§3.1 Kenmerken van reacties (Chemie Overal 3 havo)

3

Chemische reacties

Paragraaf 3.1

Kenmerken van reacties

Een bruistablet in water, ijzer dat roest, vuurwerk aan de hemel. Waaraan zie je dat er echt een nieuwe stof ontstaat?

Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo

Foto: Alan Hughes (CC BY-SA 2.0)

1 / 13
volgende
Slide 1: Slide
newEditorScheikundeMiddelbare schoolhavoLeerjaar 3

In deze les zitten 13 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Leerlingen leren wat een chemische reactie is, noemen beginstoffen en reactieproducten en herkennen reacties aan hun kenmerken, zoals een nieuwe stof en een energie-effect. Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 3 Chemische reacties, paragraaf 3.1. Met startvraag, theorie, opdrachten Kennis en Toepassing, een verdieping en de checklist leerdoelen.

Onderdelen in deze les

3

Chemische reacties

Paragraaf 3.1

Kenmerken van reacties

Een bruistablet in water, ijzer dat roest, vuurwerk aan de hemel. Waaraan zie je dat er echt een nieuwe stof ontstaat?

Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo

Foto: Alan Hughes (CC BY-SA 2.0)

Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 3 Chemische reacties, paragraaf 3.1 Kenmerken van reacties. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Alan Hughes, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

3.1  Kenmerken van reacties

Leerdoelen

3.1.1

Je kunt uitleggen wat een chemische reactie is, met beginstoffen en reactieproducten.

3.1.2

Je kunt aan waarnemingen herkennen of er een chemische reactie plaatsvindt.

3.1.3

Je kunt een chemische reactie onderscheiden van een faseverandering.

Practica en vaardigheden

P R A C T I C U M

Waarnemen bij een bruistablet in water

De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

Foto: W.carter (CC BY-SA 4.0)

Startvraag

Smelten of roesten

Een ijsblokje smelt en een ijzeren spijker roest. Bij welke verandering ontstaat een nieuwe stof?

A

alleen bij het smeltende ijs

B

alleen bij de roestende spijker

C

bij allebei

D

bij geen van beide

Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Bij smelten blijft het water water: alleen de fase verandert. Bij roesten ontstaat uit ijzer en zuurstof een nieuwe stof met andere eigenschappen: roest (ijzeroxide). Dat is een chemische reactie. Wie C kiest, denkt dat elke verandering een nieuwe stof geeft. Dat is een mooie aanleiding voor de rest van de les. Image credit: W.carter, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

Wat is een chemische reactie?

Bij een chemische reactie verdwijnen stoffen en ontstaan nieuwe stoffen met andere eigenschappen.

  • de stoffen waarmee je begint heten beginstoffen

  • de stoffen die ontstaan heten reactieproducten

In een woordvergelijking schrijf je dat met een pijl: ijzer + zuurstof → ijzeroxide.

Benadruk dat de pijl 'wordt omgezet in' betekent, niet 'is gelijk aan'. Bij een faseverandering, zoals smelten of verdampen, blijft de stof dezelfde. Bij een reactie verandert de stof zelf. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

Opdrachten Kennis

1

Hoe heten de stoffen die bij een chemische reactie ontstaan?

A

beginstoffen

B

mengsels

C

reactieproducten

D

oplossingen

De stoffen die ontstaan zijn de reactieproducten. De stoffen waarmee je begint zijn de beginstoffen. Mengsel en oplossing zijn geen reactiebegrippen.

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

Zo herken je een reactie

Je let op wat je kunt waarnemen. Meestal zie je meer dan één kenmerk tegelijk.

Nieuwe stof

Je ziet een kleurverandering, een gas, een vaste stof (neerslag) of je ruikt iets nieuws.

Energie-effect

Het wordt warmer of kouder, of er komt licht vrij, zoals bij een vlam.

Beginstof verdwijnt

Een stof is op of wordt minder, terwijl er iets anders voor in de plaats komt.

Het zekerste kenmerk is een nieuwe stof met andere eigenschappen. Een energie-effect alleen is niet genoeg: ook bij oplossen kan het kouder of warmer worden. Image credit: LessonUp

Vul de woorden in.

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

Opdrachten Kennis

2

Bij een reactie verdwijnen de beginstoffen.

Er ontstaan nieuwe stoffen: de reactieproducten.

Bij smelten ontstaat geen nieuwe stof: dat is een faseverandering.

beginstoffen
reactieproducten
faseverandering
mengsels
oplossingen
kookpunten

Controleer of leerlingen de drie begrippen kunnen koppelen aan een eigen voorbeeld, bijvoorbeeld roesten, verbranden en ijs dat smelt.

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

Practicum

Bruistablet in water

Doel: Waarnemen welke kenmerken van een chemische reactie je ziet.

Je hebt nodig

  • veiligheidsbril

  • bekerglas met 100 mL water

  • bruistablet (vitamine C of citroenzuur)

  • weegschaal

  • stopwatch

Zo doe je het

  1. Zet de bril op en weeg het bekerglas met water. Noteer de massa.

  2. Laat de bruistablet in het water vallen en start de stopwatch.

  3. Noteer wat je ziet, hoort en voelt aan het glas.

  4. Weeg het glas opnieuw als het bruisen stopt en vergelijk.

Uitkomst: er ontstaan gasbellen (koolstofdioxide). De massa op de weegschaal daalt, omdat het gas uit het open glas ontsnapt. De massa is niet verdwenen, maar zit in het gas dat de lucht in ging. Dat komt terug in paragraaf 3.3. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

Opdrachten Toepassing

3

Welke waarneming laat het zekerst zien dat er een chemische reactie plaatsvindt?

A

een stof wordt vloeibaar

B

suiker verdwijnt in thee

C

water kookt en er komen bellen

D

twee heldere vloeistoffen geven een neerslag

Bij D ontstaat een neerslag: een nieuwe stof. De andere opties zijn faseveranderingen of oplossen. Bij C zijn de bellen waterdamp: dezelfde stof als het water.

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

Opdrachten Toepassing

★ 4

Bij een brandende kaars smelt was en brandt de damp. Welke bewering klopt?

A

smelten: faseverandering, branden: reactie

B

smelten en branden zijn allebei reacties

C

smelten en branden: allebei faseveranderingen

D

branden: faseverandering, smelten: reactie

Dit is de steropdracht: een situatie waarin beide soorten veranderingen tegelijk voorkomen. Gesmolten kaarsvet is nog steeds kaarsvet: faseverandering. Bij het branden ontstaan nieuwe stoffen (onder andere koolstofdioxide en waterdamp) en komt licht en warmte vrij: een reactie.

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

V E R D I E P I N G

Vuurwerk: reacties in kleur

Bij vuurwerk reageren stoffen razendsnel en komt veel warmte en licht vrij. De kleur komt van metaalverbindingen: strontium geeft rood, barium groen en koper blauw.

Praat na over het energie-effect: het licht en de warmte laten direct zien dat dit een chemische reactie is. Het vuurwerk zelf wordt natuurlijk alleen door professionals afgestoken. Image credit: Ondrejk, Wikimedia Commons (Public domain) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 3

Paragraaf 3.1

Checklist leerdoelen

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

3.1.1 Wat is een chemische reactie?

2

3.1.2 Reacties herkennen aan kenmerken

3

3.1.3 Reactie of faseverandering?

4

Ik kan ze allemaal

In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.

3.1

Klik hier

voor meer kant-en-klare themalessen

Image credit: LessonUp