Tijdvak 1: Jagers en Boeren
Tijdvak 1: Jagers en Boeren
Open met het idee dat dit de allereerste periode uit de Nederlandse indeling van de tien tijdvakken is. Benadruk dat deze tijd loopt tot ongeveer 3000 v.Chr. en dat mensen toen nog geen geschreven bronnen maakten.
Welke woorden denk jij bij Tijdvak 1: Jagers en Boeren?
Gebruik deze woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: jagers, boeren, prehistorie, nomaden, landbouw, dorp, bronnen.
Leerdoel
Ik kan uitleggen wat Tijdvak 1 kenmerkt, welke bronnen daarbij horen, belangrijke begrippen gebruiken en eenvoudige oorzaak-gevolgrelaties beschrijven.
Deze slide heeft geen instructies
De tien tijdvakken
In Nederland delen we de geschiedenis in tien tijdvakken.
Elk tijdvak heeft eigen kenmerken
Tijdvak 1 is het eerste tijdvak
Het heet Jagers en Boeren
Deze periode loopt tot 3000 v.Chr.
Leg uit dat tijdvakken helpen om lange geschiedenis overzichtelijk te maken. Houd het hier bij plaatsing van Tijdvak 1 binnen het geheel; de andere negen hoeven nog niet uitgewerkt te worden.
Wat hoort bij Tijdvak 1?
Eerst leefden mensen als jager-verzamelaars
Boeren, want later gingen mensen aan landbouw doen
Mensen trokken eerst veel rond
Daarna ontstonden meer vaste woonplaatsen
Dit is de kern van het tijdvak: de overgang van rondtrekkende jagers-verzamelaars naar boeren. Noem dat dit een grote verandering in levenswijze was.
Van jagers naar boeren
Een belangrijk kenmerk van dit tijdvak is de overgang:
jager-verzamelaar → landbouw → landbouwsamenleving
Daarmee veranderde het leven sterk:
nomaden --> mensen die wonen op één plek
prehistorische jagers --> boeren
pre-agrarische samenleving --> landbouwsamenleving
Gebruik deze slide als samenvattende kapstok voor het eerste subthema. Werk mondeling uit dat mensen door landbouw minder hoefden rond te trekken en op één plek konden blijven wonen.
Vergelijking tussen pre-agrarische- en landbouwsamenlevingen
Landbouw betekent dat mensen zelf voedsel produceren. Dat doen ze d.m.v:
akkerbouw: groentes, granen en fruit groeien
en veeteelt: dieren houden
Een landbouwsamenleving ontstaat als veel mensen zo leven.
Landbouw-samenleving
Pre-agrarische-samenleving
Een pre-agrarische samenleving is een samenleving vóór de landbouw.
Mensen zijn jagers-verzamelaars en leven van jagen, vissen en verzamelen planten, noten en vruchten en trekken rond om voedsel te vinden.
Benadruk dat 'agrarisch' met landbouw te maken heeft. 'Pre-agrarisch' betekent dus: nog vóór boeren en akkers.
Prehistorie en historie
Tijdvak 1 wordt ook gekenmerkt door het einde van de prehistorie.
Prehistorie is de tijd zonder geschreven bronnen (voor 3000 v.Chr.).
Historie is de tijd waarin mensen wel dingen opschrijven (na 3000 v.Chr.)
Veel leerlingen halen prehistorie en heel lang geleden door elkaar. Maak duidelijk: het verschil zit niet in 'heel oud', maar in het wel of niet bestaan van schriftelijke bronnen.
Bronnen in geschiedenis
Historici en archeologen gebruiken bronnen om meer te weten te komen over vroeger.
Er zijn twee hoofdsoorten:
geschreven bronnen
zijn tekst uit het verleden, bijvoorbeeld: brief, wet, kroniek
ongeschreven bronnen
zonder tekst, bijvoorbeeld: pot, werktuig, bot, huisresten
En twee tijdsaanduidingen voor bronnen:
Primaire bron: uit de tijd zelf, bijvoorbeeld: een vuurstenen bijl uit de prehistorie
Secundaire bron: later gemaakt over die tijd, bijvoorbeeld: een tekstboek over jagers en boeren
Benadruk dat geschreven bronnen in Tijdvak 1 ontbreken. Daarom weten we deze periode vooral door vondsten uit de grond.
Archeologen
Voor Tijdvak 1 gebruiken we vooral:
ongeschreven bronnen
vaak primaire bronnen
onderzocht door archeologen
Zo leren we toch iets over mensen zonder schrift.
Archeologen onderzoeken resten uit het verleden.
Zij bestuderen vooral ongeschreven bronnen, zoals aardewerk, botten en gereedschap.
Zeg erbij dat archeologen vooral belangrijk zijn voor de prehistorie, omdat er geen geschreven bronnen zijn om op terug te vallen.
Nomaden
Nomaden hebben geen vaste woonplaats.
ze trekken rond
zoeken voedsel op verschillende plekken
kenmerkend voor het leven van jagers-verzamelaars
Leg uit dat niet elke nomade een jager-verzamelaar hoeft te zijn, maar in Tijdvak 1 horen die begrippen vaak bij elkaar.
Oorzaak en gevolg
In geschiedenis kijk je vaak naar oorzaak en gevolg.
oorzaak: waardoor iets gebeurt
gevolg: wat er daarna gebeurt
Introduceer dit als historische vaardigheid. Houd het eerst algemeen voordat je het toepast op Tijdvak 1.
Landbouwrevolutie
De landbouwrevolutie is de grote verandering die plaatsvond 12.000 jaar geleden:
Oorzaak:
klimaatverandering
Gevolgen:
jagen en verzamelen trekken naar water rijke gebieden en stappen over op landbouw
krijgen een vaste woonplaatsen
eerste dorpen ontstaan
landbouwsamenlevingen vormen zich
Noem dat 'revolutie' hier niet betekent dat het in één dag gebeurde, maar dat de verandering heel groot was voor het leven van mensen.
Tot wanneer loopt Tijdvak 1?
3000 v.Chr.
500 v.Chr.
1000 n.Chr.
1500 n.Chr.
Controleert plaatsing van Tijdvak 1 binnen de tien tijdvakken.
Maak de tekst compleet
Tijdvak 1 hoort bij de prehistorie. Eerst leefden mensen als jager-verzamelaars. Later gingen zij aan landbouw doen en ontstonden vaker vaste woonplaatsen.
Laat leerlingen de kernwoorden uit het eerste blok herhalen.
Welke bron hoort het best bij Tijdvak 1?
brief
foto
vuurstenen bijl
krant
De afleiders zijn allemaal geschreven bronnen; juist dat ontbreekt in de prehistorie.
Vul de juiste begrippen in
In Tijdvak 1 zijn er geen geschreven bronnen. Daarom gebruiken onderzoekers vooral ongeschreven bronnen. Een voorwerp uit die tijd zelf is een primaire bron.
De juiste volgorde is inhoudelijk af te leiden uit de uitleg over prehistorie en bronnen.
Waarom zijn archeologen belangrijk in Tijdvak 1?
Bespreek dat archeologen resten uit het verleden onderzoeken, vooral ongeschreven bronnen zoals botten, aardewerk en gereedschap. In de prehistorie zijn ze extra belangrijk door het ontbreken van schrift.
Wat betekent nomade?
woont in dorp
zonder vaste plek
schrijft bronnen op
werkt op akker
Toetst een kernbegrip. Afleiders sluiten aan bij andere begrippen uit de les.
Maak de begrippen compleet
Een pre-agrarische samenleving is een samenleving vóór de landbouw. Een landbouwsamenleving ontstaat als veel mensen leven van het verbouwen van gewassen en het houden van dieren.
Controleert verschil tussen leven vóór landbouw en leven mét landbouw.
Waarom zorgde landbouw voor vaste woonplaatsen?
Bespreek in elk goed antwoord twee elementen: door landbouw produceren mensen zelf voedsel en daardoor blijven zij langer op één plek wonen. Dat leidt tot vaste woonplaatsen.
Wat is in de onderstaande zin de oorzaak?
Doordat mensen aan landbouw gingen doen kozen steeds meer mensen een vaste woonplaats.
een vaste woonplaats
steeds meer mensen
de landbouw
mensen kozen
Oefent de historische vaardigheid oorzaak-gevolg met een eenvoudige keten uit de les.
Vul de oorzaak-gevolg-keten in
Door de landbouwrevolutie veranderde het leven sterk. Mensen gingen van jagen en verzamelen naar landbouw en bleven vaker op één plek wonen. Zo ontstonden dorpen en een landbouwsamenleving.
Herhaalt de grote verandering in Tijdvak 1 en de gevolgstappen.
Wat hielp jou het meest om deze les te begrijpen?
voorbeelden
begrippen
bronnen
oorzaak-gevolg
Deze slide heeft geen instructies
Wat is één ding dat jij zeker onthoudt uit deze les?
Reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen kort benoemen wat is blijven hangen, bijvoorbeeld prehistorie, bronnen of landbouwrevolutie.
Welk deel vond jij het lastigst vandaag?
Reflectie zonder goed of fout. Gebruik antwoorden om te zien welke begrippen of verbanden herhaald moeten worden.
Begrippenlijst
tijdvak - een periode waarin de geschiedenis is ingedeeld
prehistorie - tijd zonder geschreven bronnen
historie - tijd met geschreven bronnen
jager-verzamelaar - iemand die leeft van jagen, vissen en verzamelen
nomade - iemand zonder vaste woonplaats
landbouw - zelf voedsel produceren met akkerbouw en veeteelt
landbouwrevolutie - de grote overgang van jagen en verzamelen naar landbouw
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
landbouwsamenleving - samenleving waarin veel mensen van landbouw leven
pre-agrarische samenleving - samenleving van vóór de landbouw
archeologen - onderzoekers van resten uit het verleden
geschreven bron - bron met tekst uit of over het verleden
ongeschreven bron - bron zonder tekst, zoals voorwerpen of botten
primaire bron - bron uit de tijd zelf
secundaire bron - bron die later over die tijd is gemaakt
Deze slide heeft geen instructies