren herkenning van stam en achtervoegsel.
Wat betekent -loos meestal?
Met veel
Zonder
Opnieuw
Heel erg
Sluit aan op slides 9-11 met voorbeelden als zinloos, kleurloos en hopeloos.
Achtervoegsels herkennen
Bij hopeloos herken je het woord hoop. Het achtervoegsel -loos laat zien: zonder hoop. Bij eerlijkheid herken je eerlijk. Het achtervoegsel -heid maakt er een begrip van.
Controleert de combinatie van bekend woord + achtervoegsel, niet alleen losse regels.
Verwante woorden lijken op elkaar
Soms lijkt een onbekend woord op een woord dat je al kent
Dan kun je denken aan een verwant woord
Voorbeelden: actief en activiteit, muziek en muzikaal
De gelijkenis helpt bij het begrijpen
Maak duidelijk dat leerlingen hier letten op woordfamilies: woorden die qua vorm en betekenis bij elkaar horen.
Gelijkenis is een aanwijzing
activiteit lijkt op actief
muzikaal lijkt op muziek
Daardoor kun je al iets van de betekenis afleiden
Je begrijpt het woord vaak ongeveer
Daarna controleer je in de zin of dat klopt
Benadruk het woord 'aanwijzing'. Een verwant woord geeft steun, maar nog geen volledige zekerheid.
Verwant betekent niet hetzelfde
Woorden kunnen op elkaar lijken, maar toch iets anders betekenen
muziek is een zelfstandig naamwoord
muzikaal beschrijft iemand of iets met gevoel voor muziek
De betekenis ligt dus dichtbij, maar is niet gelijk
Let daarom op zowel de vorm als de functie in de zin
Dit is een belangrijk nuancepunt: verwantschap helpt, maar leerlingen moeten niet denken dat vergelijkbare woorden automatisch dezelfde betekenis hebben.
Herkennen is niet hetzelfde als begrijpen
Soms herken je maar een deel van een woord. Dan weet je al waar het ongeveer over gaat, maar nog niet precies wat het woord betekent.
Volledig afleiden betekent dat je met de woorddelen én de zin tot een betekenis komt die goed past.
Laat het verschil scherp uitkomen: gedeeltelijke herkenning geeft een richting, volledige afleiding levert een bruikbare betekenis op in de context.
Samenvatting
Samenstellingen bestaan uit bekende delen
Voorvoegsels veranderen de betekenis van een stam
Achtervoegsels geven extra betekenis of een andere woordsoort
Verwante woorden geven een aanwijzing via gelijkenis
De volledige betekenis leid je pas goed af als alles past in de zin
Gebruik deze slide om de centrale lijn van de les nog één keer compact te verbinden aan het leerdoel.
Wat wist je nog niet, wat je nu wel weet?
Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen benoemen welke aanpak voor hen het duidelijkst was: samenstellingen, voorvoegsels, achtervoegsels, verwante woorden of context.
Wat vind je nog lastig?
Reflectievraag zonder goed of fout. Mogelijke thema’s: verschil tussen globale en volledige betekenis, functie van context, of verwarring tussen voor- en achtervoegsels.
Maken
Ga naar Noordhoff (via mbowebshop.nl of ConnectMe --> leermiddelen)
Kies het groen/blauwe boek
Kies links het hoofdstuk 'Woordenschat'
1.2 Betekenis afleiden uit het woord
Maak 2, 3, extra opdracht 1 en zelfstandig naamwoorden trainer 1
Deze slide heeft geen instructies