Begrijpend lezen: tekstsoorten

• newEditor
• Nederlands
• Middelbare school
• vmbo g, mavo
• Leerjaar 4

Begrijpend lezen en tekstsoorten

Open met het idee dat leerlingen deze tekstsoorten al kennen en nu vooral gaan ordenen en herkennen voor het tentamen.

Lesdoel

Ik kan tekstsoorten, tekstdoelen, tekstverbanden en signaalwoorden herkennen en gebruiken om een tekst beter te begrijpen.

Welke woorden passen bij begrijpend lezen?

Gebruik de woordenwolk om voorkennis op te halen. Stuur kort naar begrippen als tekstsoort, tekstdoel, signaalwoord, mening, feiten en verband.

Informatieve teksten

• Geven vooral uitleg of feiten

• Antwoord op vragen als: wat is het, hoe zit het, waarom is dat zo?

• Vaak te vinden in nieuwsberichten, schoolboeken en encyclopedieën

• De schrijver wil vooral informeren

Benadruk dat een informatieve tekst soms ook een mening kan noemen, maar dat informeren het hoofddoel blijft.

Kenmerken van informatieve teksten

• Veel feiten, uitleg en voorbeelden

• Vaak een duidelijke opbouw met kopjes

• Regelmatig signaalwoorden zoals ten eerste, omdat, daardoor, bijvoorbeeld

• Taal is meestal zakelijk en helder

Zo herken je het tekstdoel

Vraag jezelf af:

• Wil de schrijver mij vooral iets laten weten?

• Krijg ik vooral informatie en uitleg?

• Worden vooral feiten gebruikt?

Koppel steeds tekstsoort aan tekstdoel: informatieve tekst ↔ informeren.

Voorbeelden van informatieve teksten

• Artikel over klimaatverandering

• Tekst in een biologieboek

• Bericht op een gemeentelijke website

• Informatiefolder van een museum

Laat zien dat vorm en bron kunnen verschillen, maar dat het doel hetzelfde blijft: informeren.

Welk tekstdoel past bij een informatieve tekst?

A

activeren

B

overtuigen

C

informeren

D

instrueren

Controleert of leerlingen tekstsoort en tekstdoel aan elkaar kunnen koppelen.

Kenmerken van een informatieve tekst

Een informatieve tekst wil vooral informeren. Je ziet vaak feiten en uitleg. Signaalwoorden zoals bijvoorbeeld helpen om de tekst helder te maken.

informeren

feiten

bijvoorbeeld

overtuigen

meningen

dus

activeren

Laat leerlingen letten op doel, inhoud en een passend signaalwoord uit dit blok.

Overtuigende teksten

• Willen de lezer overtuigen van een mening

• De schrijver probeert dat standpunt aannemelijk te maken

• Vaak gebruikt in columns, advertenties en betogende artikelen

• Het tekstdoel is overtuigen

Maak onderscheid tussen overtuigen en activeren: bij overtuigen staat de mening centraal, niet direct de actie.

Kenmerken van overtuigende teksten

• Een duidelijke mening of stelling

• Argumenten die de mening ondersteunen

• Soms ook een tegenargument en weerlegging

• Signaalwoorden zoals dus, want, daarom, maar, toch

Noem eventueel kort de woorden standpunt, argument en conclusie als voorbereiding op examenvragen.

Zo herken je het tekstdoel

Vraag jezelf af:

• Wil de schrijver dat ik een mening ga delen?

• Probeert de tekst mij ergens van te overtuigen?

• Zie ik argumenten bij een standpunt?

Voorbeelden van overtuigende teksten

• Een column over smartphones op school

• Een advertentie die een product aanprijst

• Een betoog in de krant

• Een blog met een duidelijke mening

Benadruk dat reclame vaak ook wil activeren, maar dat de argumenten vaak eerst bedoeld zijn om te overtuigen.

Wat is het belangrijkste kenmerk van een overtuigende tekst?

A

een stappenplan

B

een oproep

C

feiten en uitleg

D

een mening

De distractors verwijzen naar andere tekstsoorten: instructief, activerend en informatief.

Waaraan herken je een overtuigende tekst?

Goede antwoorden noemen dat de schrijver een standpunt of mening heeft en die ondersteunt met argumenten. Eventueel kunnen leerlingen ook een signaalwoord noemen, zoals want, daarom, maar of dus.

Activerende teksten

• Willen de lezer aanzetten tot actie

• De schrijver wil dat je iets gaat doen

• Vaak te zien in reclame, oproepen en campagnes

• Het tekstdoel is activeren

Hier is het belangrijkste verschil met overtuigende teksten: niet een mening overnemen, maar handelen.

Kenmerken van activerende teksten

• Een duidelijke oproep

• Vaak gebiedende vorm: kom, meld je aan, koop, stem

• De tekst laat zien waarom je moet handelen

• Signaalwoorden zoals dus, nu, meteen, daarom

Wijs erop dat een slogan of call-to-action vaak aan het eind staat.

Zo herken je het tekstdoel

Vraag jezelf af:

• Moet ik na het lezen iets doen?

• Word ik opgeroepen om te kiezen, kopen of me aan te melden?

• Staat er een duidelijke actie in de tekst?

Voorbeelden van activerende teksten

• Poster voor een sponsorloop

• Reclame met een koopoproep

• Campagnetekst: Stem vandaag nog

• Oproep om je in te schrijven voor een activiteit

Wat wil een activerende tekst vooral bereiken?

A

iets uitleggen

B

tot doen aanzetten

C

een mening geven

D

feiten noemen

Benadruk het verschil met overtuigen: hier moet de lezer iets gaan doen.

Activerende tekst herkennen

Een activerende tekst bevat vaak een duidelijke oproep. De schrijver wil dat je iets gaat doen. Woorden als meld je aan laten dat goed zien.

oproep

doen

meld je aan

mening

weten

bijvoorbeeld

uitleg

Bespreek dat gebiedende vormen vaak een sterke aanwijzing zijn voor activeren.

Instructieve teksten

• Leggen uit hoe je iets moet doen

• Geven stappen, regels of aanwijzingen

• Vaak te vinden in handleidingen en recepten

• Het tekstdoel is instrueren

Benadruk dat een instructieve tekst niet vooral uitlegt waarom iets zo is, maar wat je moet doen en in welke volgorde.

Kenmerken van instructieve teksten

• Een stappenplan of vaste volgorde

• Werkwoorden zoals pak, klik, meng, vul in

• Vaak genummerde stappen

• Signaalwoorden zoals eerst, daarna, vervolgens, ten slotte

Zo herken je het tekstdoel

Vraag jezelf af:

• Krijg ik uitleg over wat ik moet doen?

• Staat er een volgorde in stappen?

• Kan ik met deze tekst een handeling uitvoeren?

Voorbeelden van instructieve teksten

• Recept voor pannenkoeken

• Handleiding van een telefoon

• Spelregels

• Uitleg voor het invullen van een formulier

Welk kenmerk past het best bij een instructieve tekst?

A

duidelijke stappen

B

sterke argumenten

C

veel meningen

D

directe oproep

Controleert of leerlingen instrueren kunnen onderscheiden van overtuigen en activeren.

Instructieve tekst herkennen

Een instructieve tekst legt uit hoe je iets moet doen. Er staat vaak een volgorde in. Signaalwoorden zoals daarna en ten slotte helpen daarbij.

hoe

volgorde

daarna

waarom

mening

echter

voorbeeld

Laat zien dat signaalwoorden hier vooral de stappen in de juiste volgorde zetten.

Tekstdoelen herkennen

Een tekstdoel laat zien wat de schrijver wil bereiken.

Veelvoorkomende tekstdoelen in deze les:

• informeren

• overtuigen

• activeren

• instrueren

Verbind tekstdoel aan examenvragen: leerlingen moeten vaak niet alleen de tekstsoort noemen, maar ook uitleggen waaraan ze dat zien.

Let op de bedoeling van de schrijver

• Informeren → de lezer iets laten weten

• Overtuigen → de lezer een mening laten overnemen

• Activeren → de lezer iets laten doen

• Instrueren → de lezer uitleg geven in stappen

Gebruik consequent dezelfde formuleringen zodat leerlingen de verschillen helder onthouden.

Tekstsoort en tekstdoel

Tekstsoort en tekstdoel horen vaak bij elkaar.

• informatieve tekst → informeren

• overtuigende tekst → overtuigen

• activerende tekst → activeren

• instructieve tekst → instrueren

Noem dat sommige teksten meerdere doelen kunnen hebben, maar dat er meestal één hoofddoel is.

Zo pak je een examenvraag aan

• Kijk eerst naar doel en inhoud

• Zoek woorden die passen bij een tekstsoort

• Let op feiten, meningen, oproepen of stappen

• Onderbouw je antwoord met een kenmerk uit de tekst

Belangrijk examenpunt: niet alleen antwoorden, maar het antwoord onderbouwen met een tekstkenmerk.

Welke combinatie klopt?

A

activeren - doen

B

informeren - kopen

C

overtuigen - stappen

D

instrueren - mening

Toetst de koppeling tussen tekstdoel en bedoeling van de schrijver.

Hoe onderbouw je je antwoord bij tekstsoort?

Goede antwoorden noemen dat je niet alleen de tekstsoort noemt, maar ook een kenmerk uit de tekst gebruikt als onderbouwing, bijvoorbeeld feiten, argumenten, oproep of stappen.

Wat zijn tekstverbanden?

Tekstverbanden laten zien hoe zinnen en alinea's met elkaar samenhangen.

Daardoor begrijp je beter hoe een tekst is opgebouwd en wat belangrijk is.

Leg uit dat tekstverbanden helpen om verbanden tussen ideeën sneller te zien tijdens het lezen.

Veelvoorkomende tekstverbanden

• opsomming

• tegenstelling

• oorzaak-gevolg

• verklaring

• voorbeeld

• conclusie

Beperk je tot de verbanden die het meest voorkomen op toetsen in VMBO GL/TL.

Tekstverbanden met voorbeelden

Oorzaak-gevolg en voorbeeld

Opsomming - een rij van punten of voorbeelden

Signaalwoorden: ook, daarnaast, vervolgens

Tegenstelling - twee dingen verschillen van elkaar

Signaalwoorden: maar, echter, toch

Oorzaak-gevolg - iets gebeurt door iets anders

Signaalwoorden: doordat, daardoor, daarom

Voorbeeld - een uitleg wordt verduidelijkt

Signaalwoorden: bijvoorbeeld, zoals

Opsomming en tegenstelling

Laat eventueel nog mondeling conclusie en verklaring terugkomen als extra verbanden.

Verklaring en conclusie

• Verklaring legt uit waarom iets zo is

- signaalwoorden: want, namelijk

• Conclusie trekt een einduitspraak

- signaalwoorden: dus, kortom, conclusie

Leerlingen halen oorzaak-gevolg en verklaring vaak door elkaar. Bij verklaring wordt iets toegelicht; bij oorzaak-gevolg gaat het om een gevolg van een oorzaak.

Waarom tekstverbanden helpen

• Je ziet sneller hoe ideeën bij elkaar horen

• Je vindt makkelijker de hoofdgedachte

• Je begrijpt alinea's nauwkeuriger

• Je kunt examenvragen beter onderbouwen

Wat zijn signaalwoorden?

Signaalwoorden geven een aanwijzing voor het verband tussen woorden, zinnen of alinea's.

Ze helpen je dus om de structuur van een tekst sneller te zien.

Maak duidelijk dat signaalwoorden een hulpmiddel zijn: ze wijzen vaak op een tekstverband, maar je moet ook naar de inhoud kijken.

Signaalwoorden per verband

• Opsomming: ook, verder, bovendien

• Tegenstelling: maar, echter, toch

• Oorzaak-gevolg: doordat, daardoor, daarom

• Voorbeeld: bijvoorbeeld, zoals

• Conclusie: dus, kortom

Let op: één woord, meer functies

Een signaalwoord helpt vaak, maar niet altijd meteen.

Kijk daarom niet alleen naar het woord zelf, maar ook naar de inhoud van de zin en het verband in de tekst.

Goed moment om te noemen dat bijvoorbeeld 'dus' vaak op conclusie wijst, maar dat leerlingen altijd moeten controleren of dat echt past in de context.

Handig bij het tentamen

• Onderstreep signaalwoorden tijdens het lezen

• Kijk welk tekstverband erbij past

• Verbind dat verband aan de bedoeling van de schrijver

• Gebruik die aanwijzingen bij meerkeuze- en open vragen

Koppel alles samen: tekstsoort, tekstdoel, tekstverband en signaalwoorden werken als leesstrategie samen.

Welk signaalwoord past het best bij een tegenstelling?

A

daarom

B

maar

C

zoals

D

namelijk

De andere opties horen bij oorzaak-gevolg, voorbeeld en verklaring.

Tekstverbanden en signaalwoorden

Bij een opsomming krijg je meerdere punten achter elkaar. Een tegenstelling laat verschillen zien. Het signaalwoord daardoor wijst vaak op oorzaak-gevolg.

opsomming

tegenstelling

daardoor

voorbeeld

conclusie

maar

kortom

Laat leerlingen niet alleen woorden herkennen, maar ook het verband dat erbij hoort.

Hoe helpen signaalwoorden jou bij lezen?

Verwacht antwoorden als: signaalwoorden onderstrepen, naar de inhoud van de zin kijken, tekstverband herkennen en dat gebruiken om de bedoeling van de schrijver beter te begrijpen.

Wat heb je vandaag het best onthouden?

Wat vond je het lastigst in deze les?

Welke tip ga jij gebruiken bij het tentamen?

Begrippenlijst

informatieve tekst - tekst die vooral feiten en uitleg geeft

overtuigende tekst - tekst die de lezer van een mening wil overtuigen

activerende tekst - tekst die de lezer tot actie wil aanzetten

instructieve tekst - tekst die uitlegt hoe je iets moet doen

tekstdoel - wat de schrijver met een tekst wil bereiken

tekstverband - samenhang tussen zinnen of alinea's

signaalwoord - woord dat een verband in de tekst aangeeft