H1. Begroten voor iedereen

Kopen en werken: geld en keuzes

1 / 50
volgende
Slide 1: Slide
newEditorEconomieMiddelbare schoolhavo, vwoLeerjaar 3

In deze les zitten 50 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Kopen en werken: geld en keuzes

Deze les opent bij de leefwereld van leerlingen: geld krijgen, geld verdienen en keuzes maken. Leg de link naar zowel persoonlijke begrotingen als de rijksbegroting van de overheid.

Lesdoel

Aan het einde van de les weet ik het verschil tussen giraal geld en chartaal geld.


Aan het einde van de les ken ik de verschillende soorten diagrammen.


Aan het einde van de les kan ik uitleggen hoe een budgetlijn werkt.


Aan het einde van de les kan ik uitleggen hoe je verwachte inkomsten en uitgaven in een begroting zet en waarom dat helpt bij keuzes over geld.

Deze slide heeft geen instructies

Waar denk jij aan bij slim omgaan met geld?

Gebruik de woordenwolk als start: laat leerlingen woorden noemen als zakgeld, bijbaan, sparen, uitgaven, keuzes of begroting. Verbind daarna terug naar het lesdoel.

Geld komt uit verschillende bronnen

  • Jongeren kunnen geld krijgen of verdienen

  • Zakgeld krijg je meestal van je ouders

  • Een bijbaan levert geld op als je ervoor werkt

  • Niet elke euro komt dus op dezelfde manier binnen

Benadruk het verschil tussen geld zonder tegenprestatie en geld waarvoor arbeid nodig is. Het woord bijbaan staat niet in de begrippenlijst, maar volgt direct uit de lesinleiding van de gebruiker.

Deze slide heeft geen instructies

Ontvangsten en uitgaven

In economie kijk je naar twee kanten van geld:


  • ontvangsten: geld dat binnenkomt

  • uitgaven: geld dat je besteedt


Als je meer wilt kopen, moet je weten hoeveel geld je echt beschikbaar hebt.

Gebruik hier eenvoudige voorbeelden: telefoon opladen, snacks, kleding, streamingsabonnement, loon van een bijbaan.

Een huishouden maakt keuzes

Een huishouden is één persoon of een groep mensen die samen economische beslissingen neemt.


Dat huishouden kiest bijvoorbeeld:

  • waaraan geld wordt uitgegeven

  • hoeveel er wordt gespaard

  • welk deel voor later wordt bewaard

Houd het dichtbij huis: een gezin, een student op kamers of iemand die alleen woont is ook een huishouden.

Geld uitgeven betekent kiezen

  • Geld kun je maar één keer uitgeven

  • Kies je voor het ene, dan blijft minder over voor iets anders

  • Daarom helpt een plan vóór je gaat besteden

Maak de economische kern expliciet: schaarste dwingt tot keuzes. Houd het taalniveau eenvoudig.

Sparen en reserveren

  • Sparen is een deel van je inkomen niet consumeren

  • Reserveren is geld apart houden voor later

  • Dat kan voor iets groots zijn, zoals een telefoon, fiets of vakantie

  • Zo voorkom je dat al je geld direct opgaat

Leg uit dat sparen breed is, terwijl reserveren vaak een duidelijk doel heeft.

Wat is een voorbeeld van reserveren?

A

Alles direct uitgeven

B

Geld apart voor een fiets

C

Contant betalen in de winkel

D

Zakgeld meteen ontvangen

Toetst het verschil tussen sparen en reserveren. Reserveren heeft vaak een duidelijk doel voor later.

Wat is een begroting?

Een begroting is een overzicht van verwachte ontvangsten en verwachte uitgaven voor een komende periode.


Je kijkt dus vooruit: wat verwacht je binnen te krijgen en wat verwacht je uit te geven?

Benadruk het woord 'verwachte'. Een begroting gaat over plannen, niet over wat al gebeurd is.

Waarom een begroting helpt

  • Je ziet of je plannen betaalbaar zijn

  • Je ontdekt op tijd of je geld tekortkomt

  • Je kunt eerder besluiten om te sparen of minder uit te geven

  • Een begroting maakt keuzes overzichtelijker

Deze slide heeft geen instructies

Sluitende begroting

Een sluitende begroting is in evenwicht.


Dan zijn de verwachte ontvangsten gelijk aan de verwachte uitgaven. Er blijft dan geen tekort over.

Je kunt kort noemen dat een overschot of tekort ook mogelijk is, maar de begrippenlijst noemt vooral de sluitende begroting.

Kasboek en begroting

Deze twee lijken op elkaar, maar zijn niet hetzelfde:


  • Kasboek: overzicht van uitgaven die je in een periode doet

  • Begroting: overzicht van wat je verwacht te ontvangen en uit te geven


Een kasboek kijkt terug, een begroting kijkt vooruit.

Dit contrast is belangrijk; leerlingen halen deze begrippen vaak door elkaar.

Soorten uitgaven thuis

  • Huishoudelijke uitgaven zijn dagelijkse uitgaven, zoals boodschappen of kleine aankopen

  • Vaste lasten keren steeds terug, zoals huur, water en stroom

  • In een begroting zet je beide soorten apart

Koppel aan de begrippenlijst. Laat zien dat vaste lasten voorspelbaarder zijn dan veel huishoudelijke uitgaven.

Een begroting maakt keuzes zichtbaar

Wie een begroting maakt, ziet beter:


  • hoeveel geld al vastligt in uitgaven

  • hoeveel ruimte nog over is

  • of sparen of reserveren mogelijk is

  • welke uitgaven minder belangrijk zijn

Dit is de afronding van het persoonlijke deel: begroten is een hulpmiddel voor betere keuzes.

Wat is het verschil tussen een kasboek en een begroting?

A

Kasboek vooruit, begroting terug

B

Beide kijken alleen naar uitgaven

C

Kasboek terug, begroting vooruit

D

Beide zijn altijd sluitend

Veel leerlingen halen deze begrippen door elkaar. De kern is terugkijken versus vooruitkijken.

Wat vond jij het duidelijkst in deze les?

1

Begroting

2

Belastingen

3

Geldvormen

Deze slide heeft geen instructies

Wat is één ding dat jij nu beter begrijpt?

Laat leerlingen kort terugkijken op hun eigen leerproces. Mogelijke antwoorden: verschil kasboek/begroting, directe/indirecte belasting, chartaal/giraal geld, functie van een begroting.

Welk onderdeel vond jij het lastigst?

Gebruik dit als afsluitende check op onduidelijkheden. Handig voor herhaling of start van de volgende les.

Begrippenlijst

begroting - overzicht van verwachte ontvangsten en verwachte uitgaven voor een komende periode

sluitende begroting - begroting waarbij de verwachte ontvangsten gelijk zijn aan de verwachte uitgaven

kasboek - overzicht van alle uitgaven die je gedurende een periode doet

huishouden - een persoon of meer personen die alleen of samen economische beslissingen nemen

huishoudelijke uitgaven - dagelijkse uitgaven, zoals boodschappen en kleine aankopen

vaste lasten - maandelijks of jaarlijks terugkerende uitgaven

zakgeld - geld dat kinderen wekelijks of maandelijks van hun ouders ontvangen

Deze slide heeft geen instructies

Maken opdrachten 1.11 1.12 1.15 1.16 1.18 1.21 1.22


Klaar? 


Ga verder werken met de opgaves OF maak een samenvatting

10

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Kopen en werken: geld en keuzes

Deze les opent bij de leefwereld van leerlingen: geld krijgen, geld verdienen en keuzes maken. Leg de link naar zowel persoonlijke begrotingen als de rijksbegroting van de overheid.

Ook de overheid maakt een begroting

Niet alleen jongeren en huishoudens maken een begroting.


Ook de regering zet elk jaar de verwachte inkomsten en uitgaven van de overheid op een rij. Dat heet de rijksbegroting.

Maak de overgang van micro naar macro expliciet: hetzelfde idee, maar op veel grotere schaal.

Prinsjesdag

  • De rijksbegroting wordt elk jaar op Prinsjesdag aangeboden aan het parlement

  • Samen met de begroting komt ook de Miljoenennota

  • Daarin staan de plannen voor het komende jaar

Geen uitgebreide staatsrechtelijke uitleg nodig; houd de focus op het economische doel van de documenten.

Miljoenennota en rijksbegroting

  • De Rijksbegroting bevat de plannen van de regering met inkomsten en uitgaven

  • De Miljoenennota geeft een algemene toelichting op die begroting

  • Samen maken ze duidelijk waar geld vandaan komt en waar het naartoe gaat

Benadruk het verschil tussen de cijfers zelf en de uitleg erbij.

Inkomsten van de overheid

De overheid verwacht geld te ontvangen uit onder andere:


  • belastingen

  • sociale premies

  • overige ontvangsten


Net als bij een persoonlijke begroting gaat het om verwachte ontvangsten.

Noem dat sociale premies apart genoemd worden in de invoer van de gebruiker en daarom ook op de slide staan.

Uitgaven van de overheid

De overheid geeft geld uit aan bijvoorbeeld:

  • wegen

  • onderwijs

  • andere publieke voorzieningen


In de rijksbegroting staan deze verwachte uitgaven voor het komende jaar.

Gebruik 'publieke voorzieningen' alleen kort en concreet toelichten als nodig.

Persoonlijke begroting en rijksbegroting

De kern is hetzelfde:


  • beide zetten verwachte inkomsten naast verwachte uitgaven

  • beide helpen bij keuzes voor de toekomst

  • beide maken zichtbaar of plannen betaalbaar zijn


Het verschil zit vooral in de schaal.

Laat leerlingen de overeenkomst zien: begroten is een algemeen economisch hulpmiddel.

Wat hoort bij de Miljoenennota?

A

Toelichting op de begroting

B

Lijst met kassabonnen

C

Overzicht van huishoudgeld

D

Plan van het Nibud

Toetst het onderscheid tussen Rijksbegroting en Miljoenennota.

Belastingen: directe en indirecte

De overheid krijgt een deel van haar inkomsten uit belastingen.


Er zijn twee hoofdgroepen:

  • directe belastingen

  • indirecte belastingen

Dit is de opstap naar de begrippen btw, accijns en vennootschapsbelasting.

Directe en indirecte belastingen

Directe belastingen

  • Geheven over aankoop van goederen en diensten

  • Voorbeelden: btw en accijns

  • Geheven over inkomen of winst

  • Voorbeelden: loonbelasting, inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting

Indirecte belastingen

Gebruik 'kostprijsverhogende belastingen' eventueel als tweede naam voor indirecte belastingen, omdat dat in de begrippenlijst staat.

Btw

Belasting toegevoegde waarde (btw) is een indirecte belasting.


Als consument betaal je btw over de verkoopprijs van een product of dienst. Die belasting zit dus in wat je afrekent.

Houd het eenvoudig: geen percentages nodig, want die staan niet in de invoer.

Accijns

Accijns is ook een indirecte belasting.


Deze belasting wordt geheven op bepaalde producten om het gebruik ervan af te remmen, zoals tabak.

Benadruk dat accijns niet alleen geld oplevert voor de overheid, maar ook gedrag kan beïnvloeden.

Vennootschapsbelasting

Vennootschapsbelasting is belasting over de winst van een bv of nv.


Dit is een voorbeeld van een directe belasting.

Leg kort uit dat dit geen belasting voor consumenten is, maar voor bedrijven met winst.

Zwart werk

Zwart werk is werk waarvan de inkomsten niet worden opgegeven aan de Belastingdienst.


Daardoor blijven inkomsten buiten beeld bij belastingen en officiële administratie.

Houd het feitelijk en normerend op schoolniveau; ga niet in op ontwijkconstructies of details.

Welke belasting is indirect?

A

Inkomstenbelasting

B

Vennootschapsbelasting

C

Loonbelasting

D

Btw

Btw en accijns zijn indirect; loonbelasting, inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting zijn direct.

Geld gebruiken en bewaren

Geld kun je uitgeven, sparen of bewaren voor later. Daarbij is het handig om ook te weten in welke vorm geld bestaat en hoe keuzes zichtbaar worden in een budget.

Overgang naar geldvormen, Nibud en budgetlijn. Deze begrippen staan in de lijst en krijgen hier een duidelijke plaats.

Chartaal en giraal geld

  • Munten en bankbiljetten

  • In handen van het publiek

Chartaal geld

Giraal geld

  • Geld op een rekening bij de bank

  • Je kunt er direct over beschikken

Laat leerlingen voorbeelden geven: contant betalen tegenover pinnen.

Twee vormen van betalen

  • Met chartaal geld betaal je contant

  • Met giraal geld betaal je via je bankrekening

  • Beide horen bij je mogelijkheden om geld te besteden

Vermijd technische bankuitleg; focus op het onderscheid uit de begrippenlijst.

Nibud

Het Nibud is een onafhankelijke stichting die informatie en adviezen geeft over financiën aan huishoudens en bedrijven.


Zo helpt het mensen om verstandige keuzes met geld te maken.

Je kunt noemen dat het Nibud vaak voorbeeldbegrotingen en tips geeft, zonder verder uit te weiden.

Budgetlijn

Een budgetlijn laat verschillende combinaties van twee bestedingsmogelijkheden zien bij een bepaald budget.


De lijn maakt zichtbaar dat je met een vast bedrag niet alles tegelijk kunt kiezen.

Geen grafiek nodig op deze slide; houd het begrip conceptueel op A2/B1-niveau.

Wat de budgetlijn laat zien

Bij een bepaald budget geldt:


  • kies je meer van het ene, dan kun je minder van het andere kopen

  • alle combinaties op de budgetlijn passen binnen hetzelfde budget

  • de budgetlijn laat dus opnieuw zien dat geldkeuzes nodig zijn

Verbind dit terug aan de centrale gedachte van de les: beperkte middelen vragen om keuzes.

Wat is giraal geld?

A

Munten in je portemonnee

B

Geld op je bankrekening

C

Belasting op producten

D

Geld voor een begroting

De belangrijkste verwarring is chartaal versus giraal geld.

Wat vond jij het duidelijkst in deze les?

1

Begroting

2

Rijksbegroting

3

Belastingen

4

Geldvormen

Deze slide heeft geen instructies

Wat is één ding dat jij nu beter begrijpt?

Laat leerlingen kort terugkijken op hun eigen leerproces. Mogelijke antwoorden: verschil kasboek/begroting, directe/indirecte belasting, chartaal/giraal geld, functie van een begroting.

Welk onderdeel vond jij het lastigst?

Gebruik dit als afsluitende check op onduidelijkheden. Handig voor herhaling of start van de volgende les.

Begrippenlijst

sparen - het niet consumeren van een deel van het inkomen

reserveren - geld bewaren voor later voor een bepaald doel

Rijksbegroting - de plannen van de regering, met inkomsten en uitgaven

Miljoenennota - algemene toelichting op de rijksbegroting

Nibud - onafhankelijke stichting met informatie en advies over financiën

chartaal geld - munten en bankbiljetten in handen van het publiek

giraal geld - geld op een bankrekening waarover je direct kunt beschikken

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

directe belastingen - belastingen over inkomen of winst van burgers en bedrijven

indirecte belastingen - belastingen over de aankoop van goederen en diensten

btw - indirecte belasting die je als consument betaalt over de verkoopprijs

accijns - indirecte belasting op bepaalde producten om gebruik af te remmen

vennootschapsbelasting - belasting over de winst van een bv of nv

budgetlijn - lijn met verschillende combinaties van twee bestedingsmogelijkheden bij een bepaald budget

zwart werk - werk waarvan de inkomsten niet worden opgegeven aan de Belastingdienst

Deze slide heeft geen instructies

Maken opdrachten 1.1, 1.3 1.5 1.7 en 1.9


Klaar? 


Ga verder werken met de opgaves OF maak een samenvatting

10

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies