Personages in literatuur
Personages in literatuur
Open met het idee dat lezers vaak vooral de personages onthouden: wie iets wil, wie tegenwerkt en hoe iemand verandert. Dat vormt de brug naar de begrippen uit Nieuw Nederlands 7.1.
Woord van de dag
Slide tekst
Deze slide heeft geen instructies
Woord van de dag: bijster
Iets kan bijster interessant zijn of iemand kan niet bijster intelligent zijn. Dan betekent het zoiets als ‘heel erg’.
Maar daarnaast kun je ook iets bijster zijn, en dan betekent het eerder ‘kwijt’:
Ik raakte door alle drukte volledig het spoor bijster.
Wat kun je, naast het spoor, zoal bijster raken? Nou, weinig. Je kunt veel dingen kwijtraken, je sleutels, de weg, je zus, maar je kunt deze niet bijster raken:
Ik raakte door alle drukte mijn sleutels bijster.
Ik raakte door alle drukte de weg bijster.
Ik raakte door alle drukte mijn zus bijster.
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Ik kan verschillende personages onderscheiden en hun ontwikkeling beschrijven.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen volgens jou bij een sterk personage?
Gebruik de antwoorden om voorkennis op te halen. Vraag eventueel door naar woorden als conflict, verandering, hoofdpersoon of tegenspeler.
Wat is een personage?
Een personage is een figuur in een verhaal die handelt, denkt, voelt of invloed heeft op de gebeurtenissen.
Personages zijn belangrijk omdat zij het verhaal in beweging brengen. Door hun keuzes, relaties en conflicten ontstaat spanning en ontwikkeling.
Benadruk dat een personage niet alleen 'iemand in het verhaal' is, maar een functie heeft in de opbouw van de tekst.
De hoofdpersoon
De hoofdpersoon staat centraal in het verhaal
De lezer volgt vooral zijn of haar belevenissen
Het belangrijkste conflict hangt vaak met deze figuur samen
De ontwikkeling van de hoofdpersoon is vaak bepalend voor het verhaal
Maak eventueel onderscheid tussen hoofdpersoon en ik-figuur: die vallen vaak samen, maar niet altijd.
Bijfiguren
Bijfiguren ondersteunen het verhaal rond de hoofdpersoon.
Ze kunnen helpen, afleiden, spiegelen of juist extra spanning veroorzaken. Zonder bijfiguren blijft een verhaal vaak vlak en minder geloofwaardig.
Noem dat bijfiguren niet onbelangrijk zijn: juist via hen leer je de hoofdpersoon beter kennen.
Tegenspeler
De tegenspeler werkt de hoofdpersoon tegen.
Dat hoeft geen 'slechte' persoon te zijn. Een tegenspeler kan ook iemand zijn met een ander doel, een andere overtuiging of een botsend belang. Juist die tegenwerking zorgt voor spanning in het verhaal.
Voorkom de misvatting dat de tegenspeler altijd een schurk is. In moderne literatuur kan het ook gaan om een ouder, vriend, docent of zelfs een geliefde.
Personages onderscheiden
Let bij het onderscheiden van personages op hun rol in het verhaal:
wie staat centraal?
wie helpt of ondersteunt?
wie werkt tegen?
wie verandert mee, maar staat niet centraal?
Zo zie je sneller welke functie een personage heeft.
Dit is de samenvattende kapstok van dit deelonderwerp: rol herkennen vóórdat leerlingen ontwikkeling gaan beschrijven.
Welke rol werkt de hoofdpersoon vooral tegen?
hoofdpersoon
bijfiguur
tegenspeler
ik-figuur
De misvatting hier is dat een bijfiguur automatisch tegenwerkt. Een bijfiguur kan ook helpen, spiegelen of spanning geven.
Vul de begrippen in
Een hoofdpersoon staat centraal in het verhaal. Bijfiguren ondersteunen het verhaal rond die figuur. De tegenspeler werkt de hoofdpersoon tegen en zorgt vaak voor spanning.
Alle drie de kernrollen uit het eerste deel komen terug in een betekenisvolle context.
Waaraan herken je het verschil tussen hoofdpersoon en bijfiguur?
Bespreek dat leerlingen moeten letten op wie centraal staat, wie ondersteunt en wie tegenwerkt. Een goed antwoord noemt minstens twee van deze rolkenmerken.
Ronde en vlakke personages
Niet elk personage is even uitgebreid uitgewerkt.
Ronde personages hebben meerdere kanten en voelen vaak levensecht
Vlakke personages blijven eenvoudiger en veranderen weinig
Hoofdpersonen zijn vaker rond; bijfiguren zijn vaker vlak
Deze begrippen staan niet in de kernwoordenlijst, maar helpen leerlingen om ontwikkeling nauwkeuriger te beschrijven zonder van het onderwerp af te wijken.
Typen
Een type is een personage dat vooral herkenbaar is door een paar vaste eigenschappen.
Denk aan de strenge leraar, de ijdele influencer of de stille buitenstaander. Zo'n figuur staat voor een bepaald soort mens.
Leg uit dat een type niet per se slecht geschreven is; het is vooral minder individueel uitgewerkt.
Karikatuur
Een karikatuur is een overdreven type.
één eigenschap wordt extra groot gemaakt
het personage wordt daardoor opvallend of komisch
subtiliteit is minder belangrijk dan herkenbaarheid
Maak duidelijk dat karikaturen vaak bewust overdreven zijn, bijvoorbeeld in satire, jeugdverhalen of komische scènes.
Type of karikatuur?
Het verschil zit vooral in de mate van uitvergroting.
Een type is herkenbaar en vrij vast
Een karikatuur is sterk overdreven
Beide hebben vaak weinig ontwikkeling
Ze maken een verhaal snel duidelijk of scherp
Gebruik eventueel een eenvoudig fictief voorbeeld mondeling, maar houd de slide begripsmatig.
Ontwikkeling van personages
Bij een personage kijk je niet alleen naar wie iemand is, maar ook naar wat iemand doormaakt.
Een personage kan leren, veranderen, vastlopen of juist hetzelfde blijven. Die ontwikkeling zegt vaak iets over de betekenis van het verhaal.
Hier maak je de overgang van soorten personages naar beschrijven van ontwikkeling, passend bij het lesdoel.
Wat is het grootste verschil tussen type en karikatuur?
aantal personages
mate van uitvergroting
plaats in het verhaal
soort conflict
Een type is herkenbaar en vrij vast; een karikatuur is sterk overdreven.
Vul de juiste begrippen in
Een type herken je aan een paar vaste eigenschappen. Een karikatuur is daarvan een overdreven vorm. Beide hebben vaak weinig ontwikkeling in het verhaal.
Controleer of leerlingen het onderscheid koppelen aan uitwerking en verandering, niet aan goed of slecht geschreven personages.
Het conflictmodel
Met het conflictmodel beschrijf je hoe een verhaal en een personage zich ontwikkelen.
Je kijkt naar deze fasen:
evenwicht → conflict → motorisch moment → oplossing → voorlopig evenwicht
Benadruk dat 'voorlopig evenwicht' betekent dat niet alles voor altijd opgelost hoeft te zijn. Zeker in literatuur blijft soms spanning voelbaar.
Evenwicht en conflict
Aan het begin is er vaak een vorm van evenwicht: de gewone situatie van het personage.
Daarna ontstaat een conflict. Er gebeurt iets waardoor dat evenwicht verstoord raakt. Vanaf dat moment moet het personage reageren, kiezen of veranderen.
Leg uit dat het begin niet per se rustig of gelukkig hoeft te zijn; het gaat om de beginsituatie voordat de grote verandering inzet.
Motorisch moment
Het motorisch moment is het moment waarop het verhaal echt in beweging komt.
Hier neemt het conflict duidelijk toe of maakt het personage een beslissende keuze. Daardoor wordt zichtbaar welke richting het verhaal opgaat.
Sommige methodes gebruiken dit begrip iets verschillend; houd hier aan: het moment dat de ontwikkeling echt op gang komt.
Oplossing en voorlopig evenwicht
Na de spannende ontwikkeling volgt een oplossing: het conflict wordt uitgewerkt of afgerond.
Daarna ontstaat een voorlopig evenwicht. De situatie is niet meer zoals aan het begin, maar er is wel een nieuwe balans ontstaan.
Benadruk dat juist het verschil tussen begin en eind helpt om de ontwikkeling van een personage te beschrijven.
Zo beschrijf je ontwikkeling
Beschrijf een personage in stappen:
begin bij de startsituatie
benoem het conflict
wijs het motorisch moment aan
leg uit wat de oplossing verandert
vergelijk het begin met het voorlopige evenwicht
Dit is de toepasbare samenvatting van het lesdoel: onderscheiden én ontwikkeling beschrijven.
Welke fase komt direct na het conflict?
oplossing
motorisch moment
evenwicht
voorlopig evenwicht
De volgorde van het conflictmodel is: evenwicht, conflict, motorisch moment, oplossing, voorlopig evenwicht.
Zet het conflictmodel goed neer
In het conflictmodel begint een verhaal vaak met evenwicht. Daarna ontstaat een conflict, waarna het motorisch moment het verhaal echt op gang brengt. Na de oplossing ontstaat een nieuwe balans.
Laat leerlingen de volgorde hardop verwoorden als extra steun.
Welke stap helpt het meest om ontwikkeling te beschrijven?
Bespreek dat een sterk antwoord de stappen uit slide 16 gebruikt: startsituatie, conflict, motorisch moment, oplossing en vergelijking met het voorlopige evenwicht.
Wat kun jij nu beter over personages dan aan het begin?
Laat leerlingen kort terugblikken op wat ze nu beter kunnen dan aan het begin van de les.
Welk begrip vond je vandaag het lastigst?
Gebruik de antwoorden om te bepalen welk begrip nog extra oefening nodig heeft, bijvoorbeeld type, karikatuur of motorisch moment.
Eén begrip dat jij uit deze les onthoudt
Laat de woordwolk als afsluiting zien en koppel enkele veelgenoemde begrippen terug aan het lesdoel.
Begrippenlijst
personage - figuur in een verhaal die handelt, denkt, voelt of invloed heeft op de gebeurtenissen
hoofdpersoon - belangrijkste personage van het verhaal
bijfiguur - personage dat een ondersteunende rol heeft
tegenspeler - personage dat de hoofdpersoon tegenwerkt
type - personage met een klein aantal vaste, herkenbare eigenschappen
karikatuur - overdreven uitgewerkt type
ontwikkeling - verandering of groei van een personage in het verhaal
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
conflictmodel - model om de ontwikkeling van verhaal en personage te beschrijven
evenwicht - beginsituatie waarin de normale toestand zichtbaar wordt
conflict - verstoring van die beginsituatie
motorisch moment - beslissend moment waarop het verhaal echt op gang komt
oplossing - afhandeling van het conflict
voorlopig evenwicht - nieuwe, maar niet definitieve balans aan het einde van het verhaal
Deze slide heeft geen instructies
Aan de slag
Maak opdrachten 1 t/m 3 blz. 185 t/m 188
Klaar?
ga verder met 1.1 wat is literatuur opdr 1 t/m 4 blz. 179 t/m 183
Deze slide heeft geen instructies