Zinnen en woorden slim bekijken
Zinnen en woorden slim bekijken
Onderdelen in deze les
Zinnen en woorden slim bekijken
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Ik kan in zinnen belangrijke zinsdelen herkennen en taalregels over meervouden en hoofdletters goed toepassen.
Deze slide heeft geen instructies
Doen-zin of zijn-zin?
Een zin kan vertellen wat iemand doet of wat iemand is.
Doen-zin: er gebeurt iets
Zijn-zin: iets of iemand is iets
Het werkwoord helpt je kiezen
Leg uit dat leerlingen eerst naar het werkwoord kijken. Bij een doen-zin past vaak een handeling, bij een zijn-zin gaat het om een toestand, eigenschap of naam.
Kenmerken van een doen-zin
Bij een doen-zin gebeurt er iets.
Iemand rent, tekent, bouwt of leest
Het werkwoord laat een actie zien
Vaak kun je de handeling echt voordoen
Voorbeeld: De jongen bouwt een toren.
Deze slide heeft geen instructies
Kenmerken van een zijn-zin
Bij een zijn-zin gaat het om zijn en niet om doen.
Iemand is lief, moe of blij
Iets is groot, rood of kapot
Het zegt wat iemand of iets is
Voorbeeld: De hond is rustig.
Houd het eenvoudig: focus op zinnen met vormen van 'zijn'. Vermijd nu nog ingewikkelde naamwoordelijke gezegdes; dat komt later in het taalonderwijs uitgebreider terug.
Zo bepaal je het soort zin
Zoek het werkwoord.
Vraag: laat dit een handeling zien?
Ja → meestal een doen-zin.
Nee, het zegt wat iets of iemand is → een zijn-zin.
Voorbeeld:
Mila springt. → doen-zin
Mila is vrolijk. → zijn-zin
Deze slide heeft geen instructies
Welke zin is een zijn-zin?
Mila rent snel
De hond is rustig
Finn tekent een boom
De kinderen spelen
De juiste keuze zegt wat iemand of iets is. De andere zinnen laten een handeling zien.
Doen-zin en zijn-zin
Je kijkt eerst naar het werkwoord in de zin. Laat het woord een handeling zien, dan is het meestal een doen-zin. Zegt de zin wat iemand of iets is, dan is het een zijn-zin.
Alle drie de ingevulde woorden komen rechtstreeks uit de uitlegstappen op de vorige slides.
Zinsdelen in een zin
Een zin bestaat uit zinsdelen. Dat zijn stukjes die bij elkaar horen.
In deze les oefenen we met:
onderwerp
persoonsvorm
gezegde
lijdend voorwerp
bepaling
Noem dat een zinsdeel soms uit meer dan één woord bestaat, zoals 'in de tuin' of 'de aardige buurvrouw'.
Onderwerp en persoonsvorm
Onderwerp: wie of wat doet iets in de zin?
Persoonsvorm: het werkwoord dat verandert als je de zin in een andere tijd zet
Voorbeeld:
De kinderen spelen buiten.
onderwerp: De kinderen
persoonsvorm: spelen
Je kunt de persoonsvorm laten vinden door de zin vragend te maken: 'Spelen de kinderen buiten?' Dan hoor je de persoonsvorm vooraan.
Gezegde
Het gezegde zegt wat er in de zin gebeurt.
Het gezegde bevat altijd het werkwoord
Soms is het gezegde maar één woord
Soms horen er meer werkwoorden bij elkaar
Voorbeeld:
De kat heeft de melk opgedronken.
Gezegde: heeft opgedronken
Houd het hier bij werkwoordelijk gezegde in herkenbare zinnen. Dat past bij groep 7 en bij het niveau van deze les.
Lijdend voorwerp
Het lijdend voorwerp is wat of wie de handeling krijgt.
Vraag met het gezegde:
wie of wat + gezegde + onderwerp?
Voorbeeld:
Sara pakt haar tas.
Lijdend voorwerp: haar tas
Laat zien dat niet elke zin een lijdend voorwerp heeft. In 'Sara rent' is er geen lijdend voorwerp.
Bepaling
Een bepaling vertelt meer over de zin.
Bijvoorbeeld:
waar iets gebeurt
wanneer iets gebeurt
hoe iets gebeurt
Voorbeeld:
Morgen leest Finn rustig in de klas.
Bepalingen: Morgen, rustig, in de klas
Deze slide heeft geen instructies
Wat is het lijdend voorwerp in: Sara pakt haar tas?
Sara
pakt
haar tas
geen
Het lijdend voorwerp is wat de handeling krijgt: wat pakt Sara? Haar tas.
Zinsdelen herkennen
In de zin 'De kinderen spelen buiten' is De kinderen het onderwerp en spelen de persoonsvorm. In 'Morgen leest Finn rustig in de klas' zijn Morgen en 'in de klas' bepalingen.
De eerste twee antwoorden komen uit een voorbeeldslide. Het derde antwoord is een bepaling van tijd.
Het meewerkend voorwerp
Het meewerkend voorwerp zegt aan wie, voor wie of voor wat iets gebeurt.
Voorbeeld:
Oma geeft Noor een boek.
Meewerkend voorwerp: Noor
Benadruk dat het meewerkend voorwerp vaak een persoon is die iets ontvangt, maar niet altijd letterlijk iets in handen krijgt.
Zo vind je het meewerkend voorwerp
Zo pak je het aan:
Zoek eerst onderwerp, persoonsvorm en gezegde.
Zoek daarna het lijdend voorwerp.
Vraag dan: aan wie, voor wie of voor wat?
Voorbeeld:
De meester leest de klas een verhaal voor.
Meewerkend voorwerp: de klas
In deze voorbeeldzin is het gezegde 'leest voor'. Als leerlingen dat lastig vinden, focus dan vooral op de vraag 'aan wie?'.
Niet elke zin heeft er een
Een zin heeft soms wel en soms geen meewerkend voorwerp.
Ik stuur mijn vriend een kaart. → mijn vriend
Ik schrijf een kaart. → geen meewerkend voorwerp
Kijk dus altijd of iemand iets ontvangt of ten goede komt.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is het meewerkend voorwerp?
wie iets doet
het werkwoord
wie iets ontvangt
waar iets gebeurt
Sluit aan bij de uitleg: aan wie, voor wie of voor wat iets gebeurt.
Meewerkend voorwerp
Zo vind je het meewerkend voorwerp. Zoek eerst onderwerp, persoonsvorm en gezegde. Zoek daarna het lijdend voorwerp. Vraag dan: aan wie, voor wie of voor wat?
Dit volgt precies de stappen van de uitlegslide over het meewerkend voorwerp.
Tussenvoegsels en hoofdletters
Een tussenvoegsel is een woordje zoals:
van
de
van der
Bij namen let je goed op de hoofdletter.
Gebruik bekende voorbeelden van achternamen, maar houd de regel centraal: wanneer wel en niet een hoofdletter.
Wanneer schrijf je een hoofdletter?
Staat alleen de achternaam er? Dan krijgt het tussenvoegsel vaak een hoofdletter.
- Van Dijk
Staat er een voornaam of beginletter voor? Dan meestal niet.
- Saar van Dijk
- S. van Dijk
Zeg erbij dat dit een veelgebruikte schoolregel is voor Nederlandse namen. Houd uitzonderingen buiten deze les.
Voorbeelden met tussenvoegsels
De prijs is voor Van den Berg.
Lina van den Berg wint de prijs.
Ik zag meneer De Vries.
Vandaag is Daan de Vries ziek.
Kijk steeds of de voornaam ervoor staat.
Laat leerlingen zien dat dezelfde achternaam dus op twee manieren kan staan, afhankelijk van de plek in de zin.
Welke schrijfwijze is goed?
Saar Van Dijk
Saar van Dijk
saar van Dijk
Saar van dijk
Als er een voornaam voor staat, krijgt het tussenvoegsel meestal geen hoofdletter. De achternaam zelf wel.
Wat vind jij het lastigst bij namen met tussenvoegsels?
met voornaam
zonder voornaam
allebei even lastig
nog niet lastig
Deze slide heeft geen instructies
Meervouden
Een meervoud betekent: meer dan één.
Vaak maak je een meervoud met:
-en
-s
Voorbeelden:
boek → boeken
tafel → tafels
Deze slide heeft geen instructies
Meervoud op -en
Veel woorden krijgen -en.
Voorbeelden:
boom → bomen
week → weken
klas → klassen
Soms verandert de schrijfwijze een beetje om het woord goed te laten klinken.
Je hoeft de volledige spellingsregels niet uit te werken; noem alleen dat er soms een letter bijkomt of weggaat, zoals bij 'klas/klassen'.
Meervoud op -s
Sommige woorden krijgen -s.
Voorbeelden:
foto → foto's
auto → auto's
oma → oma's
Vaak zie je dit bij woorden die eindigen op een klinker.
Noem de apostrof alleen in deze herkenbare voorbeelden. Houd de uitleg praktisch en passend bij groep 7.
Goed kijken naar het grondwoord
Bij meervouden kijk je goed naar het grondwoord.
Dat is het woord zoals je het eerst opschrijft:
dag → dagen
bak → bakken
huis → huizen
Zo kies je het juiste meervoud beter.
Als leerlingen moeite hebben, laat ze eerst het enkelvoud hardop zeggen en daarna het meervoud vormen.
Welk meervoud is goed?
foto's
fotoen
fotosen
foto'sen
Woorden als foto, auto en oma krijgen vaak -'s in het meervoud.
Meervouden maken
Een meervoud betekent meer dan één. Veel woorden krijgen -en of -s. Je kijkt daarbij goed naar het grondwoord.
Controleert de kern van de uitleg: betekenis van meervoud en de twee veelvoorkomende uitgangen.
Wat heb jij vandaag het best geleerd?
Laat leerlingen in eigen woorden noemen wat ze hebben geleerd, bijvoorbeeld doen-zin of zijn-zin herkennen, zinsdelen benoemen, meewerkend voorwerp vinden, hoofdletters bij tussenvoegsels of meervouden vormen.
Wat hielp jou het meest bij deze les?
Mogelijke antwoorden: stappenplan, voorbeelden, samen oefenen, herkenbare zinnen. Bespreek welke uitleg het meeste hielp.
Welk onderdeel wil je nog eens oefenen?
Verwachte onderwerpen: meewerkend voorwerp, lijdend voorwerp, tussenvoegsels of meervouden. Gebruik dit als input voor herhaling.
Woordenlijst
doen-zin - een zin waarin iets gebeurt of iemand iets doet
zijn-zin - een zin die zegt wat iemand of iets is
onderwerp - wie of wat iets doet in de zin
persoonsvorm - het werkwoord dat verandert als je de tijd van de zin verandert
gezegde - alle werkwoorden in de zin samen
lijdend voorwerp - wie of wat de handeling krijgt
bepaling - een zinsdeel dat meer vertelt, bijvoorbeeld waar of wanneer iets gebeurt
Deze slide heeft geen instructies
Woordenlijst
meewerkend voorwerp - aan wie, voor wie of voor wat iets gebeurt
tussenvoegsel - een woordje in een achternaam, zoals van, de of van der
hoofdletter - een grote letter aan het begin van een naam of zin
meervoud - een woord dat laat zien dat het om meer dan één gaat
grondwoord - het woord waarvan je uitgaat bij het maken van een andere vorm
Deze slide heeft geen instructies
