Kopen en werken: geld en keuzes
Kopen en werken: geld en keuzes
Deze les opent bij de leefwereld van leerlingen: geld krijgen, geld verdienen en keuzes maken. Leg de link naar zowel persoonlijke begrotingen als de rijksbegroting van de overheid.
Lesdoel
Aan het einde van de les weet ik het verschil tussen giraal geld en chartaal geld.
Aan het einde van de les ken ik de verschillende soorten diagrammen.
Aan het einde van de les kan ik uitleggen hoe een budgetlijn werkt.
Aan het einde van de les kan ik uitleggen hoe je verwachte inkomsten en uitgaven in een begroting zet en waarom dat helpt bij keuzes over geld.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk jij aan bij slim omgaan met geld?
Gebruik de woordenwolk als start: laat leerlingen woorden noemen als zakgeld, bijbaan, sparen, uitgaven, keuzes of begroting. Verbind daarna terug naar het lesdoel.
Geld komt uit verschillende bronnen
Jongeren kunnen geld krijgen of verdienen
Zakgeld krijg je meestal van je ouders
Een bijbaan levert geld op als je ervoor werkt
Niet elke euro komt dus op dezelfde manier binnen
Benadruk het verschil tussen geld zonder tegenprestatie en geld waarvoor arbeid nodig is. Het woord bijbaan staat niet in de begrippenlijst, maar volgt direct uit de lesinleiding van de gebruiker.
Deze slide heeft geen instructies
Ontvangsten en uitgaven
In economie kijk je naar twee kanten van geld:
ontvangsten: geld dat binnenkomt
uitgaven: geld dat je besteedt
Als je meer wilt kopen, moet je weten hoeveel geld je echt beschikbaar hebt.
Gebruik hier eenvoudige voorbeelden: telefoon opladen, snacks, kleding, streamingsabonnement, loon van een bijbaan.
Een huishouden maakt keuzes
Een huishouden is één persoon of een groep mensen die samen economische beslissingen neemt.
Dat huishouden kiest bijvoorbeeld:
waaraan geld wordt uitgegeven
hoeveel er wordt gespaard
welk deel voor later wordt bewaard
Houd het dichtbij huis: een gezin, een student op kamers of iemand die alleen woont is ook een huishouden.
Geld uitgeven betekent kiezen
Geld kun je maar één keer uitgeven
Kies je voor het ene, dan blijft minder over voor iets anders
Daarom helpt een plan vóór je gaat besteden
Maak de economische kern expliciet: schaarste dwingt tot keuzes. Houd het taalniveau eenvoudig.
Sparen en reserveren
Sparen is een deel van je inkomen niet consumeren
Reserveren is geld apart houden voor later
Dat kan voor iets groots zijn, zoals een telefoon, fiets of vakantie
Zo voorkom je dat al je geld direct opgaat
Leg uit dat sparen breed is, terwijl reserveren vaak een duidelijk doel heeft.
Wat is een voorbeeld van reserveren?
Alles direct uitgeven
Geld apart voor een fiets
Contant betalen in de winkel
Zakgeld meteen ontvangen
Toetst het verschil tussen sparen en reserveren. Reserveren heeft vaak een duidelijk doel voor later.
Wat is een begroting?
Een begroting is een overzicht van verwachte ontvangsten en verwachte uitgaven voor een komende periode.
Je kijkt dus vooruit: wat verwacht je binnen te krijgen en wat verwacht je uit te geven?
Benadruk het woord 'verwachte'. Een begroting gaat over plannen, niet over wat al gebeurd is.
Waarom een begroting helpt
Je ziet of je plannen betaalbaar zijn
Je ontdekt op tijd of je geld tekortkomt
Je kunt eerder besluiten om te sparen of minder uit te geven
Een begroting maakt keuzes overzichtelijker
Deze slide heeft geen instructies
Sluitende begroting
Een sluitende begroting is in evenwicht.
Dan zijn de verwachte ontvangsten gelijk aan de verwachte uitgaven. Er blijft dan geen tekort over.
Je kunt kort noemen dat een overschot of tekort ook mogelijk is, maar de begrippenlijst noemt vooral de sluitende begroting.
Kasboek en begroting
Deze twee lijken op elkaar, maar zijn niet hetzelfde:
Kasboek: overzicht van uitgaven die je in een periode doet
Begroting: overzicht van wat je verwacht te ontvangen en uit te geven
Een kasboek kijkt terug, een begroting kijkt vooruit.
Dit contrast is belangrijk; leerlingen halen deze begrippen vaak door elkaar.
Soorten uitgaven thuis
Huishoudelijke uitgaven zijn dagelijkse uitgaven, zoals boodschappen of kleine aankopen
Vaste lasten keren steeds terug, zoals huur, water en stroom
In een begroting zet je beide soorten apart
Koppel aan de begrippenlijst. Laat zien dat vaste lasten voorspelbaarder zijn dan veel huishoudelijke uitgaven.
Een begroting maakt keuzes zichtbaar
Wie een begroting maakt, ziet beter:
hoeveel geld al vastligt in uitgaven
hoeveel ruimte nog over is
of sparen of reserveren mogelijk is
welke uitgaven minder belangrijk zijn
Dit is de afronding van het persoonlijke deel: begroten is een hulpmiddel voor betere keuzes.
Wat is het verschil tussen een kasboek en een begroting?
Kasboek vooruit, begroting terug
Beide kijken alleen naar uitgaven
Kasboek terug, begroting vooruit
Beide zijn altijd sluitend
Veel leerlingen halen deze begrippen door elkaar. De kern is terugkijken versus vooruitkijken.
Wat vond jij het duidelijkst in deze les?
Begroting
Belastingen
Geldvormen
Deze slide heeft geen instructies
Wat is één ding dat jij nu beter begrijpt?
Laat leerlingen kort terugkijken op hun eigen leerproces. Mogelijke antwoorden: verschil kasboek/begroting, directe/indirecte belasting, chartaal/giraal geld, functie van een begroting.
Welk onderdeel vond jij het lastigst?
Gebruik dit als afsluitende check op onduidelijkheden. Handig voor herhaling of start van de volgende les.
Begrippenlijst
begroting - overzicht van verwachte ontvangsten en verwachte uitgaven voor een komende periode
sluitende begroting - begroting waarbij de verwachte ontvangsten gelijk zijn aan de verwachte uitgaven
kasboek - overzicht van alle uitgaven die je gedurende een periode doet
huishouden - een persoon of meer personen die alleen of samen economische beslissingen nemen
huishoudelijke uitgaven - dagelijkse uitgaven, zoals boodschappen en kleine aankopen
vaste lasten - maandelijks of jaarlijks terugkerende uitgaven
zakgeld - geld dat kinderen wekelijks of maandelijks van hun ouders ontvangen
Deze slide heeft geen instructies
Maken opdrachten 1.11 1.12 1.15 1.16 1.18 1.21 1.22
Klaar?
Ga verder werken met de opgaves OF maak een samenvatting
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Kopen en werken: geld en keuzes
Deze les opent bij de leefwereld van leerlingen: geld krijgen, geld verdienen en keuzes maken. Leg de link naar zowel persoonlijke begrotingen als de rijksbegroting van de overheid.
Ook de overheid maakt een begroting
Niet alleen jongeren en huishoudens maken een begroting.
Ook de regering zet elk jaar de verwachte inkomsten en uitgaven van de overheid op een rij. Dat heet de rijksbegroting.
Maak de overgang van micro naar macro expliciet: hetzelfde idee, maar op veel grotere schaal.
Prinsjesdag
De rijksbegroting wordt elk jaar op Prinsjesdag aangeboden aan het parlement
Samen met de begroting komt ook de Miljoenennota
Daarin staan de plannen voor het komende jaar
Geen uitgebreide staatsrechtelijke uitleg nodig; houd de focus op het economische doel van de documenten.
Miljoenennota en rijksbegroting
De Rijksbegroting bevat de plannen van de regering met inkomsten en uitgaven
De Miljoenennota geeft een algemene toelichting op die begroting
Samen maken ze duidelijk waar geld vandaan komt en waar het naartoe gaat
Benadruk het verschil tussen de cijfers zelf en de uitleg erbij.
Inkomsten van de overheid
De overheid verwacht geld te ontvangen uit onder andere:
belastingen
sociale premies
overige ontvangsten
Net als bij een persoonlijke begroting gaat het om verwachte ontvangsten.
Noem dat sociale premies apart genoemd worden in de invoer van de gebruiker en daarom ook op de slide staan.
Uitgaven van de overheid
De overheid geeft geld uit aan bijvoorbeeld:
wegen
onderwijs
andere publieke voorzieningen
In de rijksbegroting staan deze verwachte uitgaven voor het komende jaar.
Gebruik 'publieke voorzieningen' alleen kort en concreet toelichten als nodig.
Persoonlijke begroting en rijksbegroting
De kern is hetzelfde:
beide zetten verwachte inkomsten naast verwachte uitgaven
beide helpen bij keuzes voor de toekomst
beide maken zichtbaar of plannen betaalbaar zijn
Het verschil zit vooral in de schaal.
Laat leerlingen de overeenkomst zien: begroten is een algemeen economisch hulpmiddel.
Wat hoort bij de Miljoenennota?
Toelichting op de begroting
Lijst met kassabonnen
Overzicht van huishoudgeld
Plan van het Nibud
Toetst het onderscheid tussen Rijksbegroting en Miljoenennota.
Belastingen: directe en indirecte
De overheid krijgt een deel van haar inkomsten uit belastingen.
Er zijn twee hoofdgroepen:
directe belastingen
indirecte belastingen
Dit is de opstap naar de begrippen btw, accijns en vennootschapsbelasting.
Directe en indirecte belastingen
Directe belastingen
Geheven over aankoop van goederen en diensten
Voorbeelden: btw en accijns
Geheven over inkomen of winst
Voorbeelden: loonbelasting, inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting
Indirecte belastingen
Gebruik 'kostprijsverhogende belastingen' eventueel als tweede naam voor indirecte belastingen, omdat dat in de begrippenlijst staat.
Btw
Belasting toegevoegde waarde (btw) is een indirecte belasting.
Als consument betaal je btw over de verkoopprijs van een product of dienst. Die belasting zit dus in wat je afrekent.
Houd het eenvoudig: geen percentages nodig, want die staan niet in de invoer.
Accijns
Accijns is ook een indirecte belasting.
Deze belasting wordt geheven op bepaalde producten om het gebruik ervan af te remmen, zoals tabak.
Benadruk dat accijns niet alleen geld oplevert voor de overheid, maar ook gedrag kan beïnvloeden.
Vennootschapsbelasting
Vennootschapsbelasting is belasting over de winst van een bv of nv.
Dit is een voorbeeld van een directe belasting.
Leg kort uit dat dit geen belasting voor consumenten is, maar voor bedrijven met winst.
Zwart werk
Zwart werk is werk waarvan de inkomsten niet worden opgegeven aan de Belastingdienst.
Daardoor blijven inkomsten buiten beeld bij belastingen en officiële administratie.
Houd het feitelijk en normerend op schoolniveau; ga niet in op ontwijkconstructies of details.
Welke belasting is indirect?
Inkomstenbelasting
Vennootschapsbelasting
Loonbelasting
Btw
Btw en accijns zijn indirect; loonbelasting, inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting zijn direct.
Geld gebruiken en bewaren
Geld kun je uitgeven, sparen of bewaren voor later. Daarbij is het handig om ook te weten in welke vorm geld bestaat en hoe keuzes zichtbaar worden in een budget.
Overgang naar geldvormen, Nibud en budgetlijn. Deze begrippen staan in de lijst en krijgen hier een duidelijke plaats.
Chartaal en giraal geld
Munten en bankbiljetten
In handen van het publiek
Chartaal geld
Giraal geld
Geld op een rekening bij de bank
Je kunt er direct over beschikken
Laat leerlingen voorbeelden geven: contant betalen tegenover pinnen.
Twee vormen van betalen
Met chartaal geld betaal je contant
Met giraal geld betaal je via je bankrekening
Beide horen bij je mogelijkheden om geld te besteden
Vermijd technische bankuitleg; focus op het onderscheid uit de begrippenlijst.
Nibud
Het Nibud is een onafhankelijke stichting die informatie en adviezen geeft over financiën aan huishoudens en bedrijven.
Zo helpt het mensen om verstandige keuzes met geld te maken.
Je kunt noemen dat het Nibud vaak voorbeeldbegrotingen en tips geeft, zonder verder uit te weiden.
Budgetlijn
Een budgetlijn laat verschillende combinaties van twee bestedingsmogelijkheden zien bij een bepaald budget.
De lijn maakt zichtbaar dat je met een vast bedrag niet alles tegelijk kunt kiezen.
Geen grafiek nodig op deze slide; houd het begrip conceptueel op A2/B1-niveau.
Wat de budgetlijn laat zien
Bij een bepaald budget geldt:
kies je meer van het ene, dan kun je minder van het andere kopen
alle combinaties op de budgetlijn passen binnen hetzelfde budget
de budgetlijn laat dus opnieuw zien dat geldkeuzes nodig zijn
Verbind dit terug aan de centrale gedachte van de les: beperkte middelen vragen om keuzes.
Wat is giraal geld?
Munten in je portemonnee
Geld op je bankrekening
Belasting op producten
Geld voor een begroting
De belangrijkste verwarring is chartaal versus giraal geld.
Wat vond jij het duidelijkst in deze les?
Begroting
Rijksbegroting
Belastingen
Geldvormen
Deze slide heeft geen instructies
Wat is één ding dat jij nu beter begrijpt?
Laat leerlingen kort terugkijken op hun eigen leerproces. Mogelijke antwoorden: verschil kasboek/begroting, directe/indirecte belasting, chartaal/giraal geld, functie van een begroting.
Welk onderdeel vond jij het lastigst?
Gebruik dit als afsluitende check op onduidelijkheden. Handig voor herhaling of start van de volgende les.
Begrippenlijst
sparen - het niet consumeren van een deel van het inkomen
reserveren - geld bewaren voor later voor een bepaald doel
Rijksbegroting - de plannen van de regering, met inkomsten en uitgaven
Miljoenennota - algemene toelichting op de rijksbegroting
Nibud - onafhankelijke stichting met informatie en advies over financiën
chartaal geld - munten en bankbiljetten in handen van het publiek
giraal geld - geld op een bankrekening waarover je direct kunt beschikken
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
directe belastingen - belastingen over inkomen of winst van burgers en bedrijven
indirecte belastingen - belastingen over de aankoop van goederen en diensten
btw - indirecte belasting die je als consument betaalt over de verkoopprijs
accijns - indirecte belasting op bepaalde producten om gebruik af te remmen
vennootschapsbelasting - belasting over de winst van een bv of nv
budgetlijn - lijn met verschillende combinaties van twee bestedingsmogelijkheden bij een bepaald budget
zwart werk - werk waarvan de inkomsten niet worden opgegeven aan de Belastingdienst
Deze slide heeft geen instructies
Maken opdrachten 1.1, 1.3 1.5 1.7 en 1.9
Klaar?
Ga verder werken met de opgaves OF maak een samenvatting
minute
second
Deze slide heeft geen instructies