Les geschiedenis vwo 4 tijdvak 1 jagers en boeren HSH

Geschiedenis vwo 4, periode 3, HSH

Tijdvak 1: De tijd van jagers en boeren

1 / 106
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 106 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Geschiedenis vwo 4, periode 3, HSH

Tijdvak 1: De tijd van jagers en boeren

Planning + lesdoel

- Introductie leerstof periode 3.

  • Maken: kenniskapstok periode 3.

  • Uitleg: verschil prehistorie, historie en hypothese.

  • Nabespreken proefwerk.


Lesdoelen:

  • Je kunt het verschil tussen prehistorie en historie uitleggen. (T1)

  • Je kunt uitleggen waarom het onderzoeken van de prehistorie gepaard gaat met het werken met hypotheses. (T2)

Planning periode 3 geschiedenis vwo 4

Stof voor proefwerk 3:

  • Tijdvak 1 en 2 in zijn geheel (alle kenmerkende aspecten).

  • Tijdvak 3: aspecten over verspreiding christendom en ontstaan/verspreiding islam.

  • Historische vaardigheden, topografie.


Leren: aantekeningen/PowerPoints/begrippenlijst, zie handboek voor verdere informatieteksten.


Geen PO-portfolio, wel SO (wel op SOM, niet op rapport).

Kenmerkende aspecten (K.A.’s)

= zinnen die algemene ontwikkelingen aangeven.


Of Bijvoorbeeld: K.A.: ‘De wetenschappelijke revolutie’ (tijdvak 6)




Bijvoorbeeld: K.A.: ‘Het voeren van twee wereldoorlogen’ (tijdvak 9)


K.A.’s hoef je niet uit je hoofd te kennis, maar wel de betekenis en verbanden + kunnen herkennen en toepassen op bronnen.


Kenmerkende aspecten tijdvak 1, 2 en 3

Tijdvak 1 (tot 3.000 v.Chr.):

1. De levenswijze van jagers-verzamelaars.

2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.

3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.


Tijdvak 2 (3.000 v.Chr.-500 n.Chr.):

4. De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.

5. De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.

6. De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde.

7. De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.

8. De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.


Tijdvak 3 (500-1000):

9. De verspreiding van het christendom in geheel Europa.

10. Het ontstaan en de verspreiding van de islam.

11. De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane samenleving door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid.

12. Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur.

Herhaling: historische vaardigheden

Maak negen vakjes en schrijf de antwoorden op in je schrift.

Ophalen voorkennis: plaatjes in juiste chronologische volgorde (2 min.)

Zet de volgende ontwikkelingen in de juiste chronologische volgorde:

A. Het christendom verspreidt zich in het Romeinse Rijk.

B. De Griekse democratie ontstaat in het Oude Athene.

C. De Bourgondische hertogen voeren een beleid van centralisatie.

D. De eerste steden ontstaan in Irak/Iran en Egypte.

E. Luther presenteert zijn 95 stellingen tegen de katholieke kerk.

F. De islam ontstaat en verspreidt zich in het Midden-Oosten en Noord-Afrika.

G. De mensen zijn nomadisch en leven van jagers-verzamelaars.

Chronologie tijdvak prehistorie, Oudheid en vroege middeleeuwen (vwo 4)


Jagers-verzamelaars, prehistorie (TV1)

Agrarische revolutie en landbouwsamenlevingen (TV1)

Vroege middeleeuwen (500-1000): verspreiding christendom, ontstaan islam, feodalisme en hofstelsel (TV3)

Bloei Griekse stadstaten (4e/5e eeuw v.Chr., TV2)

Imperium Romanum en ontstaan christendom (TV2)

Eerste stedelijke gemeenschappen, Mesopotamië en Egypte (TV1)

Tijdvak 1: de tijd van jagers en boeren (tot 3.000 v.Chr.)

Tijd: tot 3.000 v.Chr.


Periode: prehistorie.


Onderwerpen binnen tijdvak 1 (kenmerkende aspecten):

  1. Levenswijze van jagers-verzamelaars.

  2. Landbouw en landbouwsamenlevingen.

  3. Eerste stedelijke gemeenschappen.



Prehistorie: alleen ongeschreven bronnen

De tijd waarin er nog geen schrift was en er dus alleen ongeschreven bronnen waren, noemen we de prehistorie (‘tijd voor de geschiedenis’).

  • Prehistorie = tijd van alleen ongeschreven bronnen (tijd van jagers en boeren, tijdvak 1), onderzoek door archeologen.

    • Pre = voor, historie = geschiedenis.



Pas vanaf de uitvinding van het schrift (teksten, tekens) weten wij wat mensen denken en voelen. Dat is de tijd van historie of geschiedenis.


Gevolg beschikbaarheid bronnen voor prehistorie: weinig zekerheid en geen toegang tot het ‘denken’ van mensen.

Prehistorische bronnen: ongeschreven (geen teksten)

Check: is de bron geschreven of ongeschreven?


Archeoloog en historicus

Een archeoloog en historicus onderzoeken allebei het verleden en gebruiken allebei bronnen. Een archeoloog zorgt voor kennis over de prehistorie.


Een archeoloog zoekt in de grond naar bronnen uit het verleden en graaft die op. Hij gebruikt alleen ongeschreven, materiële bronnen.







Een historicus is iemand die de geschiedenis bestudeert en onderzoekt. Hij gebruikt geschreven en ongeschreven bronnen.

Prehistorische bronnen

Pre = voor, historie = geschiedenis.


Prehistorie = periode in de geschiedenis voor de uitvinding van het schrift (alleen ongeschreven bronnen) ( historie).


Twee kenmerken van prehistorische bronnen:

  1. Ongeschreven bronnen: zonder tekst/tekens.

  2. Primaire bronnen: de bronnen komen uit de tijd zelf (gemaakt door ooggetuigen).

Primaire bron = bron uit de tijd zelf, ooggetuige  secundaire bron = niet uit de tijd zelf, gemaakt op basis van andere bronnen.

Verspreiding homo sapiens, vanuit Afrika


Voorbeeld prehistorische archeologische vondst: Lucy

Oudste gevonden resten van mensachtige in Ethiopië, waarschijnlijk drie miljoen jaar oud  gevonden bij archeologisch onderzoek.

- Prehistorische bron: ongeschreven/materieel en primair.

Lucy en hypotheses (‘te bewijzen stelling’)

Over de prehistorie hebben we geen geschreven bronnen, dus wij kunnen moeilijk met zekerheid iets zeggen over het denken van de prehistorische mens

  • Geen toegang tot denken, gevoel, motieven, intenties, etc.


Wel vragen bij vondst skelet van Lucy:

  • Man of vrouw?

  • Weten we iets over de kleren? Hoe eruitzien?

  • Welke taal sprak ze?

  • hoe ging ze dood?

  • Welke religie had ze?


Op basis van die vragen wordt er bij prehistorische bronnen/onderzoek een hypothese opgesteld = een onderzoeksvraag in de vorm van een stelling die nog niet is bewezen en als uitgangspunt dient voor onderzoek, die aannemelijk gemaakt moet worden (‘een nog te bewijzen stelling’).

Lucy: feiten en hypotheses

Feiten over Lucy:

  • Ze leefde 3 miljoen jaar geleden.

  • Ze stierf.

  • Ze was ongeveer 12 jaar en woog ongeveer 30 kilo.


Hypotheses over Lucy (‘te bewijzen stelling, aannemelijk maken’):

  • Lucy is gestorven voor een val uit een palmboom.

  • Lucy was opzoek naar voedsel in de boom.

  • Lucy sprak een taal die lijkt op een moderne taal in Ethiopië.

  • Lucy droeg geen kleding.


Waar weten we dit nooit echt zeker?

Nabespreken proefwerk

Opmerkingen over mijn nakijkwerk? Schrijf op je blad, met uitleg, anders kijk ik er niet naar.


Waar kan ik mijzelf verbeteren? Heb ik ‘ik weet…, ik zie/lees…, dus…’ toegepast?


Klaar? Beantwoord twee korte reflectievragen onderaan:

  • Vond je de lessen geschiedenis moeilijk of makkelijk of tussenin. Leg je antwoord uit.

  • Welke soort vragen vond je het moeilijkst op de SO / het proefwerk?


https://npo.nl/start/serie/het-verhaal-van-nederland/seizoen-1/jagers-en-boeren/afspelen

Planning + lesdoel

  • Terugblikvragen: prehistorie, historie en hypothese.

  • Uitleg: kenmerken jagers-verzamelaars.

  • Checkvraag: Venus van Willendorf en prehistorische oorlog.

  • Oefenen: sterke en zwakke hypotheses Out of the Cradle.

  • Oefenen: stukje uit Het Verhaal van Nederland met kijkvraag.


Lesdoelen:

  • Je kunt de kenmerken van de jagers-verzamelaars beschrijven. (T1)

  • Je kunt uitleggen wat het beginpunt en het eindpunt van de prehistorie zijn. (T1)

  • Je kunt uitleggen waarom onze kennis vanuit de prehistorie uitsluitend komt vanuit materiële bronnen, en dat archeologen en historici op basis hiervan hypotheses opstellen. (T2)

Terugblikopdracht: 8-klapper (5 min.)

  1. Het verschil tussen prehistorie en historie is…

  2. Wij kunnen niks zeggen over het denken, gedachten en gevoelens van prehistorische mensen, omdat…

  3. Het verschil tussen een agrarische en agrarisch-urbane samenleving is…

  4. Een hypothese is een…

  5. Kenmerken van het leven van jagers-verzamelaars zijn…

  6. Oorzaken van de Nederlandse Opstand tegen Spanje waren…

  7. De moedernegotie was…

  8. Als je de betrouwbaarheid van een bron wilt beoordelen dan stel je deze twee vragen…


Checkvraag: zelf hypothese opstellen


Prehistorie: alleen ongeschreven bronnen

De tijd waarin er nog geen schrift was en er dus alleen ongeschreven bronnen waren, noemen we de prehistorie (‘tijd voor de geschiedenis’).

  • Prehistorie = tijd van alleen ongeschreven bronnen (tijd van jagers en boeren, tijdvak 1), onderzoek door archeologen.

    • Pre = voor, historie = geschiedenis.



Pas vanaf de uitvinding van het schrift (teksten, tekens) weten wij wat mensen denken en voelen. Dat is de tijd van historie of geschiedenis.


Gevolg beschikbaarheid bronnen voor prehistorie: weinig zekerheid en geen toegang tot het ‘denken’ van mensen.

Prehistorische bronnen: ongeschreven (geen teksten)

Type samenleving en middel van bestaan prehistorie

Middel van bestaan (manier om in leven te blijven): jagen en verzamelen.


Type samenleving: samenleving van jager-verzamelaars.



Hierna:

  • landbouw (akkerbouw en veeteelt) + landbouwsamenleving.

  • agrarisch-urbaan (landbouw-stedelijk).

  • industrieel.

IJstijd in Europa en klimaatverandering

Laatste ijstijd tot 10.000 v.Chr.: dikke ijslaag van de poolkap over Noord-Amerika, Europa en Azië.

  • Poolklimaat in Nederland.

  • Jagen op: mammoeten, rendieren, paarden, sabeltandtijgers met stenen wapens = steentijd (tijd waarin mensen vooral gebruikmaakten van gereedschappen van steen).







10.000 v.Chr.: einde ijstijd door klimaatverandering: ijs smelten, toendra’s verdwenen en er kwamen naaldbossen.





De levenswijze van jagers-verzamelaars: middel van bestaan (economie)


Gereedschappen van bot, hout en steen

Middel van bestaan (hoe in leven blijven, levensonderhoud): jagen (vlees) en verzamelen (bessen, vruchten, noten)

Schema levenswijze jagers-verzamelaars

Economie = middelen van bestaan.


Sociaal = verhoudingen.


Politiek = macht.

Nomadische levenswijze jagers-verzamelaars

Nomaden = groepen die rondtrekken, geen vaste woonplaats. Steeds je tent afbouwen en opbouwen.

(tegenovergestelde: sedentair = vaste woonplaats).


Waarom? In een gebied geen dieren of bessen/vruchten meer, dan trek je verder naar een nieuwe plek.


Checkvraag: wel of geen kenmerk levenswijze jagers-verzamelaars?

A. Veel bezittingen.

B. Nomaden.

C. Verzamelen van vruchten en eetbare planten.

D. Gebruik van aardewerken potten.

E. Gebruik van vuur.

F. Gebruik van het schrift.

G. Grote gezinnen, veel kinderen.

H. Bestuurlijke functies toebedelen.

I. Stenen huizen.


Hadden de jagers en gezonde levensstijl?

J.

Levenswijze jagers-verzamelaars: zekerheid?

SOCIAAL: Weinig sociale verschillen (verschillen in bezit): waarom?

- Kleine groep en moeilijk om spullen mee te nemen, want nomadisch.


CULTUUR: Grafgiften = cadeau voor iemand die gestorven is (bijv. eten, wapen of sieraden)  Waarom? Leven na de dood?


Waarom weten wij niet zeker wat de functie was van grafgiften?

Omdat de jagers-verzamelaars nog geen schrift hadden, dus we weten niet wat ze dachten of voelden.


Uitvinding van vuur

Functies vuur (kampvuur) voor jagers-verzamelaars:

1. Bieden van warmte;

2. Bieden van licht;

3. Bieden van veiligheid (dieren op afstand houden);

4. Bieden van energiebron voor koken.


Vuurstenen

Grotschilderingen: betekenis?

Zekerheid van de bedoeling van grotschilderingen? Nee, want de mensen uit de steentijd hadden nog geen schrift/nog geen geschreven bronnen.


Dus: weinig kennis over

gedachten/gevoelens.

Jagers primitief volk? (primitief = weinig ontwikkeld)

Waren de jagers een primitief volk (primitief = weinig ontwikkeld)?

  • Jagen op grote kudde wild vraagt om samenwerking, planning, communicatie en gezamenlijke coördinatie.

  • Veel kennis van: leefgebied dieren, tijd, seizoenen en eetbare planten.

  • Weten hoe aan vuursteen te komen en eenvoudige (stenen) gereedschappen te maken.


Hoe kennis doorgeven?


Natuurlijk niet zo ver ontwikkeld als de huidige beschaving.



Bron: speerwerpen van een stuk rendierbot uit de laatste ijstijd, gevonden in Zuid-Frankrijk.

Checkvragen: Venus van Willendorf + oorlog (10 min.)

Maken: checkvragen A t/m D. Let op je formulering bij ‘leg uit…’: wees precies.


Let op bij hypothese = een te bewijzen stelling, geen vraag.

Venusbeeldje dat 23.000 jaar oud is en ontdekt is bij opgravingen in Renancourt (Noord-Frankrijk)


Hypothese: beeldje is een vruchtbaarheidsgodin van prehistorische stammen.

Venusbeeldje en hypothesen door de tijd

Lange tijd consensus over betekenis beeldje, met name door mannelijke archeologen:

‘Het beeldje is een vruchtbaarheidsgodin, gemaakt door en voor mannen.’


Sinds enkele decennia meer vrouwelijke archeologen, andere hypothese: ‘Het beeldje staat voor Moeder Aarde – een soort oppergod – en kan ook aanbeden zijn door vrouwen.’

Oefenen: sterke en zwakke hypotheses

Bekijk het lijstje met hypothese en bedenk steeds: welke hypothese is het sterkst en welke onzeker (zwak)? Bedenk ook steeds: waarom? Of basis van welk argument?



7. The Prehistoric Missile - OUT OF THE CRADLE [人類誕生CG] / NHK Documentary - YouTube

Deze animatie is geheel gebaseerd op hypotheses. Welke hypothese is het sterkst? En welke het zwakst?

Oefenen: sterke en zwakke hypotheses

Bekijk het lijstje met hypothese en bedenk steeds: welke hypothese is het sterkst en welke onzeker (zwak)? Bedenk ook steeds: waarom? Of basis van welk argument?



8. Prehistoric Beliefs - OUT OF THE CRADLE [人類誕生CG] / NHK Documentary - YouTube

Sterk prehistorisch bewijs: materiële bronnen (ongeschreven, primaire bronnen)

Sterkere hypothese opstellen op basis van materiële (ongeschreven bronnen), zoals pijlpunten.

= primaire bronnen, bronnen uit de tijd zelf, uit eerste hand.

 

 

 

Reconstructie van de Atlatl (‘speer’)

Extra docu einde les: https://schooltv.nl/video/het-verhaal-van-nederland-in-de-klas-jagers-en-boeren/#q=het%20verhaal%20van%20nederland


 


Reconstructie via vergelijk met huidige samenlevingen van jagers-verzamelaars, bijv. in tropisch regenwouden

Planning + lesdoel

  • Terugblikvragen: welk woord weg, 6 in 3 en checkvraag prehistorische bron.

  • Uitleg/checkvraag: ontstaan landbouw en kenmerken landbouwsamenleving.

  • Uitleg/checkvraag: landbouwrevolutie en voordelen/nadelen.

  • Oefenen: mysterie van Ötzi (doodsoorzaak en hypothesen over zijn dood).

  • Oefenen: docu Verhaal van Nederland afkijken.


Lesdoelen:

  • Je kunt de kenmerken van een landbouwsamenleving benoemen. (T1)

  • Je kunt verschillen benoemen tussen een nomadisch en een agrarisch maatschappijtype. (T2)

  • Je kunt uitleggen waarom archeologen meer sporen vinden van een agrarische samenleving dan van een samenleving van jagers-verzamelaars. (T2)

  • Je kunt verklaren waarom we spreken van een landbouwrevolutie, en niet van een landbouwevolutie. (I)

Checkvraag: welk woord weg? Leg uit…


Terugblikvraag: 6 in 3

Maak zes vakjes en schrijf de antwoorden op in je schrift.

Checkvraag: prehistorisch beeldje

Bron. De Leeuwmens is meer dan 40.000 jaar oud. Het is gemaakt van de slagtand van een mammoet.


Gebruik de bron.

  1. Is de bron primair of secundair?

  2. Leg uit waarom deze bron representatief is voor bronnen uit de prehistorie.

  3. Stel aan de hand van de bron een hypothese op over het leven van jagers-verzamelaars.



Terugblik: sterk prehistorisch bewijs: materiële bronnen (ongeschreven, primaire bronnen)

Sterkere hypothese opstellen op basis van materiële (ongeschreven bronnen), zoals pijlpunten.

= primaire bronnen, bronnen uit de tijd zelf, uit eerste hand.

Hypothesen over economie vaak sterker dan cultuur/sociaal/politiek.

 

 

 

Herhaling mercantilisme: Lodewijk XIV, Trump en Europa (NRC)

Mercantilisme: beschermen van de eigen economie door, 17e en 18e eeuw:

  • Hoge importtarieven.

  • Export stimuleren.

Startcasus: hoe fijn was het boerenleven? Waarom verandering?

‘We vergapen ons te gemakkelijk aan de piramides, paleizen en villa’s van de lucky few en bezien het boerenbestaan dus door een roze bril. Maar wat blijkt? Als we de gezondheid van prehistorische jager-verzamelaars vergelijken met die van de eerste boeren in dezelfde regio, dan zien we meestal dat de boeren een lagere levensverwachting hadden dan jager-verzamelaars. En ze waren duidelijk ongezonder.

Er zijn meerdere oorzaken voor dit patroon. Ten eerste is het dieet veel minder afwisselend. In plaats van een heel scala aan wilde planten en dieren wordt het dieet van de eerste boeren gedomineerd door een paar gewassen en vaak een kleine hoeveelheid vlees van vee.
Daarnaast is de veehouderij niet alleen maar een bron van vlees. Die is ook een bron van enge ziektes. Een groot aantal besmettelijke ziektes is van vee overgesprongen op de mens.’


Theorie over het ontstaan van landbouw

Vanaf 10.000 v.Chr.: klimaatverandering in het Midden-Oosten: warmer en droger.


Gevolg: voor jagers moeilijker om voedsel te vinden, dus zelf voedsel verbouwen bij wateren. Jagers worden boeren en blijven op één plek wonen (sedentair).

  • Meer kennis over planten en dieren.

  • Zelf voedsel verbouwen.

  • Toename bevolking.


Steeds afhankelijker van de landbouw: ontstaan landbouwsamenlevingen.

Definitie landbouw (of: agrarisch)

Landbouw heeft twee onderdelen:

1. Akkerbouw: graansoorten verbouwen.


2. Veeteelt: dieren temmen, zoals schapen en geiten (domesticeren = tam maken, wederzijds afhankelijk worden).

- hond, kat, varken, koe, schaap.


Landbouwrevolutie (agrarische revolutie)

Landbouwrevolutie/Neolithische revolutie = mensen gaan leven van de landbouw in plaats van jagen en verzamelen.

  • Landbouwrevolutie start in het Midden-Oosten, in de Vruchtbare Halve Maan = gebied waar 10.000 v.Chr. landbouw is ontstaan.

    • Als eerste in Mesopotamië (huidige Irak en Iran).

    • Als tweede in het oude Egypte.






Landbouw ontstaat bij plekken met voldoende water, want door overstromingen werd het land vruchtbaar:

  • Mesopotamië (Irak/Iran): Eufraat en Tigris.

    • Egypte: Nijl.

Revolutie = snelle verandering met grote, ingrijpende gevolgen.

Agrarisch = landbouw

Vruchtbare Halve Maan (Midden-Oosten): delen Irak, Iran, Turkije en Egypte.

Levenswijze eerste boeren

Autarkisch =

zelfvoorzienend.

Verspreiding landbouw (kaart)

10.000 v.Chr.: eerste ontstaan landbouw in Midden-Oosten (Mesopotamië en Egypte).

6.500 v.Chr.: via Turkije en Griekenland landbouw naar Azië en Europa (ook Nederland).

Gevolgen landbouwrevolutie

  1. Sociaal: boeren bleven op één plek wonen (sedentair).

  2. Sociaal: ontstaan dorpen en later steden (grotere groepen).

  3. Sociaal: ontstaan van bezitsverschillen/sociale verschillen (bijv. bewaren goederen in potten of gereedschappen).

  4. Cultuur: nieuwe uitvindingen, zoals het schrift (vanaf 3.000 v.Chr.).

Sedentaire revolutie = mensen bleven op één plek wonen.

Ook begraven op één plek, in mooiere graven (bijv. hunebedden)

Kennis over de eerste landbouwsamenlevingen

Reconstructies van landbouwdorp (materiële bronnen):

Checkvraag: kenmerk samenleving jagers of boeren? Of allebei? Leg uit…

  1. Potten en kruiken van aardewerk.

  2. Een graf voor 16 mensen.

  3. Een tentenkamp voor 15 mensen.

  4. Maalstenen (voor malen van graan).

  5. Verschillen in status en aanzien door bezit.

  6. Geloof in leven na de dood.


Waar coronavirus eerder verspreiden? Samenleving van jagers-verzamelaars of agrarische samenleving?


Sociale verschillen?

Economisch verschil?

Overeenkomst?


Maken: checkvraag A, B en C.








Checkvraag: samenleving van jagers of boeren?

Hoe zien?


Verschillen en overeenkomsten jagers-verzamelaars en boeren

Continuïteit = iets dat hetzelfde blijft.


Verandering (discontinuïteit) = iets dat niet hetzelfde blijft.

Landbouwrevolutie, niet landbouwevolutie

Revolutie = een snelle verandering met ingrijpende (grote) gevolgen.

Evolutie = een langzame verandering.


Geen plotselinge overgang, maar jagen en landbouw bestonden enige tijd naast elkaar. Omslag duurde 1000 jaar (ongeveer).


Wél een revolutie, gezien de grote veranderingen in de levensstijl van de boeren (volledig ander middel van bestaan)  geeft nieuwe mogelijkheden.




Voordelen/nadelen landbouw

Voordelen:

  • Je kunt op één plek blijven wonen.

  • Levert meer voedsel op, dus mogelijkheid groei dorpen/toename bezit, dus niet iedereen meer nodig als boer.


Nadelen:

  • Zwaar werk.

  • Geen gevarieerd dieet.

  • Kans op misoogsten, onzekerheid.


Toch overgang, want kans op bevolkingsgroei en weinig andere mogelijkheden bij een sedentair patroon / blijvende klimaatverandering.

Nederlandse agrarische cultuur: De trechterbekercultuur

Trechterbekercultuur in Noord-Nederland vanaf 3.500 v.Chr.: boerensamenleving (migratie uit Duitsland/Scandinavië).


De naam komt van de gevonden potten, de trechterbekers. Deze potten werden o.a. gevonden bij hunebedden (graven): verband tussen trechterbekerpotten en de hunebedden?

Hunebedden (graven voor de eerste boeren)

Een hunebed was een graf van boeren uit Noord-Nederland (Trechterbekercultuur). Vaak kregen de mensen in hun graf eigendommen als kleding, wapens en sieraden mee voor het hiernamaals (grafgiften).


Waarom gemaakt door een boerensamenleving? Twee redenen.

Veenlijken

Veen = een grondsoort.


Prehistorische vondsten in veen: potscherven, resten huizen, metalen voorwerpen en mensenlijken…

- Offers voor de goden (godsdienst)?


Voor archeologen zijn veenlijken heel belangrijk, want daarmee leven van mensen in de prehistorie bestuderen (zoals meisje van Yde).

Lichamen (veenlijken) bleven lang bewaard in het veen, want daar was een zuurstofgebrek.


Massagraf van 12 kinderen en volwassen, gevonden in de duinen bij Wassenaar (1987).

Andere prehistorische bron, uit Denemarken: Vrouw van Skydstrup (1935)

Wat zegt deze vondst over prehistorisch Denemarken? Rol status? Rol geloof? Rol grafgiften? Waarom?






Checkvraag: Stonehenge


Aan de slag…: mysterie dood van Ötzi (15 min.)

Prehistorische bron, gevonden in de Alpen in 1991.


Lees en bekijk de acht bronnen over Ötzi en zijn dood heel precies. Onderstreep desnoods belangrijke informatie. Beantwoord hierna de volgende vragen door steeds:

  • Een hypothese te formuleren over de vraag.

  • Deze hypothese en jouw gedachtegang uit te leggen, steeds in minimaal 50 woorden. Verwijs daarbij ook naar welk bewijsstuk je hebt gebruikt.

  • Combineer waar mogelijk verschillende bewijsstukken in je uitleg.


https://schooltv.nl/video-item/histoclips-oetzi-de-ijsmummie


Planning + lesdoel

  • Terugblikvragen: bijpassende begrippen + oefenvraag agrarische samenleving.

  • Uitleg/checkvraag: economie en sociale hiërarchie in Mesopotamië.

  • Uitleg: legitimatie macht in vroegstedelijk Mesopotamië.

  • Oefenen: Codes Hammoerabi.

  • Oefenen: filmpje Gilgamesj-epos.


Lesdoelen:

  • Je kunt uitleggen waardoor er in Mesopotamië stedelijke gemeenschappen ontstonden. (T2)

  • Je kunt sociaaleconomische kenmerken van de stedelijke gemeenschappen in Mesopotamië beschrijven, o.a. via de begrippen ‘gelaagde samenleving/hiërarchie’ en ‘arbeidsdeling’. (T1)

  • Je kunt uitleggen hoe de macht werd verdeeld en gelegitimeerd in de vroegstedelijke samenleving. (T2)


Vijf associaties bij een ontwikkeling

Geef bij de volgende ontwikkeling steeds vijf woorden/termen die daarbij passen, en probeer de termen uit de les te gebruiken:

1. Levenswijze van jagers-verzamelaars.


2. Het ontstaan van landbouw.


3. Levenswijze van boeren (landbouwsamenleving).


Samen herhalen






Terugblikvraag:

  • Verschillen tussen samenleving van jagers en boeren?

  • Waarom werden hunebedden alleen gebouwd bij landbouwsamenlevingen?

  • Waarom worden aardewerken potten alleen teruggevonden bij landbouwsamenlevingen?


Levenswijze jagers-verzamelaars

Levenswijze eerste boeren

Overeenkomsten

Hunebedden: graven voor de boeren in Noord-Nederland (voor mensen begraven).

Oefenvraag: reconstructie in het Archeon


Waarschijnlijke antwoorden huiswerkopdracht Ötzi

Waarom waarschijnlijk en geen zekerheid?


  • Zomer: dunne kleding + sleedornpruim (zomervrucht)

  • In contact met landbouwers: graan, koperen bijl.

  • Dood: achtervolging, bloedsporen vier personen.

  • Tatoeages: geen zekerheid, want geen geschreven bronnen over Ötzi.

Chronologie tijdvak prehistorie, Oudheid en vroege middeleeuwen (vwo 4)


Jagers-verzamelaars, prehistorie (TV1)

Agrarische revolutie en landbouwsamenlevingen (TV1)

Vroege middeleeuwen (500-1000): verspreiding christendom, ontstaan islam, feodalisme en hofstelsel (TV3)

Bloei Griekse stadstaten (4e/5e eeuw v.Chr., TV2)

Imperium Romanum en ontstaan christendom (TV2)

Eerste stedelijke gemeenschappen, Mesopotamië en Egypte (TV1)


Startbron: de lamassu’s

Lamassu = een wezen uit de Mesopotamische mythologie en religie (mensenhoofd, stierenlichaam, adelaarsvleugels).


Functie: poortwachter, beschermer tegen kwaad en kwade personen, ombuiger van chaos in orde. Vaak neergezet bij grote tempelcomplexen in Mesopotamië

- Waarom zekerheid over functie?

Tempelcomplex in Mesopotamië, Ur (ziggoerat)

Lamassu’s in het Louvre (Parijs)

Ontstaan eerste landbouw, landbouwsamenlevingen en vroegstedelijke samenlevingen (agrarisch-urbaan) in Vruchtbare Halvemaan (vanaf 3.500 v.Chr.)

Agrarisch-urbaan =

landbouw-stedelijk.


Wonen bij een rivier heeft organisatie nodig

- overschotten, handel, ambachten/beroepen.

De overstroming van de Eufraat/Tigris

Ieder jaar: overstroming Eufraat/Tigris  vruchtbare modder (slib)  planten graan  oogsten graan

Irrigatielandbouw in Mesopotamië (en Egypte)

Weinig regen in Mesopotamië/Egypte, dus water van de Eufraat/Tigris/Nijl goed gebruiken en vasthouden na overstromingen, via dijkjes en kanaaltjes.

- Overstromingen geeft vruchtbaar slib en aanvoer van water.


Irrigatielandbouw = landbouw waarbij het water voor de akkers via kanaaltjes wordt aangevoerd (kunstmatig, dus via mensenwerk, niet regen)  gevolg: grote oogsten.


Ontstaan beroepen en steden (toenemende complexiteit)

Overstromingen en irrigatielandbouw


Grote oogsten/overschotten


Ontstaan handel in overschotten landbouw (beroep handelaar)

Ontstaan specialisatie in ambachten (bijv. smid of timmerman) en andere beroepen = specialisatie en arbeidsdeling.

Groei bevolking

Uitvinding schrift

Ontstaan van dorpen en steden (agrarisch-urbaan)

Ontstaan grote sociale verschillen

Gevolgen van grote oogst door irrigatielandbouw: arbeidsdeling en specialisatie

  1. Irrigatielandbouw gaf grote oogsten, dus ontstaan van leiders die leiding gaven aan de irrigatie.

  2. Groei bevolking door overschotten aan voedsel  uiteindelijk ontstaan van steden.

  3. Specialisatie en arbeidsdeling: niet iedereen hoefde meer boer te zijn, maar er ontstonden beroepen als timmerman, schrijver of ambtenaar.

    1. Ontstaan ambachtslieden = mensen die spullen maken.

    2. Ontstaan ambtenaren = bestuurders die namens de koning belastingen ophaalden (bijv. graan).


Gevolg: toenemende afhankelijkheid van elkaar, bijv. bij irrigatie.


Uitvinding van het schrift: spijkerschrift (3.300 v.Chr.)

Het eerste schrift ontstond 3.300 v.Chr. In Mesopotamië (Irak/Iran), het spijkerschrift. Het begon als systeem van administratie bij het registreren van landbouwoverschotten.


Het schrift was onmisbaar bij het besturen van een staat, want door het schrift kon je:

  • Noteren wie welke belasting had betaald (administratie door ambtenaren).

  • afspraken, regels en wetten opschrijven (effectief bestuur);

  • Godsdienstige teksten opschrijven (bij tempels).


Gevolg: ontstaan systeem van belastingen en geld(economie).

Kenmerken stedelijke samenleving in Mesopotamië (Soemerië)

Ontwikkeling middel van bestaan (manier om in leven te blijven)

Middel van bestaan = manier om in leven te blijven.


Overgangsperioden: middelen van bestaan kunnen naast elkaar bestaan.


Chronologie ontstaan van vroegstedelijke samenlevingen

Checkvraag A: kenmerk jagers, boeren of stedelingen? Of…

A. Wettenboek.

B. Ploeg.

C. Irrigatielandbouw.

D. Speerpunten.

E. Stenen huizen.

F. Sedentair.

G. Ontstaan van ambtenaren, soldaten en ambachtslieden.

H. Geloof in meerdere goden (polytheïsme).

I. Grote sociale verschillen (hiërarchie).


- Verband overschotten en ontstaan schrift?

- Verband overschotten en ontstaan steden?


- Waarom weten wij meer over het leven van koningen en hoge ambtenaren dan van boeren en ambachtslieden?

Checkvraag B:




Mesopotamië: gelaagde samenleving en hiërarchie

Koning van stadstaat

In de Mesopotamische steden waren grote sociale verschillen (= verschillen in positie, aanzien, status en bezit van mensen), dus veel ongelijkheid en weinig sociale mobiliteit.

  • Bovenaan: koning en zijn bestuurders/ambtenaren en priesters = elite.

  • Onderaan: slaven: onvrij en bezit van een ander.


Egypte was een gelaagde samenleving, dus verschillen in sociale posities.


Hiërarchie = machtsstructuur van ongelijkheid (verschil in rijkdom en macht).



Legitimatie van de macht: koningschap

Rond 3.300: ontstaan diverse Soemerische steden in Mesopotamië, bijv. Ur, Uruk en Eridu.


Monarchie: macht koningen in Soemerische steden erfelijk. Legimitatie macht (hoe macht uitleggen):

  • Koningen waren opperpriesters (belangrijkste functionarissen): zelf geen god, maar wel door de goden uitgekozen.

  • Erfelijkheid.


Koning kreeg bij besturen hulp van ambtenaren (bestuurders): bijhouden administratie, opstellen wetten, controleren op betalen belastingen en onderhoud irrigatiesystemen.

- Ontstaan van bestuur en wetgeving.


Wij weten meer van rol politiek en godsdienst, want geschreven bronnen: toegang tot ‘denken’ van de mensen.

- Start van de ‘historie’…


Bron: paneel uit de koningsvragen uit stadstaat Ur, ca. 2.600-2.400 v.Chr., tijdens oorlog: terugzien hiërarchie en arbeidsdeling?


Oefenen: Codex Hammurabi en vroegstedelijke samenleving (15 min.)

Koning Hammoerabi (18e eeuw v.Chr.):

  • Zesde koning van koninkrijk Babylon (nu Irak).

  • Ca. 1795-1750 v.Chr.

  • Heerste over geheel Mesopotamië.

  • Opstellen wettenboek met 282 artikelen, de Codex Hammurabi en beitelen in spijkerschrift in steen.


Oudste wetboek ter wereld.

Oefenen: Gilgamesj-epos (2.100 v.Chr.)

Gilgamesj-epos = oudste geschreven verhaal ter wereld.

  • Geschreven in spijkerschrift op kleitabletten.

  • Gilgamesj waarschijnlijk een tijd koning van de stadstaat Uruk (Irak).

  • Gilgamesj misdroeg zich, maar goden maakten hem duidelijk: alleen de goden zijn onsterfelijk.


Prehistorie of niet?


Bekijken animatie Ted-talk over Gilgamesj: twee denkvragen: https://www.youtube.com/watch?v=BV9t3Cp18Rc

  • Hoe dachten de mensen in Mesopotamië over de dood?

  • Welke kenmerken van de vroegstedelijke samenleving zie je terug?

Welkom bij geschiedenis

Ga aub zitten volgens plattegrond, pak je map/schrift, pennen en Heilige Boekje tijdvak 1 t/m 3.


Mobiel in je tas.


Planning + lesdoel

  • Terugblikvraag: 8-klapper + checkvraag bron.

  • Uitleg/aantekeningen: economische en politieke kenmerken Oude Egypte.

  • Oefenvraag / Histoclip Egypte.


Lesdoelen:

  • Je kunt sociaaleconomische kenmerken van de stedelijke gemeenschappen in het Oude Egypte beschrijven. (T1)

  • Je kunt de godsdienst van de Oude Egyptenaren beschrijven en het verband met de politieke macht van de farao. (T2)

  • Je kunt uitleggen hoe er een politieke eenheid ontstond in Egypte. (T1)

Terugblikvraag: 9-klapper: zinnen afmaken

1. We weten weinig met zekerheid over het denken van de jagers, omdat…

2. De sociale kenmerken van de boeren zijn…

3. We spreken van een agrarische revolutie en niet evolutie, want…

4. Het gevolg van de landbouwoverschotten waren…

5. De Soemerische stadstaten waren gelaagd/hiërarchisch, wat betekent dat…

6. Het eerste schrift, Spijkerschrift, ontstond rond 3.000 v.Chr. en werd gebruikt voor:…

7. Het specialiseren in beroepen (niet iedereen is boer) noem je…

8. De twee belangrijkste rivieren in Mesopotamië zijn de…

9. De personen die de koning/farao hielpen bij besturen, belasting ophalen, irrigatiebouwwerken controleren, wetten opstellen, etc., heten…

Checkvraag


Checkvraag

Gilgamesj-epos, Hammurabi


Voorkennis: Egyptische tekeningen uit 1500 v.Chr.

- Prehistorisch? Primair of secundair?

- Wat zie je? Boeren of jagers?

- Beroepen? Arbeidsdeling?

- Wie zou deze bron gemaakt hebben en waarom?

Ontstaan beroepen en steden (toenemende complexiteit)

Overstromingen en irrigatielandbouw


Grote oogsten/overschotten


Ontstaan handel in overschotten landbouw (beroep handelaar)

Ontstaan specialisatie in ambachten (bijv. smid of timmerman) en andere beroepen = specialisatie en arbeidsdeling.

Groei bevolking

Uitvinding schrift

Ontstaan van dorpen en steden (agrarisch-urbaan)

Ontstaan grote sociale verschillen

Kenmerken stedelijke samenleving in Oude Egypte

Landbouw in Egypte langs de Nijl

De rivier de Nijl komt uit verschillende meren in Ethiopië, Oeganda, Kenia en Tanzania en stroomt naar Egypte. In Egypte regent het bijna nooit, maar ieder jaar overstroomt de Nijl.



Het land langs de rivier staat onder water. Als het water weer zakt, blijft er zwarte, vruchtbare slib achter, die heel vruchtbaar is.

  • Egyptische boeren gaan aan akkerbouw doen op de vruchtbare grond langs de Nijl.


De boeren krijgen extra water door het aanleggen van dijkjes en kanaaltjes langs de rivier (waardoor zij het rivierwater vasthouden), dus irrigatielandbouw.

Ontstaan van de staat Egypte

Rond 3.000 v.Chr. nam de leider van Boven-Egypte het land van Beneden-Egypte over  alle Egyptenaren leefden onder leiding van de farao in één staat.


Staat = land met duidelijke grenzen, dat valt onder een centraal bestuur.


Bestuur van Egypte door de farao

Leider van Egypte was de farao. Hij was de koning van Egypte, maar werd vereerd als een god (geeft legitimering van zijn macht).

- Maakte de wetten;

- Baas van het leger, handel, rechters en godsdienst en waterhuishouding (irrigatielandbouw).

- Regeerde Egypte in naam van de goden.


Farao had bij zijn besturen hulp van ambtenaren. Ambtenaren schreven wetten op, controleerden oogsten/irrigatie (kanalen en dijkjes) en haalden belastingen op, zoals een deel van de oogst.

- Schrift = Hiërogliefenschrift. (rond 3.000 v.C.)


Belasting betalen aan farao, zodat de farao zijn ambtenaren paleizen/piramides en soldaten kon betalen.

Egypte: gelaagde samenleving/hiërarchie

In de Egyptische samenleving waren grote sociale verschillen (= verschillen in positie, aanzien, status en bezit van mensen), dus veel ongelijkheid.

  • Bovenaan: farao en zijn bestuurders en priesters = elite.

  • Onderaan: slaven: onvrij en bezit van een ander.


Egypte was een gelaagde samenleving, dus verschillen in sociale posities.



Nieuwe uitvindingen in Egypte

Verschillende uitvindingen in de Egyptische samenleving:

  • Uniform maken van maten en gewichten:

    • Potten hadden in heel Egypte dezelfde omvang  geeft voordeel bij ruilhandel (sneller en efficiënter).

  • Hiërogliefen:

    • Opschrijven gebied door priesters.

    • Bijhouden van administratie/boekhouding.

Checkvraag: Egyptische propaganda?

Wat is de boodschap van de bronmaker? Verwijs naar de bron.

Kenmerken Egyptische godsdienst (ontwikkeling van godsdienst)

Kenmerken Egyptische godsdienst:

  1. Egyptenaren geloofden in meerdere goden, dus polytheïsme, bijv. Ra, Horus en Seth.

  2. Egyptenaren geloofden dat de farao ook een god was.

  3. Egyptenaren geloofden in leven na de dood (in het dodenrijk, hiernamaals).

  4. Belangrijke personen, zoals farao’s en hoge ambtenaren, werden gemummificeerd en begraven in piramides (ritueel).


Godsdienst in Mesopotamië: ook polytheïstisch, maar somberdere kijk op het leven na de dood.


Egyptisch dodenboek: wat voor bron?

= boek als reisgids naar het Egyptische dodenrijk (leven na de dood), neergelegd bij gemummificeerde mensen.


Verband sociale verschillen en mummificatie

Sociale verschillen: verschillen in positie (wie hoger dan de ander, status/aanzien), sociale ongelijkheid.


Slaven onderaan, farao bovenaan.


Alleen farao’s en hoge ambtenaren gemummificeerd, want meeste status/meeste macht, dus farao geld genoeg en belangrijk genoeg voor mummificatie en begraven in piramide.


Daarom: wij meer kennis over elite dan over onderste lagen…, want: daarover meer bronnen.


Checkvragen: tempel + oude examenvragen + kijkvraag Histoclip

Surplus = overschot (te veel).


Histoclip Oude Egypte: https://schooltv.nl/video-item/histoclips-de-oude-egyptenaren kijkvraag:

- Noem een politiek, economisch, sociaal en cultureel kenmerk van de Egyptische samenleving uit de video.



Egyptische tempels van Abu Simbel: hoort dit bij vroege landbouwsamenleving of vroegstedelijke samenleving (agrarisch-urbaan)? Leg uit…





Checkvraag C

Bron 2.


Gebruik bron 2.
Bij deze rotstekening krijg je twee gegevens:
1 Rond 3000 v. Chr. heeft in Zweden de landbouwrevolutie plaatsgevonden.
2 Rond 3000 v. Chr. leven de Zweden nog in de prehistorie.

3p 2. Gebruik deze gegevens om:
− (met bron) uit te leggen waardoor deze rotstekening een bewijs vormt dat in Zweden de landbouwrevolutie al heeft plaatsgevonden en
− (zonder bron) aan te geven waarom wij verder weinig weten van de cultuur van deze landbouwers.